ใครเป็นผู้แต่งอิเหนาและมีหลักฐานประวัติอย่างไร

มีบางอย่างเกี่ยวกับเวทีที่เปลี่ยนความหมายของ 'อิเหนา' ไปจากวรรณคดีดั้งเดิมอย่างชัดเจน ผมมองว่าเมื่อเรื่องราวจากบทประพันธ์ถูกย่อหรือตัดต่อมาเป็นบทละคร สิ่งที่หายไปและสิ่งที่เกิดขึ้นใหม่ต่างกันมาก อย่างเช่นฉากบทบรรยายยาวเหยียดที่เราเจอใน 'ขุนช้างขุนแผน' ซึ่งในต้นฉบับให้ความรู้สึกของกวีและการรำพรรณนา แต่เมื่อถูกนำมาจัดวางเป็นบทละคร นักเขียนบทจะต้องแปลงบรรยายเป็นบทพูด ทำให้มุมมองของตัวละครเด่นขึ้นและการเล่าเรื่องกระชับกว่าเดิม อีกมุมที่น่าสนใจคือองค์ประกอบการแสดง เช่น ดนตรี ท่ารำ และการจัดฉาก ซึ่งสามารถพลิกโทนของเหตุการณ์ได้ทั้งหมด ฉากรักหรือโศกในบทละครอาจใช้เพลงและเคลื่อนไหวเป็นตัวส่งอารมณ์ ทำให้ความหมายบางอย่างในบทประพันธ์คลาสสิกถูกตีความใหม่และเข้าถึงคนรุ่นหลังได้ง่ายขึ้น สรุปว่าการเปลี่ยนจากวรรณคดีเป็นบทละครของ 'อิเหนา' ไม่ใช่แค่การย้ายสื่อ แต่มันคือการแปลความ: บางอย่างหายไป แต่บางอย่างกลับได้รับชีวิตใหม่ในโคมไฟเวที ซึ่งผมเห็นว่ามันทั้งหวังดีและชวนคิดตามไปพร้อมกัน

หลายคนอาจไม่คาดคิดว่าเรื่องเล่าที่เรียกกันว่า 'อิเหนา' มีรากมาจากขบวนตำนานที่ไหลผ่านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มากกว่าการเป็นงานของนักเขียนคนเดียว ฉันชอบคิดว่า 'อิเหนา' คือผลจากการผสมผสานวัฒนธรรม: ต้นตอมาจากรอบข้างของนิทานแพนจิ (Panji) จากชวา ซึ่งถูกดัดแปลงเข้ามาทางชายฝั่งมลายูแล้วต่อมาถูกนำขึ้นสู่ราชสำนักไทยในสมัยอยุธยา เวลาอ่านฉบับที่เป็นบทละครหรือลิลิตแล้วจะเห็นเลยว่ามีการปรับจังหวะภาษาและลวดลายทางวรรณกรรมให้เข้ากับรสนิยมของชนชั้นผู้ปกครองของไทย นี่แหละทำให้ผู้คนในสยามรู้จักเรื่องนี้ในสภาพที่แตกต่างไปจากเวอร์ชันชวาอย่างชัดเจน ฉันมักนึกภาพนักเลงสมาคมศิลป์ในวังที่นั่งฟังนักเล่านำเสนอ แล้วค่อย ๆ ตัดต่อ ตัดทอน และเติมบทจนกลายเป็นสิ่งที่เราเรียกว่าคลาสสิกไทยวันนี้

