วรรณคดี อิเหนา มีที่มาจากเรื่องใดและแต่งเมื่อไหร่?

การได้อ่าน 'อิเหนา' ทำให้รู้สึกถูกดึงเข้าไปในเครือข่ายเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามทะเลและภาษา จังหวะของบทกวีไทยที่เราเรียกกันว่า 'ลิลิตอิเหนา' ไม่ได้เกิดขึ้นจากสุญญากาศ แต่มีต้นตอมาจากเรื่องราวในคาบสมุทรมลายูโดยทั่วไป นักวิชาการมักยกชื่อต้นฉบับมลายูว่า 'Hikayat Inderaputera' (หรือสะกดแบบอื่น ๆ ว่า 'Inderaputra/Inderaputera') เป็นต้นกำเนิดที่ชัดเจน: ตำนานนี้มีเค้าโครงของเจ้าชายที่ผจญภัย ความรัก และการทดสอบชะตากรรมซึ่งสอดคล้องกับโครงเรื่องในฉบับไทยที่เรารู้จักกันดี

จุดที่น่าสนใจสำหรับฉันคือเรื่องราวต้นฉบับของมลายูน่าจะมีรากหยั่งยาวกลับไปตั้งแต่ยุคกลางของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ — โดยทั่วไปนักวิจัยประเมินว่ารูปแบบของ 'Hikayat Inderaputera' มีการส่งต่อและแต่งขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 15–17 ขึ้นอยู่กับพื้นที่และภาษาที่ปรากฏ ขณะที่การดัดแปลงเป็นฉบับภาษาไทยซึ่งกลายเป็น 'ลิลิตอิเหนา' เกิดการปรับถ้อยคำ ปรับบริบทให้เข้ากับรสนิยมและค่านิยมแบบไทย จึงยากที่จะชี้วันเดือนปีเกิดผลงานเวอร์ชันไทยอย่างเด็ดขาด แต่สัญญาณสำคัญชี้ว่าเรื่องนี้เข้ามาในสยามตั้งแต่สมัยอยุธยา และมีการกลายรูปอย่างเข้มข้นในรัชสมัยต่อ ๆ มาเมื่อวรรณกรรมวังและการละเล่นพื้นบ้านรับเอาไปใช้

อีกมุมหนึ่งที่ผมชอบคิดคือการเป็นเรื่องเล่าข้ามวัฒนธรรมไม่ใช่แค่การย้ายอักษรเท่านั้น แต่เป็นการผสมผสานพลังทางสัญลักษณ์—ชื่อตัวละครบางตัวสะท้อนกลิ่นอายอินเดียหรือเปอร์เซียผ่านทางมลายูก่อนจะเข้ามาสู่ไทย ฉากบางฉากถูกเติมหรือตัดตามรสนิยมท้องถิ่น ทำให้เราได้งานที่มีสุนทรียะและความรู้สึกเป็นไทยมากขึ้น แม้แก่นเรื่องจะยังสะท้อนสายสัมพันธ์กับตำนานมลายูดั้งเดิมก็ตาม

สรุปในแบบของคนอ่านที่ติดตามเรื่องเล่าข้ามชาติ ประวัติของ 'อิเหนา' คือภาพของการเดินทางและการปรับตัว: ต้นทางมาจาก 'Hikayat Inderaputera' ราวศตวรรษที่ 15–17 และถูกแต่งปรับเป็นฉบับภาษาไทยในช่วงหลังเมื่อเรื่องนั้นเริ่มฝังรากในสังคมสยาม ผลลัพธ์ที่ได้คืองานที่เป็นทั้งสมบัติของวรรณกรรมไทยและหลักฐานว่าความคิดข้ามพรมแดนสามารถสร้างงานศิลป์ที่แปลกใหม่ได้อย่างน่าทึ่ง

พอพูดถึงต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' ในมุมมองที่ค่อนข้างเป็นกันเอง ผมมองว่ามันเป็นตัวอย่างคลาสสิกของนิทานที่ถูกย้ายถิ่นแล้วถูกเปลี่ยนให้เข้าท้องถิ่น ต้นฉบับที่มักถูกอ้างอิงคือ 'Hikayat Inderaputera' ของมลายู ซึ่งมีการบันทึกและเล่าต่อมาตั้งแต่สมัยกลางของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (โดยประมาณศตวรรษที่ 15 ขึ้นไป) ส่วนฉบับภาษาไทยที่เราเรียกว่า 'อิเหนา' ถูกแต่งหรือปรับสำนวนขึ้นเมื่อเรื่องราวเดินทางเข้าสยาม และค่อย ๆ ถูกเรียบเรียงในรูปแบบบทกวีลิลิตหรือรูปแบบที่ใช้ในราชสำนักและละครพื้นบ้าน

นอกจากประเด็นของเวลาแล้ว สิ่งที่ชวนสนใจคือการดัดแปลงเชิงวัฒนธรรม: ฉบับไทยเพิ่มมุมมอง ค่านิยม และภาษาที่ทำให้ตัวละครและความสัมพันธ์ในเรื่องรู้สึกเป็นคนไทยมากขึ้น เช่น ฉากความรัก ความกตัญญู และการทดสอบเกียรติยศ ซึ่งมักปรากฏในรูปแบบที่เข้ากับการแสดงพื้นบ้านอย่าง 'ลิเก' หรือการแสดงสดแบบอื่น ๆ ทำให้เรื่องนี้ไม่เคยอยู่เฉย ๆ แต่ยังมีชีวิตในเวทีท้องถิ่นด้วย

ภาพรวมเลยคือ: แหล่งที่มาเป็นมลายู ส่วนเวลาที่แต่งเวอร์ชันไทยไม่ได้มีวันที่ชัดเจนเพียงวันเดียว แต่เป็นกระบวนการยาวตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น จนกลายเป็นวรรณคดีที่ทั้งเป็นของคนไทยและมีเงารากจากต่างถิ่น — นั่นคือเสน่ห์ของมันที่ทำให้ยังคุยกันไม่รู้เบื่อ