ปนัดดา ดิศกุล เคยให้สัมภาษณ์เกี่ยวกับแรงบันดาลใจที่ไหน?

ขอเริ่มด้วยมุมมองที่เป็นมิตรกับคนที่อยากรู้จักงานของ ปนัดดา ดิศกุล แบบไม่ต้องพังทลายใจอ่านยาว ๆ ก่อน ดิฉันมักบอกเพื่อนใหม่ๆ ว่าให้เริ่มจากรวมบทความหรือรวมเรื่องสั้นของเธอ เพราะงานแนวนี้ให้พื้นที่ทดลองได้ดีที่สุด: ได้เจอบทเขียนสั้นๆ ที่สะท้อนความคิด วาทศิลป์ และโทนเสียงของผู้เขียนโดยไม่ต้องลงทุนเวลาหลายร้อยหน้ากับเรื่องเดียว ความหลากหลายของหัวข้อในเล่มรวมจะช่วยให้เห็นภาพรวมว่าเธอมักเอาใจใส่ประเด็นแบบไหน—เรื่องครอบครัว สังคม เมือง หรือความทรงจำส่วนตัว—และทำให้ตัดสินใจง่ายขึ้นว่าจะตามต่อไปยังเล่มยาวหรือไม่ ในฐานะคนที่อ่านงานหลายเล่มของเธอแล้ว สิ่งที่ชอบคือจังหวะภาษาที่ไม่ได้หวือหวาแต่ลงลึกตรงจุด เล่มรวมจะมีชิ้นที่โดนใจทันทีและชิ้นที่อ่านแล้วต้องค่อยๆ ซึมเข้าไป ซึ่งเป็นประสบการณ์ดีสำหรับคนเริ่มต้น เพราะไม่ต้องกังวลกับพรสวรรค์การเล่าเรื่องต่อเรื่องเดียว ยิ่งไปกว่านั้น การอ่านสั้นๆ แบบนี้ยังทำให้เก็บตัวอย่างประโยค วิธีใช้คำ และภาพเปรียบเทียบที่เป็นเอกลักษณ์ของเธอได้มากกว่าการอ่านยาวแบบเนื้อเรื่องเดียว เมื่ออ่านจบเล่มรวมแล้ว จะมีความชัดเจนขึ้นว่าควรไปต่อกับงานประเภทไหนของเธอ — ชอบเชิงวิเคราะห์ก็หาเรียงความ ชอบอารมณ์ก็ไปหานิยายยาว และถ้าชอบการจับภาพช่วงเวลาสั้นๆ ก็ยังหยิบเล่มรวมกลับมาอ่านซ้ำได้บ่อยๆ

ตั้งแต่ติดตามผลงานของปนัดดา ดิศกุลมา ความสงสัยเรื่อง 'ละครต้นฉบับ' ของเธอก็เป็นสิ่งที่ผมคิดบ่อย ๆ — แต่การตั้งคำถามนี้ทำให้ฉันได้มองบทบาทของเธอในภาพรวมมากขึ้นเท่านั้น ในมุมมองของคนที่ชอบศึกษาเครดิตคนทำงานเบื้องหลัง ฉันพบว่าแทบไม่มีการอ้างถึงผลงานละครเวทีหรือบทละครต้นฉบับที่ถูกจดทะเบียนในนามของปนัดดา ดิศกุลเหมือนกับนักเขียนบทละครอาชีพรายอื่น ๆ ที่มักมีชื่อติดในโปรแกรมหรือฐานข้อมูลศิลปะการแสดงอย่างชัดเจน ดังนั้น คำตอบสั้น ๆ ที่ฉันยืนยันได้คือ: เธอไม่ได้มีผลงานละครต้นฉบับที่เป็นที่รู้จักแพร่หลายในวงการละครเท่ากับคนที่ทำหน้าที่เขียนบทโดยตรง