นักสะสมความเศร้า ควรเริ่มจากมังงะหรืออนิเมะก่อน

การได้สัมผัสกับ 'Oyasumi Punpun' ของอิโนะอะซะโนะคือประสบการณ์ที่ตราตรึงใจอย่างยากจะลืมเลือน เรื่องนี้นำเสนอชีวิตของปุนปุน เด็กชายที่มีรูปร่างเป็นนก ในมุมมองที่โหดร้ายและจริงจังเกินกว่าที่จินตนาการไว้ สิ่งที่ทำให้งานชิ้นนี้โดดเด่นคือการแสดงออกถึงความบอบช้ำทางจิตใจ ความสัมพันธ์ที่แปรปรวน และการดิ้นรนกับความหมายของชีวิต เทคนิคการเล่าเรื่องที่ผสมผสานระหว่างความฝันและความจริงสร้างบรรยากาศที่หลอนประสาท ผู้เขียนไม่ยอมประนีประนอมกับความเจ็บปวดทางอารมณ์ ทำให้เรื่องนี้เหมาะสำหรับคนที่พร้อมจะท้าทายตัวเองกับเนื้อหาที่ไม่ใช่แค่เศร้า แต่ยังสะท้อนภาพชีวิตในแง่มุมที่ดิบที่สุด

บอกตรงๆว่าเมื่อต้องตัดสินใจว่าจะเริ่มดู 'One Piece' จากมังงะหรืออนิเมะ ผมเลือกมังงะก่อน เพราะมันให้ความรู้สึกเหมือนได้เจอผลงานของผู้สร้างแบบดิบๆ และได้เห็นจังหวะที่ผู้แต่งตั้งใจส่งเรื่องราวมาถึงผู้อ่านโดยตรง อ่านมังงะทำให้ผมเข้าใจโทนและน้ำหนักของเหตุการณ์ได้ชัดกว่า เช่นฉากที่กลุ่มหมวกฟางเปิดเผยความจริงหรือบทสนทนาสำคัญหลายต่อหลายครั้งจะถูกจัดหน้าและเว้นช่องว่างให้ความรู้สึกซึมผ่านจากคำพูดและภาพได้อย่างตรงไปตรงมามากกว่า ในกรณีของ 'Enies Lobby' ผมรู้สึกเลยว่าการอ่านภาพนิ่งทีละเฟรมทำให้การเปิดเผยความมุ่งมั่นของตัวละครมีพลังกว่า เพราะสายตาจะจดจ่อกับรายละเอียดของเส้นและมุมกล้องที่โอดะเลือกวาดไว้ อีกเหตุผลที่ผมเอนมาทางมังงะคือความเร็วในการเข้าถึงเนื้อหา: อ่านข้ามตอนที่ชอบวนกลับมาดูภาพตอนกำลังพีค หรือชะงักตรงซีนไหนก็ได้โดยไม่ต้องทนกับฟิลเลอร์ที่บางครั้งยืดเยื้อในอนิเมะ นอกจากนี้มังงะยังมีสีปกและหน้าสีพิเศษในรวมเล่มที่ให้ความรู้สึกพิเศษของงานต้นฉบับ ถ้าใครชอบวิเคราะห์โครงเรื่อง ชอบเก็บรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ของตัวละคร หรืออยากติดตามการเดินเรื่องแบบที่ผู้เขียนตั้งใจ การเริ่มจากมังงะจะตอบโจทย์ได้ดีกว่า แน่นอนว่าการอ่านมังงะต้องใช้เวลาและความตั้งใจ ถ้าเป็นคนที่ชอบความเคลื่อนไหว ดนตรี หรืออยากให้ฉากดราม่ามีเสียงประกอบเพื่อเสริมอารมณ์ อนิเมะก็มีข้อดีมาก แต่สำหรับฐานความเข้าใจเชิงลึกและการเก็บรายละเอียด ผมมองว่าการอ่านจากต้นฉบับก่อนจะทำให้ประสบการณ์ของการดูอนิเมะในภายหลังดูลึกและเข้มข้นขึ้น เพราะจะได้เห็นว่านักผลิตอนิเมะตีความและเติมสีสันตรงไหนบ้าง การเริ่มจากมังงะแล้วค่อยไปดูอนิเมะเป็นเส้นทางที่ทำให้ผมซึมซับงานชิ้นนี้ได้ครบทั้งข้อความ ภาพ และเสียง

