รัชกาลที่4 ทรงมีนโยบายการศึกษาแก่ประชาชนอย่างไร?

ในช่วงรัชกาลที่ 6 การตั้งสถาบันอุดมศึกษาเป็นหนึ่งในผลงานที่ทำให้ผมสะดุดตาอย่างแรง ผมเห็นว่าการก่อตั้ง 'จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย' ในปี พ.ศ. 2460 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ เพราะก่อนหน้านั้นระบบการศึกษาระดับสูงยังกระจัดกระจายและเน้นการฝึกข้าราชการมากกว่า การมีมหาวิทยาลัยแห่งแรกทำให้มีสถานที่ผลิตบัณฑิตที่เรียนทั้งศาสตร์ตะวันตกและภูมิปัญญาท้องถิ่น ส่งผลให้สายอาชีพใหม่ ๆ เช่น กฎหมาย แพทย์ และครู ได้รับการอบรมอย่างเป็นระบบ ด้วยมุมมองส่วนตัว ผมคิดว่าการตั้งมหาวิทยาลัยไม่ได้เป็นแค่เรื่องสถาปัตยกรรมหรือชื่อเท่านั้น แต่มันคือการตั้งมาตรฐานการศึกษาใหม่ ทั้งในเชิงวินัยการเรียน การให้ปริญญา และระบบการสอนที่ยึดตามหลักวิชาการแบบตะวันตก ซึ่งช่วยเปลี่ยนโฉมหน้าของชนชั้นกลางไทยในเวลาต่อมา

ฉันชอบคิดว่ารัชกาลที่ 6 เป็นคนที่ใช้ศิลปะกับการศึกษาเป็นสะพานเชื่อมคนทั้งชาติเข้าด้วยกัน การปฏิรูปที่ชัดเจนที่สุดสำหรับฉันคือการนำละครและวรรณกรรมมาเป็นเครื่องมือทางการศึกษา ทรงเขียนบทละครและสนับสนุนการแสดงเกือบจะเหมือนโปรเจกต์สาธารณะ ที่ไม่ได้มีไว้เพื่อความบันเทิงเท่านั้น แต่ตั้งใจสอนเรื่องคุณธรรม ความจงรักภักดี และอุดมคติของชาติ การที่ทรงใช้เวทีสอนค่านิยม ทำให้การศึกษาไม่ได้จำกัดอยู่แค่ตำรา แต่ขยายสู่การสร้างอารมณ์ร่วมและอัตลักษณ์ร่วมของคนไทย ผลลัพธ์ตรงนี้เห็นได้จากการที่เยาวชนในยุคนั้นเริ่มมีบทบาทในกิจกรรมทางวัฒนธรรมมากขึ้น รัชกาลที่ 6 เปลี่ยนพื้นที่สาธารณะให้กลายเป็นห้องเรียนใหญ่และเปิดช่องให้ศิลปะเป็นส่วนหนึ่งของการปฏิบัติการทางการศึกษา ซึ่งยังเห็นเงาของแนวคิดนั้นในวงการศิลปะ-การศึกษาไทยมาจนทุกวันนี้

สมัยรัชกาลที่ 3 เป็นช่วงที่การค้าต่างประเทศของสยามมีเอกลักษณ์ชัดเจนและเต็มไปด้วยความระมัดระวัง ผมมองว่าแกนกลางของนโยบายคือการรักษาอธิปไตยทางเศรษฐกิจพร้อมกับเปิดประตูแค่ในขอบเขตที่ควบคุมได้ สิ่งที่เด่นชัดคือการอาศัยเครือข่ายพ่อค้าจีนและกลุ่มพ่อค้าท้องถิ่น เพราะรัชกาลนี้มีพื้นเพมาจากความสัมพันธ์กับวงการพ่อค้าอยู่แล้ว รัฐเข้ามามีบทบาทมากขึ้นในการกำกับดูแลและเก็บภาษีผ่านระบบสัมปทาน ทำให้การค้าผ่านกรุงเทพฯ และท่าเรือทางแม่น้ำเจ้าพระยาขยายตัว แต่ก็ไม่ได้ปล่อยให้ชาวยุโรปเข้ามากุมอำนาจทางเศรษฐกิจอย่างเสรี ในทางการทูต รัชกาลที่ 3 ยังคงรักษารูปแบบความสัมพันธ์กับจีนและรัฐเพื่อนบ้านแบบที่คุ้นเคยไว้ มากกว่าจะรีบเซ็นสัญญากำหนดเงื่อนไขการค้าแบบตะวันตก นโยบายเช่นนี้ทำให้สยามได้รับผลประโยชน์จากการค้ากลางในภูมิภาคโดยไม่ต้องยอมแลกด้วยสิทธิพิเศษให้ชาติตะวันตก เท่าที่ฉันเห็น นโยบายแบบนี้ช่วยให้สังคมภายในคงความมั่นคงและรัฐมีรายได้ แต่ก็หมายความว่าสยามชะลอการปรับตัวตามแรงกดดันจากโลกตะวันตกไปพอสมควร