กลิ่นไอของการเล่าเรื่องโบราณใน 'อิเหนา' ทำให้เราเห็นชั้นความหมายที่นักประวัติศาสตร์ชอบหยิบมาพูดถึงมากกว่าความเป็นนิยายเพียงอย่างเดียว มุมมองแรกที่ผสานกับความเป็นคนชอบสังเกตการเมืองคือว่า 'อิเหนา' ถูกแต่งขึ้นเพื่อสนับสนุนอำนาจหรือสร้างความชอบธรรมให้กับกลุ่มปกครองในยุคนั้น เรื่องราวของราชวงศ์ การอ้างเชื้อสาย และการมอบความดีงามให้กับกษัตริย์ เป็นเครื่องมือเล่าเชิงการเมืองที่เห็นได้ในงานวรรณกรรมหลายชิ้น เช่นเดียวกับที่ตำนานแบบอินเดียอย่าง 'รามายณะ' ถูกปรับใช้เพื่อยืนยันภาพลักษณ์ของกษัตริย์และระเบียบสังคม การใส่องค์ประกอบศีลธรรม ความจงรักภักดี และการลงโทษผู้ชั่ว ทำให้เรื่องนี้กลายเป็นแบบจำลองของการปกครองที่คนในสังคมสามารถยึดถือ นอกจากเรื่องการให้ความชอบธรรมแก่ผู้ปกครองแล้ว อีกเหตุผลสำคัญที่นักประวัติศาสตร์มักเสนอคือบทบาทของ 'อิเหนา' ในการรวบรวมและถ่ายทอดค่านิยมสังคมผ่านการแสดงและการอ่านกลางชุมชน เทศกาล ระบบพิธีกรรม และการเล่าในงานสำคัญต่างๆ ทำให้ข้อความเชิงจริยธรรม และบรรทัดฐานทางเพศ-สถานะ ถูกปลูกฝังอย่างต่อเนื่อง อีกทั้งการผสมผสานองค์ประกอบจากวัฒนธรรมอินเดียและท้องถิ่นสะท้อนการเจรจาทางวัฒนธรรมของสังคมที่กำลังปรับตัว เรื่องเล่าจึงทำหน้าที่ทั้งเป็นเครื่องมือสอนคนรุ่นใหม่และเป็นบันทึกทางวัฒนธรรมที่ยืนยันตัวตนของชุมชน ถ้าหยิบเอาแง่มุมส่วนตัวมาพูด เรามองว่า 'อิเหนา' ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อเหตุผลเพียงข้อเดียว แต่มันคือวัตถุวรรณกรรมที่ทำงานหลายบทบาทพร้อมกัน — การให้ความชอบธรรมทางการเมือง การสอนศีลธรรม การสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวทางวัฒนธรรม และความบันเทิงแบบมีพิธีกรรม การเห็นชั้นๆ เหล่านี้จะช่วยให้การอ่านกลายเป็นการเข้าใจทั้งอดีตและวิธีที่ผู้คนใช้เรื่องเล่าเพื่อจัดการโลกของเขาเอง

ย้อนกลับไปสักหน่อย ผมชอบคิดว่า 'อิเหนา' เป็นเหมือนแผนที่วัฒนธรรมที่ถูกวาดขึ้นจากหลายเส้นทางภาษาและเรื่องเล่า ฉันอ่านฉบับที่ตีความเป็นบทกวีโบราณและเห็นชัดว่าต้นเรื่องมีรากจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ร่วมกับกลิ่นอายอินเดีย จึงไม่น่าแปลกใจที่สำนวนและโครงเรื่องของมันพบเงาตัวเองในงานฉันทลักษณ์ไทยอื่น ๆ เช่น 'ลิลิตพระลอ' การมีผู้แต่งโดยตรงที่เป็นชื่อเดียวไม่ได้เปลี่ยนคุณค่าทางวรรณกรรมในสายตาฉัน แต่การที่เรื่องถูกดัดแปลงซ้ำแล้วซ้ำเล่าทำให้เนื้อหา กลวิธีเล่าเรื่อง และคำสำนวนบางอย่างกลายเป็นมาตรฐาน ฉันมักชี้ให้เพื่อนอ่านดูว่าบทสนทนาเชิงสุภาพและการจัดวางตัวละครใน 'อิเหนา' ช่วยปูทางให้รูปแบบเรื่องรักชู้สาวและการเมืองในงานลิลิตไทยต่อมา มีบทเรียนเรื่องการเว้นจังหวะ การใช้คำพ้องความหมาย และการสลับฉากที่ต่อยอดโดยนักเล่าไทยรุ่นหลัง ท้ายที่สุด ฉันรู้สึกว่าความสำคัญของผู้แต่งอาจไม่ใช่ชื่อเดียว แต่เป็นเครือข่ายของนักเล่า ช่างคัดลอก และนักแสดงที่ร่วมกันหล่อหลอม 'อิเหนา' ให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของคลังวรรณกรรมไทย ซึ่งเห็นในภาษาพูด ภาพจำตัวละคร และการนำไปใช้ในงานเขียนและละครพื้นบ้านสืบมา