คำตอบที่ 1: คำตอบขึ้นกับว่าคุณอยากได้ประสบการณ์แบบไหนจาก 'บีทนักล่าอสูร' ผมมักชอบเริ่มจากมังงะเมื่ออยากดื่มด่ำกับจังหวะการเล่าและรายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ที่มักถูกตัดทอนในอนิเมะ การอ่านให้ความรู้สึกเป็นเจ้าของจังหวะเอง จะหยุดอ่านย้อนกลับหรือซูมที่ภาพเดียวก็ได้ และฉากบางฉากในมังงะมักมีพลังที่แตกต่างจากเวอร์ชันเคลื่อนไหว ตัวอย่างอย่าง 'Fullmetal Alchemist' เคยมีการดัดแปลงที่ทำให้คนรู้สึกต่างกันระหว่างสองเวอร์ชัน นั่นช่วยให้ผมเข้าใจว่าทั้งสองสื่อให้คุณค่าต่างกัน ในทางกลับกัน การดูอนิเมะของ 'บีทนักล่าอสูร' ให้ความตื่นเต้นจากเสียง พากย์ และดนตรีประกอบ ที่สามารถเพิ่มอารมณ์ให้ฉากต่อสู้หรือการเปิดเผยความลับได้มากขึ้น ถ้าคุณเป็นคนชอบภาพเคลื่อนไหวฉากต่อสู้ที่สมจริง และอยากมีประสบการณ์ร่วมกับคนรอบตัว (เพราะหลายฉากมักกลายเป็นมุกในชุมชน) การเริ่มที่อนิเมะก็มีเหตุผลที่ดี สรุปแบบไม่เคร่งครัดคือ ถ้าต้องการสัมผัสเนื้อหาเต็มๆ แบบละเอียดก่อน ให้เริ่มที่มังงะ แต่ถ้าอยากถูกพาเข้าโลกของงานด้วยภาพและเสียงก่อน แล้วค่อยลุยมังงะเพื่อเติมเต็ม ก็เริ่มจากอนิเมะได้เลย ไม่ว่าจะเลือกทางไหน ผมว่าความสนุกมันอยู่ที่การตามต่อและค้นพบชั้นลึกของเรื่องด้วยตัวเอง

โลกของ 'นักสะสมความเศร้า' ถูกถักทอด้วยบทเล็กๆ ที่มีพลังทำให้ความโศกเศร้าดูเหมือนวัตถุที่สามารถจับต้องได้และแลกเปลี่ยนกันได้ วิธีกำกับภาพและการเรียงฉากแบบตอนสั้นๆ สลับกับความเชื่อมโยงระหว่างตัวละครหลายคน ทำให้ฉากแต่ละฉากเป็นเหมือนหน้าต่างที่เผยเรื่องราวหนักแน่นแต่ไม่คร่ำครวญเกินไป วิถีการเดินทางของตัวเอกในเรื่องนี้ไม่ใช่แค่การสะสมเศร้าเท่านั้น แต่มันเป็นการเก็บความทรงจำของผู้คนที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง ทำให้ฉันมองเห็นว่าความเสียใจถูกให้ความหมายใหม่ ทั้งในเชิงเยียวยาและเชิงการค้าหรือการใช้ประโยชน์ บทสนทนาและรายละเอียดเล็กๆ เช่นจดหมายเก่า เพลงที่ถูกลืม หรือของเล็กๆ น้อยๆ ทำหน้าที่เหมือนกุญแจเปิดตู้ใส่ความเศร้า ซึ่งบางครั้งก็อ่อนโยนและบางครั้งก็โหดร้าย ฉากปะทะกับความจริงเบื้องหลังการสะสมเป็นหัวใจของเรื่อง เพราะนอกจากการเยียวยาแล้ว ยังมีคำถามเชิงศีลธรรมว่าการเก็บหรือยึดถือความเศร้านั้นชอบธรรมหรือไม่ ผลลัพธ์ทางอารมณ์เมื่อเรื่องพาไปถึงจุดไคลแม็กซ์ทำให้ฉันรู้สึกว่าเรื่องนี้ไม่ได้ให้คำตอบที่ง่าย แต่ชวนให้คิดต่อไปนานหลังจากอ่านจบ

