ผู้แต่งเรื่องอิเหนามีต้นฉบับและแหล่งที่มาอะไรบ้าง

ฉันชอบคิดถึง 'อิเหนา' ในมุมการแสดงมากกว่าวรรณกรรมล้วน ๆ — บทละครไทยโบราณมักยืมรากเรื่องจากภายนอกแล้วแปรสภาพเป็นศิลปะบนเวทีอย่างละครในหรือโขน ซึ่งทำให้ต้นแบบต่างประเทศกลายเป็นของไทยที่มีอารมณ์เฉพาะตัว แหล่งที่มาแบบปากต่อปากและการนำเข้าผ่านพ่อค้าที่แลกเปลี่ยนศิลปะการแสดง รวมถึงการพบปะทางการทูตในยุคอยุธยา ช่วยกระจายเรื่องจนเป็นที่รู้จัก การแสดงเงาแบบชวาหรือ 'wayang kulit' ก็ให้แนวทางการเล่าเรื่องเชิงภาพที่ส่งอิทธิพลต่อการจัดฉากฉบับไทยได้ด้วย ในสำนวนละคร บทของตัวละครมักถูกปรับให้เข้ากับคติพุทธและระบบศีลธรรมของสังคมไทย ทำให้ 'อิเหนา' ในเวอร์ชันไทยมีความหวานอมขม ปิดท้ายด้วยความพิเศษของงานนี้: มันไม่เคยหยุดแปลงกาย ทุกยุคเพิ่มรสชาติใหม่ ๆ ให้ผู้ชมเสมอ

เราเคยติดตามที่มาของ 'อิเหนา' จนคลุกคลีกับฉบับเก่า ๆ ในหัวใจเลย — เรื่องนี้ไม่ใช่งานเขียนโดยคนไทยคนเดียวที่คิดขึ้นจากศูนย์ แต่มันเป็นผลผลิตของการผสมผสานทางวรรณกรรมที่เดินทางข้ามทะเลและวัฒนธรรมหลายชั้น ชั้นแรกๆ มาจากวรรณกรรมชวาโบราณที่เรียกรวมกันว่าเรื่องราว 'Panji' ซึ่งเป็นชุดนิทานเกี่ยวกับเจ้าชายผู้พลัดพราก รักต้องสู้ และพรางตัวเพื่อทดสอบความรักที่มีฉากหลังเป็นราชสำนักชวา เรื่องราวเหล่านี้มีอายุหลายร้อยปีและแพร่กระจายไปยังพื้นที่มลายู จนเกิดเป็นฉบับมลายูที่คนมักเรียกกันว่า 'Hikayat Inao' หรือชื่อใกล้เคียง ซึ่งเป็นสะพานสำคัญที่พาเรื่องไปถึงคาบสมุทรและต่อมายังสยาม

ฉบับไทยของ 'อิเหนา' ที่เราอ่านในรูปแบบละครและฉบับลายมือ มีการปรับแต่งให้เข้ากับรสนิยมและค่านิยมในราชสำนักไทยอย่างชัดเจน — บทสนทนา การเพิ่มบทเพลง การเชื่อมโยงคุณธรรมแบบพุทธ รวมทั้งการแปลงชื่อ ตัวละคร และรายละเอียดเชิงพิธีการ ทำให้ 'อิเหนา' ในบ้านเรามีกลิ่นอายเฉพาะตัว ถึงอย่างนั้นโครงเรื่องหลัก โศกนาฏกรรมของความรัก การพลัดพราก และการทดสอบความจงรักภักดี ยังสะท้อนเชื้อสายจากต้นตอชวาและมลายูได้ชัดเจน

การระบุผู้แต่งคนเดียวของ 'อิเหนา' จึงเป็นเรื่องยาก — สิ่งที่เห็นคือการสืบทอดแบบปากต่อปาก งานจารึกในราชสำนัก และการคัดลอก-ดัดแปลงโดยช่างละคร นักบรรณรักษ์ และครูศิลป์หลายยุค หลายฉบับถูกแต่งเติมหรือย่อความตามวัตถุประสงค์ด้านพิธีกรรมและความบันเทิง ในมุมของคนอ่านอย่างฉัน นี่คือเสน่ห์ของงานโบราณชิ้นนี้: มันเป็นผืนผ้าแพรวพราวที่ถักทอจากด้ายหลายสีทั้งชวา มลายู อินเดีย และท้องถิ่นไทย ทำให้ทุกครั้งที่อ่านหรือชม เหมือนได้เห็นชั้นเวลาและร่องรอยการเดินทางของเรื่องราวไปพร้อมกัน