นักแสดงหนังคนไหนได้รับรางวัลใหญ่ที่สุดในไทย?

พูดถึงรางวัลทางภาพยนตร์ระดับชาติแล้ว เรื่องนี้มักจะไม่มีคำตอบตายตัวเพราะแต่ละเวทีให้เกียรติคนละแบบ แต่ถาต้องชี้คนที่ถูกพูดถึงบ่อยในหมู่คนดูที่ติดตามหนังไทยจริงจัง ชื่อที่ผมนึกถึงคือนักแสดงที่มีผลงานเด่นและได้รับรางวัลจากทั้งกองวิจารณ์และสมาคมภาพยนตร์หลายครั้งในรอบหลายปี ฉันเห็นว่าการวัดว่าใครได้รางวัลมากที่สุดจึงต้องแบ่งเกณฑ์ก่อน เช่น นับเฉพาะรางวัลภาพยนตร์ระดับชาติ หรือนับรวมรางวัลเทศกาลระหว่างประเทศและรางวัลเกียรติยศ ในมุมของผม นักแสดงบางคนมีผลงานเปรี้ยงปร้างอย่าง 'Shutter' ที่ช่วยให้พวกเขาได้รับความสนใจและรางวัล แต่บางคนเลือกเส้นทางที่สะสมรางวัลทีละชิ้นจากบทบาทหลากหลายแบบจนกลายเป็นผู้ชนะบ่อยในเวทีภายในประเทศ ฉันมักจะยกตัวอย่างคนที่ทำงานต่อเนื่องและได้รับรางวัลจากหลายสถาบัน เพราะตัวชี้วัดแบบนั้นสะท้อนทั้งฝีมือและความสม่ำเสมอมากกว่าแค่ความฮิตชั่วคราว สรุปแบบไม่ตายตัวคือไม่มีชื่อนักแสดงชายคนเดียวที่เป็น 'มากที่สุด' อย่างเป็นทางการสำหรับทุกคน แต่ถาคุณกำลังมองหาคนที่มีเหรียญรางวัลหนาแน่นในหมู่รางวัลภาพยนตร์ระดับชาติ คนที่มีผลงานยาวและได้รับการยอมรับจากหลายเวทีมักจะถูกยกขึ้นมาเป็นตัวอย่างเสมอ — นั่นคือเหตุผลที่ผมชอบจัดอันดับแบบแยกประเภทก่อนจะฟันธง

คนในวงการและแฟนๆ มักจะนึกถึงชื่อเดียวกันเมื่อต้องยกตัวอย่างนักแสดงที่ได้ประโยชน์จากผลงานของโจวซิงฉือมากที่สุด: 'Ng Man-tat' เป็นชื่อที่โผล่ขึ้นมาเสมอ คนที่ฉันยกให้ในมุมนี้เป็นคนที่เล่นบทสมทบจนมีเอกลักษณ์และกลายเป็นคู่ปรับคู่ฮาของโจวซิงฉือ ซึ่งร่วมงานกันบ่อยจนเกิดเคมีหน้าจอที่ยากจะเลียนแบบ การแสดงในหนังอย่าง 'A Chinese Odyssey' ทำให้เขาเป็นที่จดจำ และการปรากฏตัวในงานประชันรางวัลหลายครั้งก็สะท้อนถึงการเป็นนักแสดงที่วงการยอมรับ มุมมองส่วนตัวบอกว่ารางวัลไม่ใช่แค่ตัวเลขแต่เป็นภาพจำที่ผู้ชมและคณะกรรมการให้คุณค่า ทั้งยังช่วยยืดอายุผลงานของทั้งคนที่เล่นและผู้กำกับด้วย ในแง่นี้ 'Ng Man-tat' จึงดูเหมือนจะเป็นผู้ได้รับประโยชน์จากการร่วมงานกับโจวซิงฉือมากที่สุด เพราะเขาได้รับทั้งการยอมรับ ชื่อเสียง และรางวัลที่มาจากบทบาทร่วมกับโจวซิงฉือ ซึ่งทำให้ผลงานทั้งสองฝ่ายยังคงถูกพูดถึงจนถึงวันนี้