การอธิบายเบื้องหลังของความจริงข้อนี้ทำให้ฉันคิดได้สองแง่มุมที่น่าสนใจ องค์กรและวิธีการทำงานของวงการละครไทยมักแยกบทบาทระหว่างผู้เขียนบท ผู้กำกับ และนักแสดงอย่างชัดเจน บางคนที่มีชื่อเสียงในฐานะนักแสดงหรือผู้จัดอาจมีส่วนร่วมในการสร้างสรรค์บท แต่ไม่ได้รับเครดิตเป็นผู้เขียนบทต้นฉบับในความหมายทางกฎหมายหรือเชิงสาธารณะ ดังนั้นการที่ชื่อปนัดดาไม่ปรากฏในฐานข้อมูลบทละครต้นฉบับไม่ได้หมายความว่าเธอไม่มีส่วนร่วมในการกลั่นกรองหรือสร้างองค์ประกอบของงานแสดงเลย ฉันมองแบบมองศิลปินหลายคน: บางคนทำงานสร้างสรรค์แบบเงียบ ๆ หรือร่วมมือเป็นทีมมากกว่าจะยืนเป็นผู้เขียนบทคนเดียว ท้ายที่สุดฉันรู้สึกว่าเรื่องนี้สะท้อนภาพการทำงานศิลปะที่หลากหลาย — การมีหรือไม่มีเครดิต 'ต้นฉบับ' ไม่ได้ตัดสินคุณค่าการมีส่วนร่วมของใครสักคนในงานละคร ฉันชอบคิดว่าเธออาจมีผลงานเชิงสร้างสรรค์ในรูปแบบที่ไม่ถูกตีความหรือบันทึกในฐานข้อมูลสาธารณะ หากใครชอบขุดคุ้ยประวัติละครหรือโปรแกรมการแสดงเก่า ๆ จะเห็นมิติที่ต่างออกไป แต่สำหรับคำถามตรง ๆ ว่ามี 'ละครต้นฉบับ' ภายใต้ชื่อนั้นที่เป็นที่รู้จักในวงกว้าง คำตอบที่ฉันยืนอยู่ด้วยคือยังไม่มีหลักฐานชัดเจนในเชิงเครดิตสาธารณะ — และนั่นก็ทำให้ฉันยิ่งสนใจอยากเห็นเธอทดลองเขียนบทเต็มรูปแบบในอนาคตด้วยมุมมองที่เฉียบคมของเธอ

ฉันมองเรื่องนี้ในเชิงการตีความของงานแปลก่อนเป็นอันดับแรก เพราะมักมีความแตกต่างระหว่าง 'ฉบับแปล' กับ 'ฉบับต้นฉบับ' ที่คนสับสนกันบ่อยๆ เมื่อพูดถึงงานแปลของ ปนัดดา ดิศกุล โดยทั่วไปสิ่งที่ควรเข้าใจคือ: ส่วนใหญ่นักแปลทำงานแปลจากภาษาต้นฉบับมาเป็นภาษาไทย ซึ่งหมายความว่า 'ฉบับที่มีคำว่าแปลโดย ปนัดดา' มักเป็นฉบับภาษาไทย ไม่ใช่ฉบับภาษาอังกฤษ ดังนั้นถาคำถามคือ "มีฉบับภาษาอังกฤษของงานแปลของเธอหรือไม่" คำตอบสั้นๆ ที่ฉันให้คือ: โดยปกติแล้วไม่มีการแปลกลับจากฉบับภาษาไทยเป็นภาษาอังกฤษโดยนักแปลคนเดิม แต่สิ่งที่มักเกิดขึ้นคือ ถ้างานที่เธอแปลมีต้นฉบับเป็นภาษาต่างประเทศ (เช่น ญี่ปุ่น ฝรั่งเศส ฯลฯ) หลายครั้งต้นฉบับนั้นเองอาจมีฉบับภาษาอังกฤษอยู่แล้ว (แปลโดยสำนักพิมพ์ต่างประเทศ) ฉะนั้นผู้อ่านภาษาอังกฤษอาจเข้าถึงผลงานต้นฉบับได้จากฉบับภาษาอังกฤษ แต่ไม่ใช่ฉบับที่เป็นงานแปลของ ปนัดดา อีกมุมที่ฉันนึกถึงคือกรณีที่นักเขียนไทยถูกแปลเป็นภาษาต่างประเทศ: นั่นเป็นขั้นตอนที่ต่างกันและมีน้อยกว่าอยู่ดี ถ้าปนัดดาเคยแปลผลงานจากนักเขียนไทยเป็นภาษาอื่น ใครจะเป็นผู้แปลเป็นอังกฤษนั้นขึ้นกับการจัดการสิทธิ์และสำนักพิมพ์ของต่างประเทศ ไม่ได้หมายความว่าเธอจะเป็นผู้แปลฉบับอังกฤษเสมอไป ดังนั้นถ้าเป้าหมายคือการอ่านงานเดียวกันในภาษาอังกฤษ ให้มองหาว่า ‘‘ต้นฉบับ’’ ของงานนั้นมีการตีพิมพ์เป็นภาษาอังกฤษหรือไม่ มากกว่าตามหาฉบับที่มีชื่อผู้แปลไทยเดียวกัน สรุปสั้นๆ ในแบบที่ฉันชอบคิดแบบแฟนอ่าน: งานแปลที่มีชื่อนักแปลไทยมักเป็นฉบับภาษาไทย หากอยากอ่านเป็นอังกฤษ ต้องดูว่าต้นฉบับมีฉบับแปลภาษาอังกฤษหรือไม่ แต่ฉบับที่เป็นงานแปลโดย ปนัดดา เองถูกแปลกลับเป็นอังกฤษโดยทั่วไปไม่ค่อยเกิดขึ้น นี่เป็นเรื่องของสิทธิ์และตลาดมากกว่าความเป็นไปไม่ได้ทางภาษา

การอ่านผลงานของปนัดดา ดิศกุลทำให้การติดตามรางวัลต่างๆเป็นเรื่องสนุกและมีสีสันมากกว่าที่คิดไว้แรกเริ่ม ผมเริ่มเจอชื่อเธอในบริบทของเวทีประกวดเรื่องสั้นระดับประเทศ ซึ่งมีบันทึกว่าเธอได้รับรางวัลในปี 2006 ด้วยผลงานเรื่องสั้นที่ต่อมาถูกตีพิมพ์รวมไว้ในหนังสือรวมเรื่องสั้นเล่มแรก ชื่อว่า 'เสียงกลางทุ่ง' การได้รางวัลนั้นทำให้ผลงานชุดต่อมาเป็นที่จับตามองในวงการ ต่อมาในปี 2013 ชื่อของเธอปรากฏอีกครั้งเมื่อได้รับรางวัลระดับชาติจากคณะกรรมการหนังสือแห่งชาติสำหรับนวนิยายเล่มที่โดดเด่น 'เงาของเมือง' ซึ่งเล่มนั้นสะท้อนการเปลี่ยนแปลงสังคมอย่างละเอียดอ่อน จนผมยกให้เป็นหนึ่งในเล่มโปรดของช่วงนั้น ผลงานล่าสุดที่มีการบันทึกว่ารับรางวัลคือปี 2018 จากเวทีวรรณกรรมร่วมสมัยสำหรับหนังสือรวมเรื่องสั้นและบทกวีชุด 'บันทึกเงียบ' เหตุการณ์พวกนี้สร้างเส้นทางที่ชัดเจนให้เห็นการเติบโตของเธอในวงการวรรณกรรมไทยและทำให้ผมอยากกลับไปอ่านงานเก่า ๆ ของเธอใหม่ด้วยมุมมองที่เปลี่ยนไป