ในฐานะคนที่หลงใหลในความเศร้าแบบศิลป์และชอบสะสมสิ่งที่ทำให้ใจหยุดคิด ฉันมองว่าการสะสมของเศร้านั้นไม่ใช่แค่การเก็บวัตถุ แต่เป็นการเก็บช่วงเวลา ความทรงจำ และการเล่าเรื่องที่เงียบและหนักแน่น ของสะสมที่น่าสนใจสำหรับนักสะสมแนวนี้จึงมักจะเป็นสิ่งที่มีพื้นผิว แสงเงา และซอกมุมที่ชวนให้คิดต่อ เช่น จดหมายเก่า ๆ ที่หมึกจาง กล่องดนตรีที่ฟังแล้วคล้ายกับเศษความทรงจำ กระดาษโปสการ์ดที่มีรอยขอบสีเหลืองจากกาลเวลา หรือแผ่นเสียงวินเทจที่เสียงแตกเป็นความเหงาเล็ก ๆ ในสมาธิของเรา ผมมักชอบเก็บไอเท็มที่ทำให้เวลาหยุดนิ่งเพียงเสี้ยววินาที แล้วเปิดฟัง หยิบอ่าน เพื่อให้ความเศร้านั้นไม่กลายเป็นความว่าง แต่กลายเป็นบทสนทนากับตัวเอง สินค้าที่น่าสะสมแบ่งออกเป็นหมวดที่ช่วยให้พาอารมณ์เศร้าไปสู่มุมคิดต่าง ๆ เริ่มจากงานสิ่งพิมพ์และวัตถุที่มีร่องรอยเวลา เช่น หนังสือฉบับเก่าอย่าง 'Norwegian Wood' หรือฉบับพิมพ์เก่า ๆ ของ 'The Little Prince' โปสการ์ดและจดหมายที่เขียนด้วยลายมือ แผ่นเพลงวินเทจหรือคาสเซ็ตต์ที่บันทึกเพลงรันทด และนามบัตรเก่า ๆ ที่มีลวดลายฟอนต์สวย ๆ อีกหมวดคือศิลปะและของตกแต่งที่ถ่ายทอดบรรยากาศ เช่น ภาพพิมพ์ต้นฉบับภาพพรมหรือภาพพิมพ์สีน้ำที่มักเล่าเรื่องเงียบ ๆ รูปปั้นเล็ก ๆ ที่ดูขรึม งานเซรามิกที่มีรอยแตกร้าวแบบวินเทจ และดอกไม้กดที่ยังคงสีซีดจาง นอกจากนี้ของสะสมจากสื่อที่เล่าเรื่องเศร้าทั้งอนิเมะและเกมก็มีเสน่ห์ เช่น ฟิกเกอร์ของตัวละครจาก 'Grave of the Fireflies' หรือโปสเตอร์งานอาร์ตจาก 'Neon Genesis Evangelion' รวมทั้งไอเท็มที่เชื่อมโยงกับเกมเล่าเรื่องเศร้าจนตราตรึงอย่าง 'Life is Strange' หรือ 'To the Moon' สิ่งเหล่านี้ทำให้ความเศร้ามีตัวตนและสามารถเล่าเรื่องให้คนอื่นฟังได้ การจัดแสดงกับการเก็บรักษาก็สำคัญไม่น้อย เพราะของเศร้ามักบอบบางทั้งทางกายและอารมณ์ แนะนำให้มีมุมเล็ก ๆ สำหรับจัดวางแยกเป็นธีม ให้แสงนุ่ม ๆ ผ่านผ้าม่านเพื่อไม่ให้แสงแดดทำร้ายกระดาษและสี การใส่กรอบกระจกให้กับภาพพิมพ์และโปสการ์ด ช่วยเก็บกลิ่นเวลาไว้ได้ดีกว่าแค่วางในลิ้นชัก ส่วนของที่เป็นเสียง เช่นแผ่นเสียงหรือคาสเซ็ตต์ ควรเก็บในที่แห้งและหมุนเปิดฟังเป็นประจำเพื่อรักษาความหมายของมันไว้ ไม่ใช่เพียงแค่เก็บเป็นวัตถุเงียบ ๆ การเขียนโน้ตสั้น ๆ แนบกับแต่ละชิ้นว่าชิ้นนี้ยกให้ความทรงจำอะไร จะทำให้การสะสมมีมิติขึ้น