เทศกาล Venice ปี 2018 ทิ้งความทรงจำที่ไม่ลืมให้กับวงการด้วยการยกย่องผลงานที่คมชัดและซับซ้อนของนักแสดงหญิงหลายคน ฉันจำเหตุการณ์ตอนที่ 'The Favourite' ขึ้นเวทีที่ Venice และ Olivia Colman ได้รับรางวัล Volpi Cup เพราะการแสดงของเธอมีความขบขันที่เจ็บปวดและมีชั้นเชิง ฉากที่เธอใช้สายตาสื่ออารมณ์มากกว่าคำพูดเป็นสิ่งที่ทำให้ฉันรู้สึกว่ารางวัลนั้นเป็นการยอมรับวิธีการแสดงที่ไม่หวือหวาแต่ทรงพลัง ผลงานชิ้นนี้ยังเป็นก้าวสำคัญที่ทำให้เธอโดดเด่นทั้งในสาย crítico และผู้ชมทั่วไป มุมมองส่วนตัวแล้ว รางวัลจาก Venice สำหรับ Colman ไม่ได้มาเพราะความนิยมชั่วคราว แต่เพราะรายละเอียดเล็กๆ ในการแสดงที่ทำให้ตัวละครมีชีวิต ซึ่งเป็นสิ่งที่ฉันมองว่าเป็นมาตรฐานของรางวัลเทศกาลใหญ่ๆ แบบนี้

เท่าที่รู้สึกถึงความเป็นแฟนและความอยากเล่าเกี่ยวกับ 'ยาวิเศษที่ไม่อาจรักษารัก' ประเด็นเรื่องว่าผู้ใดได้รับรางวัลมากที่สุดจะขึ้นกับการนับประเภทของรางวัลและช่วงเวลาที่พิจารณา เพราะบางครั้งนักแสดงคนหนึ่งอาจชนะรางวัลจากเทศกาลภาพยนตร์ระดับนานาชาติ ขณะที่อีกคนได้รับรางวัลจากสถาบันโทรทัศน์หรือสื่อมวลชนในประเทศ การบอกชื่อคนเดียวแบบเด็ดขาดโดยไม่เจาะจงกรอบเวลาและประเภทรางวัลจึงอาจทำให้ภาพคลุมเครือได้ ฉะนั้นสิ่งที่ชอบทำคือมองทั้งภาพรวมของรางวัลที่แต่ละคนได้รับตลอดอาชีพ เพื่อบอกได้ว่าคนไหนมีผลงานรับการยอมรับมากที่สุดในมุมกว้าง ในกรณีของผลงานที่มีนักแสดงหลายคนมีชื่อเสียง มักจะเห็นรูปแบบสองแบบชัดเจน แบบแรกคือดารานำซึ่งได้รับรางวัลจากการแสดงหลักของเรื่อง แรงสนับสนุนจากบทที่เด่นและการนำเสนอคาแรกเตอร์ที่ตราตรึง ฝ่ายที่สองคือคนที่เป็นนักแสดงอาวุโสหรือแขกรับเชิญที่มีผลงานยาวนานและสะสมรางวัลมาในอาชีพ เช่นตัวอย่างจากงานต่างประเทศที่เราเห็นบ่อย ๆ ในซีรีส์ใหญ่บางเรื่อง นักแสดงสมทบที่เป็นคนมีชื่อเสียงมักมีถ้วยรางวัลสะสมมากกว่าดาราหน้าใหม่ ถึงแม้ว่าในผลงานชิ้นนั้นจะไม่ได้เป็นตัวนำก็ตาม สิ่งนี้ทำให้การตอบคำถามโดยตรงต้องดูว่าเรานับแค่รางวัลจากผลงานชิ้นนี้เท่านั้น หรือรวมทั้งรางวัลตลอดชีวิตของนักแสดงคนนั้นด้วย เมื่อมองในมุมของแฟน การตรวจสอบว่าใครได้รับรางวัลมากที่สุดจาก 'ยาวิเศษที่ไม่อาจรักษารัก' ควรมองสามด้านประกอบกัน คือ (1) รางวัลที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับผลงานชิ้นนี้ เช่น รางวัลนักแสดงยอดเยี่ยมจากงานประกาศรางวัลประจำปีของวงการนั้น ๆ (2) รางวัลที่เป็นการยกย่องรวม อาทิ รางวัลชีวิตหรือรางวัลเกียรติยศที่นักแสดงได้รับตลอดอาชีพ ซึ่งอาจทำให้ตัวเลขรวมสูงขึ้น และ (3) รางวัลจากสถาบันหรือเทศกาลที่มีมาตรฐานต่างกัน เพราะบางสถาบันมีน้ำหนักทางวงการมากกว่า การสรุปที่ชัดเจนจึงมักได้ผลดีที่สุดถ้าระบุกรอบเวลาและประเภทรางวัลไปพร้อมกัน ท้ายที่สุด มุมมองส่วนตัวที่อยากฝากคือความสำคัญของรางวัลไม่ใช่เพียงการนับจำนวนเท่านั้น แต่เป็นการอ่านความหมายของรางวัลที่สะท้อนถึงการยอมรับทั้งจากองค์กรวิชาชีพและผู้ชม หากจะพูดแบบแฟนตัวยง ฉันมักให้ความสนใจกับคนที่รางวัลสะท้อนการเติบโตของการแสดงและการมีอิทธิพลต่อผู้ชมมากกว่าแค่จำนวนถ้วยรางวัลเพียงอย่างเดียว ซึ่งทำให้การได้เห็นนักแสดงคนใดคนหนึ่งได้รับรางวัลครั้งแล้วครั้งเล่าเป็นเรื่องน่าตื่นเต้นและเติมเต็มความรู้สึกว่างานชิ้นนั้นมีคุณค่าในสายตาคนทั้งวงการอย่างแท้จริง