เรื่องเล่าและร่องรอยทางภาษาในงานชิ้นนี้เปิดช่องให้สมมติฐานหลากหลายเกี่ยวกับผู้แต่ง 'อิเหนา' ได้เลยทีเดียว ในฐานะคนที่ชอบวิเคราะห์วรรณกรรมโบราณ ผมมองว่านักวิชาการมักสรุปไว้เป็นชุดของข้อสันนิษฐานหลัก ๆ มากกว่าจะยึดตัวผู้แต่งคนเดียว ข้อแรกคือนักวิชาการเห็นร่องรอยความเป็นวรรณกรรมมลายู—มีคำยืม รูปแบบเรื่องเล่า และโครงเรื่องที่ใกล้เคียงกับ hikayat มลายู ซึ่งชี้ไปยังต้นกำเนิดทางวัฒนธรรมในคาบสมุทรมลายูหรือชวา ประเด็นที่สองคือแนวคิดว่าผลงานนี้เป็นผลงานรวม (composite work) ไม่ใช่ผลงานจากปากกาคนเดียว นักวิชาการชี้ว่ามีชั้นชั้นของเนื้อหา ถูกเติมแต่งและปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย ทำให้หยั่งรากทั้งจากการเล่าปากเปล่าและการจดบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ข้อสามคือการอิงอิทธิพลจากมหากาพย์อินเดียอย่าง 'รามายณะ' หรือการปะทะของเรื่องราวฮีโร่-อภินิหาร ซึ่งอธิบายองค์ประกอบเชิงโครงเรื่องบางอย่างได้ดี สุดท้ายยังมีสมมติฐานเกี่ยวกับการดัดแปลงเมื่อเข้ามาในสยาม: นักวิชาการบางคนเสนอว่าเวอร์ชันภาษาไทยเป็นงานแปลหรือปรับแต่งโดยกวีในราชสำนัก ซึ่งปรับโทนและค่านิยมให้สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่น การสรุปทั้งหมดสำหรับฉันคือไม่ควรมองหา "ผู้แต่งคนเดียว" เท่านั้น แต่ต้องเข้าใจเป็นผลงานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมที่มีหลายมือและหลายชั้นเวลา

งานวิจัยหลายชิ้นชี้ให้เห็นเส้นทางการไหลเข้าของเรื่องเล่าและข้อความจากมลายูสู่สยามมากกว่าจะเป็นการมาจากแหล่งเดียวแบบตรงๆ งานศึกษาทางเปรียบเทียบฉบับต่างๆ มักยกตัวอย่างงานเขียนมลายูเช่น 'Hikayat Inderaputera' หรือเรื่องเล่าในวงพระราชวังมลายูเพื่อชี้ความคล้ายของโครงเรื่อง ชื่อบุคคล และฉากเหตุการณ์บางตอนกับ 'อิเหนา' เวอร์ชันไทย ฉันเห็นว่าผู้เขียนวิจัยใช้การเทียบเนื้อหา (motif) และการไล่ชั้นของต้นฉบับ เพื่อเสนอว่าข้อความดั้งเดิมเคลื่อนที่ผ่านทางการติดต่อค้าขาย การทูต และการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างราชสำนัก ในมุมของแหล่งข้อมูล ตัวอย่างเช่นนักวิชาการที่ทำงานกับจารึกและคัมภีร์โบราณพยายามจับรอยตัวสะกด คำยืม และรูปแบบฉันทลักษณ์เพื่อกำหนดชั้นของการรับเข้ามา ซึ่งให้ภาพการถ่ายโอนที่เป็นขั้นบันได มากกว่าการย้ายอย่างฉับพลัน ผลสรุปเหล่านี้ช่วยอธิบายว่าทำไม 'อิเหนา' ถึงมีลักษณะทั้งมลายู อินเดีย และไทยผสมกันอย่างกลมกลืน