และทำให้คนที่เข้ามาดูรู้สึกเชื่อมโยงมากขึ้น โดยรวมแล้ว การเป็นนักสะสมความเศร้าสำหรับฉันคือการยอมรับว่าเศร้าก็เป็นส่วนหนึ่งของความงาม หน้าที่ของของสะสมคือช่วยให้เราเรียนรู้ รักษา และเผชิญหน้ากับความเปราะบางนั้นในรูปแบบที่อ่อนโยนและมีรสชาติ ไม่ได้เป็นการยึดติดกับความเหงา แต่เป็นการให้ความเศร้าได้พูด ได้หายใจ และได้อยู่กับเราอย่างมีความหมาย — นี่คือสิ่งที่ทำให้การสะสมเศร้าน่าหลงใหลสำหรับฉัน

เสียงหัวใจผมกระโจนทุกครั้งที่นึกถึงฉากความวุ่นวายรักใสๆ ใน 'Nisekoi' — นั่นแหละทำให้ผมอยากแนะนำวิธีเริ่มต้นให้คนใหม่แบบจริงจังแล้วตรงไปตรงมา. ถ้าอยากสัมผัสจังหวะตลก รอยยิ้ม และเคมีของตัวละครแบบเป็นภาพมีเสียง เสียงพากย์ และเพลงประกอบที่ช่วยดันมุข ให้เริ่มจากอนิเมะก่อนเลย ผมรู้สึกว่าการเห็นสี การเคลื่อนไหว และไดนามิกของซีนตลกๆ อย่างการเข้าใจผิดระหว่างตัวละคร จะทำให้เราเข้าไปในโลกของเรื่องได้เร็ว และที่สำคัญคือเสียงของนักพากย์ช่วยเติมชีวิตให้มุกกับความรู้สึกแบบที่อ่านอย่างเดียวให้ไม่ได้ ถ้าต้องการรู้เนื้อหาเต็มจบครบทุกรายละเอียด ปลายเรื่อง และจังหวะการเล่าแท้จริงของผู้แต่ง ให้ข้ามไปที่มังงะหลังจากดูอนิเมะหรือเริ่มที่มังงะเลยก็ได้ ความต่างในพาร์ตจบของ 'Nisekoi' ระหว่างสองรูปแบบทำให้ผมรู้สึกว่ามังงะให้ความละเอียดกับการตัดสินใจของตัวละครมากกว่า แถมหลายฉากที่ถูกย่อในอนิเมะจะได้เห็นการบรรยายความคิดภายในเต็มๆ ในมังงะ ผมมักแนะนำเพื่อนที่ชอบโรแมนซ์คอมให้ดูอนิเมะก่อนถ้าว่ากันเรื่องความสนุกง่ายๆ แต่ถาเป็นคนที่อยากให้เรื่องจบแบบครบถ้วน ให้เริ่มที่มังงะ — ท้ายที่สุดผมคิดว่าการดูแล้วตามด้วยอ่านจะได้ทั้งสองแบบที่ดีที่สุด

แนะนำให้เริ่มจากเรื่องที่เล่าออกมาชัดเจนและเข้าถึงง่าย เพราะการ์ตูนเศร้าบางเรื่องมักจะดึงความรู้สึกคนดูด้วยโครงเรื่องตรงไปตรงมาและตัวละครที่เราเอาใจช่วยได้ทันที อย่าง 'Anohana' เป็นตัวเลือกที่คลาสสิกมาก เพราะธีมเกี่ยวกับการสูญเสียและความทรงจำถูกร้อยเรียงด้วยความบริสุทธิ์ของมิตรภาพ ทำให้เคลียร์ทั้งอารมณ์เศร้าและความอบอุ่นในเวลาเดียวกัน ส่วน 'Your Lie in April' จะเข้มข้นทางดนตรีและความเศร้าในรูปแบบของการเติบโตทางอารมณ์ ความงามของเพลงช่วยทำให้ความเศร้ากลายเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ อีกเรื่องที่ผมมองว่าเป็นจุดเริ่มต้นดีคือ 'A Silent Voice' ซึ่งสำรวจความผิดพลาดในอดีต การให้อภัย