เอาจริงๆ คำถามนี้มีความซับซ้อนเพราะคำว่า 'รางวัลนักแสดงนำปีล่าสุด' ขึ้นอยู่กับว่าเรากำลังพูดถึงเวทีไหน — แต่ฉันสามารถเล่าแง่มุมที่แตกต่างให้ฟังได้เพื่อช่วยให้เห็นภาพรวม ในมุมมองของคนที่ติดตามเทศกาลภาพยนตร์และรางวัลหลักของไทยอย่างใกล้ชิด เรามักจะแยกเวทีสำคัญเป็นหลายรายการ เช่น 'รางวัลสุพรรณหงส์' ของสมาคมผู้สร้างภาพยนตร์ไทย, 'รางวัลนาฏราช' ที่ครอบคลุมทั้งทีวีและภาพยนตร์, และบางครั้งเวทีนานาชาติอย่างเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติบางกอกก็มีผลต่อการยอมรับของนักแสดงเช่นกัน โดยปกติแต่ละเวทีจะมีผู้ชนะต่างกันไปตามเกณฑ์การตัดสินและคณะกรรมการ ถ้าอยากรู้ชื่อผู้ได้รับรางวัลจริงๆ ในปีล่าสุด ให้โฟกัสที่เวทีที่คุณหมายถึงเป็นหลัก แล้วดูประกาศผลจากแหล่งข้อมูลทางการ เพราะบางปีผู้ชนะจาก 'รางวัลสุพรรณหงส์' อาจแตกต่างจากผู้ชนะในงานเทศกาลนานาชาติ ฉันมักจะจำภาพเหตุการณ์การรับรางวัลได้จากฉากสำคัญ เช่น การพูดขอบคุณบนเวทีหลังฉากจาก 'ฉลาดเกมส์โกง' หรือบรรยากาศน่าประทับใจจากงานที่ให้เกียรติผู้สร้างอย่าง 'พี่มาก..พระโขนง' — แต่ถ้าต้องการชื่อเฉพาะของปีล่าสุดจริงๆ ให้ระบุเวทีที่ต้องการมานะ จะได้ชี้ชัดขึ้น

ประเด็นนี้ชวนให้ผมคิดถึงความต่างระหว่างวงการภาพยนตร์ไทยกับฮอลลีวูดในระดับที่ลึกพอควร ผมเคยสังเกตว่าจำนวนผู้แสดงไทยที่ได้โผล่ในหนังที่คว้ารางวัลออสการ์จริงจังมีน้อยมาก และมักเป็นบทเล็ก ๆ หรือเป็นฉากประกอบมากกว่าจะเป็นเครดิตหลัก ตัวอย่างของหนังต่างประเทศที่ชนะออสการ์ซึ่งมีการถ่ายทำในภูมิภาคเอเชียแล้วมีคนท้องถิ่นปรากฏตัว เช่น 'The Killing Fields' ซึ่งมีการถ่ายทำในพื้นที่ใกล้เคียงและใช้ชาวท้องถิ่นเป็นฝ่ายประกอบฉาก แต่รายชื่อผู้ได้รับรางวัลจากภาพยนตร์พวกนั้นไม่ได้เป็นนักแสดงไทยโดยตรง ความเป็นจริงคือคนไทยมีบทบาทมากกว่าในทีมงานเบื้องหลังหรือเป็นนักแสดงประกอบเวลาผลงานต่างประเทศมาโลเคชันที่นี่ แต่ในเชิงเครดิตออสการ์—เฉพาะรางวัลสมรรถภาพการแสดง—ยังไม่ค่อยมีชื่อไทยเป็นที่จดจำได้ง่าย ๆ นะ ผมรู้สึกว่ามันสะท้อนทั้งเรื่องภาษา ช่องทางการผลิต และโอกาสที่ยังไม่เท่ากัน แต่ก็เห็นสัญญาณดี ๆ จากการที่คนไทยเริ่มเข้าไปร่วมงานโปรดักชันต่างประเทศมากขึ้น ซึ่งผมหวังว่าจะเปิดทางให้มีชื่อไทยในเครดิตที่ใหญ่กว่าในอนาคต