ประวัติศาสตร์การอ้างอิง 'อิเหนา' ในวงวิชาการมีลักษณะเหมือนสนามประลองระหว่างเอกสารกับการตีความ โดยมากนักวิชาการจะไม่ยึดติดกับชื่อผู้แต่งคนเดียว แต่จะอาศัยชื่อต้นฉบับ ฉบับพิมพ์ หรือชื่อบรรณาธิการเป็นหัวใจในการอ้างอิง ฉันมักเห็นการอ้างที่เขียนว่า 'อิเหนา' ตามด้วยคำอธิบายสั้น ๆ เช่น (ฉบับแก้ไข/ฉบับบรรณาธิการ) หรือระบุตำแหน่งต้นฉบับที่เก็บในหอจดหมายเหตุ เพื่อให้ผู้อ่านตามกลับไปยังแหล่งข้อมูลจริงได้ อีกด้านหนึ่ง งานวิชาการบางชิ้นจะนำเอาการเปรียบเทียบข้ามวรรณกรรมมาใช้ อย่างเช่นการเอา 'อิเหนา' มาเปรียบกับ 'รามเกียรติ์' เพื่อชี้ว่าวิธีอ้างชื่อผู้แต่งและการตีความต่างกันอย่างไรในบทกวีมหากาพย์ สุดท้ายฉันคิดว่าการอ้างถึง 'อิเหนา' จึงเป็นทั้งเรื่องเทคนิคบรรณานุกรมและเรื่องนิยามความเป็นผู้แต่งในวรรณคดีปากเปล่า แบบที่ทำให้การศึกษาเชิงประวัติศาสตร์วรรณกรรมมีมิติทั้งเอกสารและสังคมวัฒนธรรม

เคยสงสัยไหมว่าต้นฉบับของ 'อิเหนา' มาจากภาษาอะไร ความจริงที่ผมมักเล่าให้เพื่อน ๆ ฟังบ่อย ๆ คือเรื่องนี้มีสายสัมพันธ์แน่นแฟ้นกับวรรณกรรมมลายูโบราณ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องโครงเรื่อง ตัวละคร หรือโทนของนิทาน วัสดุพื้นฐานของตำนานนี้ถูกบันทึกและเล่าผ่านภาษามลายูในรูปแบบหนังสือฉบับโบราณที่ใช้อักษรจาวี (Jawi) ซึ่งเป็นการเขียนภาษามลายูด้วยตัวอักษรอาหรับที่ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมมุสลิมในภูมิภาค การที่รูปแบบเล่าเรื่องมีลักษณะคล้ายตำนานหรือนิทานฮิกายะห์ (hikayat) บ่งชี้ได้ค่อนข้างชัดว่ารากเหง้าของเรื่องนี้ไม่ได้เริ่มจากภาษาไทยเดิมแต่ย้ายมาปรับตัวเมื่อเข้าสู่สนามภาษาไทยและวรรณกรรมของสยาม การแปลและดัดแปลงเป็นภาษาไทยทำให้ 'อิเหนา' ที่คนไทยคุ้นเคยมีรสชาติและโครงสร้างวรรณกรรมแบบไทยมากขึ้น แต่แก่นดั้งเดิมยังคงสะท้อนรอยของภาษามลายู เช่น คำยืมและแนวคิดเรื่องราชตระกูล การเดินทาง การทดสอบความซื่อสัตย์ และความสัมพันธ์เชิงสัญลักษณ์ระหว่างตัวละครสำคัญ ๆ ซึ่งพบได้ในเรื่องเล่าของชวาและมลายูด้วย ฉะนั้นถาถามถึง “ต้นฉบับ” ในความหมายของต้นเรื่องหรือต้นแบบที่แพร่หลายก่อนจะมาเป็นฉบับไทย ส่วนใหญ่จะตอบว่าเขียนด้วยภาษามลายูในรูปแบบโบราณ (มลายู-จาวี) มากกว่าเป็นภาษาไทยดั้งเดิม มุมมองแบบนี้ทำให้ผมรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่อ่านฉบับภาษาไทยแล้วลองมองย้อนกลับไปยังรากของมัน เหมือนตามหาลายเส้นเดิมของภาพวาดที่ถูกระบายสีเพิ่มเรื่อย ๆ เวลาที่อ่านจะได้ความหวานขมของวรรณกรรมข้ามวัฒนธรรม ที่สำคัญคือมันสอนให้รู้ว่าตำนานหนึ่งเรื่องสามารถเดินทาง เปลี่ยนภาษา และยังคงความงามได้ แม้จะถูกแปลงเป็นรูปแบบใหม่ ๆ ก็ตาม