และผลพวงต่อความสัมพันธ์ได้อย่างลึกซึ้งโดยไม่ต้องพึ่งพาฉากดราม่าฉาบฉวย งานที่มีโทนช้าๆ และละเอียดอ่อนมักเหมาะกับคนที่อยากให้การดูเป็นการไตร่ตรองยาวขึ้น งานอย่าง 'March Comes in Like a Lion' ผสมผสานความเศร้ากับการเยียวยาในชีวิตประจำวันได้อย่างละมุน ตัวละครมีมิติและการเติบโตของพวกเขาทำให้คนดูได้เห็นว่าความเจ็บปวดไม่ได้หายไปในชั่วข้ามคืน แต่ผ่านการเชื่อมต่อกับผู้อื่นจะเกิดการเปลี่ยนแปลงได้ นอกจากนี้ถ้าต้องการความโศกเศร้าที่สวยงามแบบภาพยนตร์สั้นๆ เรื่อง '5 Centimeters per Second' และ 'The Garden of Words' เป็นตัวอย่างที่ดีของการแสดงความเศร้าผ่านทิวทัศน์และบทสนทนาน้อยๆ ซึ่งเหมาะกับคนที่อยากสัมผัสความเศร้าแบบธรรมชาติและซาบซึ้ง ขณะเดียวกัน หากมองหาความเศร้าที่หนักและช็อกใจมากขึ้นก็มีผลงานที่ไม่อ่อนโยน เช่น 'Grave of the Fireflies' ซึ่งเป็นบทเรียนทางประวัติศาสตร์และความสูญเสียของมนุษย์แบบโหดร้าย เสียงหัวใจเต้นแรงกับความเศร้าจะสัมผัสได้ชัดเจน หรือ 'Erased' ที่แม้จะมีองค์ประกอบลึกลับ แต่แก่นคือการสูญเสียและการแก้ไขอดีตที่ทำให้เกิดความเจ็บปวด นอกจากนี้ 'Violet Evergarden' นำเสนอความเศร้าผ่านจดหมายและการสื่อสาร ทำให้ใครที่ชอบดราม่าที่ให้ความหวังผสมกับความตื้นตันน่าจะชอบ ผลงานแต่ละแบบมีจังหวะและระดับความหนักต่างกัน ฉะนั้นการเลือกว่าจะเริ่มจากแบบไหนขึ้นอยู่กับว่าต้องการการปลอบโยนแบบอ่อนโยนหรือการช็อกหัวใจแบบลึกๆ โดยส่วนตัวมักเลือกเริ่มจากเรื่องที่ให้ทั้งน้ำตาและความอบอุ่น เพราะท้ายที่สุดแล้วการดูการ์ตูนเศร้าที่ยังมีความหวังจะช่วยให้รู้สึกปลอดภัยมากกว่าการจมอยู่กับความสิ้นหวังล้วนๆ เรื่องโปรดของผมที่ทำให้ทั้งร้องไห้และยิ้มได้ในคราวเดียวยังคงเป็นสิ่งที่ผมเฝ้าคิดถึงเสมอ และนั่นแหละคือจุดเริ่มต้นที่ดีสำหรับการเปิดประตูเข้าสู่โลกของการ์ตูนเศร้า

ลองนึกภาพการเปิดเรื่องด้วยภาพเคลื่อนไหว สี แสง และเพลงประกอบที่ดึงให้หัวใจเต้นตามไปด้วย — นั่นแหละคือข้อดีของการเริ่มจากอนิเมะสำหรับฉัน ฉันชอบเริ่มจากอนิเมะเมื่อต้องการ ‘ประสบการณ์เต็มรูปแบบ’ ที่รวมทั้งการแสดงเสียง บทเพลง และการเคลื่อนไหวของตัวละครเข้าด้วยกัน บางซีนน้อยครั้งที่มังงะจะสื่ออารมณ์แบบเดียวกันได้ทันที เช่น ฉากแอ็กชันหรือมู้ดเศร้าที่ใช้ซาวด์ประกอบมาเสริม การดูอนิเมะก่อนยังช่วยให้จำหน้าตาโทนสีและเสียงของตัวละครได้ง่าย เวลาคนอื่นพูดถึงฉากสำคัญ เราจะนึกภาพมันได้เร็ว อีกด้านหนึ่ง