ยากจะบอกว่ามีนักแสดงหญิงคนเดียวที่เป็น "เจ้าของรางวัลมากที่สุด" แบบชัดเจน เพราะการนับรางวัลต้องกำหนดขอบเขตก่อน เช่น จะนับแค่รางวัลภาพยนตร์ระดับประเทศหรือรวมทุกเวทีทั้งสื่อมวลชน เทศกาลต่างประเทศ และรางวัลเกียรติยศด้วยไหม ผมมักจะมองย้อนกลับไปที่นักแสดงรุ่นเก๋าที่ได้รับการยกย่องตลอดหลายทศวรรษ เช่นชื่อของ 'เพชรา เชาวราษฎร์' มักถูกพูดถึงบ่อย เพราะเธอได้รับทั้งความนิยมจากคนดูและเกียรติยศจากหลายหน่วยงานในยุคทองของวงการหนังไทย หลายสถาบันให้รางวัลแก่ผลงานและตลอดชีวิตการทำงานของเธอ ทำให้ถ้านับรวมรางวัลตลอดอาชีพแล้วเธอเป็นหนึ่งในผู้ที่มีตัวเลขรางวัลสะสมสูง ฝั่งนักแสดงรุ่นที่ต่อเนื่องมาอีกกลุ่ม เช่น 'อรัญญา นามวงศ์' ก็มีรางวัลระดับสำคัญในประวัติศาสตร์วงการเช่นกัน สรุปคือ ถาจะตอบตรงๆ ให้ได้ต้องระบุประเภทของรางวัลก่อน แต่ถามถึงความคุ้มค่าและความยอมรับจากวงการ หลายคนมองว่านักแสดงจากยุคบุกเบิกอย่างเพชราหรืออรัญญาโดดเด่นไม่แพ้กัน การนับตัวเลขอย่างเดียวอาจทำให้มองข้ามบริบททางประวัติศาสตร์ที่สำคัญได้

รายการคำถามนี้ต้องเริ่มจากการกำหนดขอบเขตก่อน เพราะคำว่า 'รางวัลนักแสดงนำชาย' อาจหมายถึงหลายเวทีไม่เหมือนกัน เช่น 'รางวัลสุพรรณหงส์' ของสมาคมผู้สร้างภาพยนตร์ไทย หรือรางวัลจากสมาคมวิจารณ์ภาพยนตร์และเทศกาลต่างประเทศ ฉันมักมองว่าการตอบว่า "ทั้งหมด" จำเป็นต้องแยกเป็นกลุ่มตามเวที จะได้ไม่สับสนกัน ในมุมของคนที่ติดตามวงการมานาน ผมจะแยกผู้ชนะออกเป็นกลุ่ม: ผู้ชนะเวทีภายในประเทศ (เช่น 'รางวัลสุพรรณหงส์'/'รางวัลสมาคมภาพยนตร์แห่งชาติ'), ผู้ชนะจากงานวิจารณ์/สมาคมนักวิจารณ์, และผู้ชนะจากเทศกาลต่างประเทศ ตัวอย่างชื่อที่มักปรากฏในรายชื่อผู้ชนะของเวทีภายในประเทศได้แก่ 'สรพงษ์ ชาตรี' และ 'สมบัติ เมทะนี' ซึ่งเป็นนักแสดงรุ่นเก่าได้รับการยกย่องมาก ส่วนนักแสดงยุคใหม่ที่มักได้รางวัลจากเวทีต่าง ๆ ก็มีชื่อที่คุ้นหู แต่การจะให้รายการทั้งหมดจริง ๆ ต้องไล่ตรวจผลรางวัลรายปีของแต่ละเวทีแยกกัน สรุปสั้น ๆ ว่า คำตอบแบบครบถ้วนต้องระบุเวทีชัดเจนก่อน แล้วจึงรวบรวมรายชื่อผู้ชนะตามปี ถ้าต้องการฉันสามารถเล่ารายชื่อแยกตามเวทีและปีให้ละเอียดในมุมมองที่เป็นระบบได้

แฟนละครที่ชอบจับสังเกตงานประกวดฉันบอกเลยว่าเรื่องราวรางวัลจาก 'หนึ่งด้าวฟ้าเดียว' ค่อนข้างกระจัดกระจาย และฉันไม่สามารถยืนยันชื่อผู้ชนะหรือที่เข้าชิงทั้งหมดได้แบบเรียลไทม์ ฉันมองว่าเมื่อเป็นละครประวัติศาสตร์ขนาดใหญ่ นักแสดงนำมักจะถูกเสนอชื่อในสาขา 'นักแสดงนำชาย/หญิงยอดเยี่ยม' หรือสาขาด้านการแต่งหน้า-เครื่องแต่งกาย ส่วนทีมงานอย่างออกแบบฉากและสวมใส่เครื่องแต่งกายก็มีโอกาสได้รางวัลจากเวทีท้องถิ่น เช่น 'นาฏราช' หรือรางวัลโทรทัศน์ของสำนักข่าวต่างๆ ที่มักให้เกียรติผลงานใหญ่ๆ แบบนี้ อย่างกรณีของ 'บุพเพสันนิวาส' ที่เห็นการกระจายรางวัลไปยังหลายฝ่าย ไม่ได้หยุดอยู่แค่ตัวนักแสดง ในฐานะแฟน ฉันแนะนำให้เช็กประกาศรางวัลของสถาบันต่างๆ เช่นเวทีโทรทัศน์หลักๆ และข่าวบันเทิงจากสื่อใหญ่ เพราะชื่อคนที่เข้าชิงอาจแตกต่างกันไปตามแต่ละเวที และบางครั้งนักแสดงสมทบหรือทีมงานจะได้รับการยกย่องมากกว่าที่คาดไว้ ซึ่งนั่นแหละคือความสนุกของการติดตามผลงานแบบเจาะลึก

ในความเห็นของเรา ปี 2019 เป็นปีที่วงการหนังไทยมีความเคลื่อนไหวเยอะ และมีหนังหลายเรื่องที่นักแสดงได้รับการยกย่องจากเวทีต่างๆ ทั้งในประเทศและเทศกาลนานาชาติ เราอยากแบ่งมุมมองแบบรวม ๆ ก่อนว่าควรมองที่ไหน: งานประกาศรางวัลหลักของไทย เช่น รางวัลสุพรรณหงส์และสมาคมนักวิจารณ์ฯ มักจะให้เกียรติกับการแสดงที่เข้มข้น ส่วนเทศกาลภาพยนตร์ต่างประเทศก็เป็นพื้นที่ที่นักแสดงจากหนังไทยได้รางวัลหรือคำชมเชยที่สำคัญ ซึ่งสะท้อนว่าผลงานนั้นมีทั้งมิติการแสดงและภาษาภาพยนตร์ที่โดดเด่น ในฐานะแฟนหนังที่ติดตามงานเทศกาลและรางวัลมาเรื่อยๆ ผมเห็นว่าปี 2019 มีทั้งหนังกระแสหลักและหนังอินดี้ที่นักแสดงได้รับรางวัลจากหลากหลายสถาบัน ความน่าสนใจคือบางครั้งรางวัลไม่ได้จำกัดอยู่แค่บทนำ แต่เป็นการยกย่องบทสมทบหรือการแสดงที่มีความพิเศษเฉพาะตัว ซึ่งทำให้ปีนั้นมีรายชื่อผู้ชนะกระจัดกระจายไปตามเวทีต่างๆ พูดสั้นๆ คือถาต้องการรายชื่อเฉพาะเรื่อง ควรเช็กผลรางวัลจากทั้งเวทีในประเทศและรายงานผลเทศกาลระหว่างประเทศ เพราะทั้งสองฝั่งมักมีคนที่ได้รับรางวัลจากหนังไทยในปีเดียวกัน