ถา�อิงจากประสบการณ์ส่วนตัว บางครั้งอนิเมะตัดหรือปรับเปลี่ยนเนื้อหาเพื่อความกระชับ ถาชอบติดตามรายละเอียดลึก ๆ หรือชอบงานศิลป์ดั้งเดิม บางครั้งการอ่านมังงะก่อนจะให้ความพึงพอใจที่ต่างออกไป แต่ถาจุดประสงค์คืออยากอินเร็ว อยากสัมผัสเพลงหรือพากย์เสียง การเริ่มจากอนิเมะเป็นทางเลือกที่ดี ตัวอย่างที่ฉันเพิ่งสัมผัสแล้วรู้สึกว่าการเริ่มจากอนิเมะช่วยได้มากคือ 'Spy x Family' ที่อารมณ์คอมบิเนชันของเพลงและจังหวะตัดต่อทำให้ตัวละครน่ารักขึ้นเยอะ สรุปอย่างไม่เคร่งเครียด: ถ้าต้องการความอินแบบทันทีและชอบองค์ประกอบภาพ-เสียง เริ่มจากอนิเมะ แต่ถ้าชอบอ่านจังหวะช้า ๆ รักรายละเอียดแผงหน้าเดียว มังงะก็มีเสน่ห์ในแบบของมันเอง — เลือกตามความอยากของตัวเองแล้วเริ่มเลย จะได้สนุกตั้งแต่ตอนแรก

เริ่มจากความชอบส่วนตัวเป็นหลักก่อนเลย เพราะการสะสมมังงะต้องใช้ทั้งเงินและเวลาค่อนข้างมาก เลือกซีรีส์ที่เราหลงใหลจริงๆ เช่น 'One Piece' หรือ 'Attack on Titan' ที่มีเนื้อหาต่อเนื่องยาวนาน ควรศึกษาตลาด二手ด้วย มังงะมือสองสภาพดีมักราคาถูกกว่าใหม่ 20-30% แนะนำให้เดินตามร้านหนังสือใหญ่ๆ หรือเว็บไซต์เฉพาะทางอย่าง Mandarake ค่อยๆ สะสมทีละเล่ม ไม่จำเป็นต้องเร่งซื้อครบชุดภายในเดือนเดียว จัดระบบการเก็บด้วยการติดป้ายชื่อหรือเลขเล่มให้เป็นระเบียบ จะได้ไม่สับสนเมื่อคอลเลกชันเริ่มใหญ่ขึ้น

แนะนำให้เริ่มจากมังงะเมื่ออยากดื่มด่ำกับโลกของ 'Golden Kamuy' แบบเต็มเม็ดเต็มหน่วย เพราะมังงะให้รายละเอียดเล็กๆ น้อยๆ ที่อนิเมะมักตัดหรือย่อให้สั้นลง เช่นบันทึกวัฒนธรรมไอนุ ข้อมูลการล่าสัตว์ วิธีทำอาหารท้องถิ่น และมุกตลกทางภาพที่อยู่ในกรอบเล็กๆ ซึ่งพออ่านแล้วจะเห็นความตั้งใจของผู้วาดในการสื่อสารมากขึ้น การอ่านมังงะยังทำให้ผมควบคุมจังหวะของเรื่องได้เอง จะหยุดอ่านเพื่อซึมซับภาพหนึ่งภาพหรือย้อนกลับไปดูฝีเส้นซ้ำก็ได้ และถ้าชอบศึกษา ผมมักจะเพลิดเพลินกับโน้ตประกอบที่บางฉบับมีให้ ยิ่งถ้าชอบบรรยากาศเหมือนใน 'Mushishi' ที่เน้นรายละเอียดธรรมชาติและความเงียบ มังงะจะให้ความรู้สึกใกล้ชิดแบบนั้นมากกว่าอนิเมะ เพราะมันเปิดพื้นที่ให้จินตนาการได้มากกว่า อย่างไรก็ตาม มังงะก็มีข้อเสียคือจังหวะการเปิดเผยข้อมูลอาจช้ากว่า และฉากแอ็กชันบางอย่างที่ขยับได้ดูดีกว่าเมื่อเป็นอนิเมะ แต่ถาต้องเลือกทางเดียวตอนเริ่ม ผมชอบเริ่มจากมังงะเพราะได้ครบทุกเลเยอร์ของเรื่องและยังคงเก็บบันทึกวัฒนธรรมเล็กๆ ไว้ได้ชัดเจนกว่าการดูทีวีง่ายๆ