การปฏิรูปการศึกษาที่ลี กวน ยูผลักดันเป็นรากฐานที่เปลี่ยนแปลงสิงคโปร์ทั้งระบบ ทำให้ประเทศเล็ก ๆ กลายเป็นแหล่งแรงงานที่มีคุณภาพได้ในเวลาไม่กี่ทศวรรษ ผมมองว่าสิ่งสำคัญที่สุดคือการผลักดันให้ภาษาอังกฤษกลายเป็นภาษาทำงานของชาติ พร้อมกับการรักษาภาษาแม่ไว้เป็นวิชาหลักในโรงเรียน การตัดสินใจนี้ไม่ได้แค่ทำให้ประชากรสื่อสารกับโลกภายนอกได้ง่ายขึ้นเท่านั้น แต่มันเชื่อมโยงการศึกษาเข้ากับเศรษฐกิจ ทำให้บริษัทข้ามชาติอยากลงทุน และนักเรียนมีทักษะที่ตลาดงานต้องการจริง ๆ นอกจากภาษาแล้ว นโยบายเรื่องมาตรฐานครูและการฝึกอบรมก็สำคัญ ผมเห็นว่าเขาให้ความสำคัญกับการคัดเลือกครูที่มีคุณภาพและการฝึกอบรมเข้มข้น สร้างระบบประเมินผลและวัฒนธรรมแห่งความเป็นเลิศในโรงเรียน ระบบการให้ทุนและรางวัลสำหรับนักเรียนที่ทำได้ดีส่งเสริมแนวคิดเรื่องความเป็นธรรมด้านความสามารถ (meritocracy) ซึ่งมีทั้งข้อดีและความท้าทายในการปฏิบัติจริง — มันยกระดับมาตรฐาน แต่ก็ทำให้การแข่งขันในระบบการศึกษารุนแรงขึ้น บทเรียนที่ผมชอบคิดถึงคือการบาลานซ์ระหว่างความเข้มงวดกับการดูแลสภาพจิตใจของเด็กอย่างละเอียดอ่อน

มุมหนึ่งที่ฉันสังเกตเห็นคือการทำงานด้านการศึกษาและสาธารณสุขของรัชกาลที่ 10 มักเดินในรูปแบบของการอุปถัมภ์และการริเริ่มโครงการที่เน้นการช่วยเหลือเชิงปฏิบัติ แม้ว่าบทบาทจะเป็นไปในกรอบของราชวงศ์ตามรัฐธรรมนูญ แต่การใช้ทรัพยากรส่วนพระองค์และการพระราชทานสิ่งของหรือทุนการศึกษามีผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในระดับชุมชนได้จริง ฉันเคยติดตามข่าวการพระราชทานทุนและอุปกรณ์การเรียนแก่โรงเรียนในพื้นที่ห่างไกล ซึ่งช่วยลดภาระให้กับครอบครัวและทำให้เด็กบางคนได้มีโอกาสเรียนต่อมากขึ้นกว่าเดิม นอกจากทุนการศึกษาแล้ว ยังมีการสนับสนุนด้านการฝึกอาชีพและหลักสูตรที่มุ่งเน้นการพัฒนาเยาวชนให้มีทักษะที่ตรงกับความต้องการของตลาดงาน ซึ่งในมุมมองของฉันเป็นการเติมเต็มช่องว่างระหว่างการศึกษากับการจ้างงานได้ค่อนข้างตรงจุด งานด้านสาธารณสุขที่ฉันเห็นมีทั้งการสนับสนุนโรงพยาบาล การจัดส่งหน่วยแพทย์เคลื่อนที่ และการสนับสนุนโครงการฉีดวัคซีนหรือการให้ความรู้ด้านสุขภาพแก่ชุมชน การที่มีหน่วยแพทย์ลงพื้นที่ทำให้ผู้สูงอายุและผู้มีรายได้น้อยเข้าถึงการรักษาเบื้องต้นได้เร็วขึ้น หลายครั้งยังมีการพระราชทานอุปกรณ์ทางการแพทย์และการสนับสนุนงบประมาณสำหรับการปรับปรุงอาคารสถานพยาบาล ซึ่งช่วยเพิ่มความพร้อมของระบบสาธารณสุขในพื้นที่ชนบท ในช่วงสถานการณ์ฉุกเฉิน เช่น ภัยพิบัติหรือการระบาด กลไกการให้ความช่วยเหลือที่เป็นรูปธรรม เช่น การส่งมอบอุปกรณ์หรือการตั้งโรงพยาบาลสนาม มักจะถูกนำเสนอในสื่อและได้รับการรับรู้ว่าเป็นการเสริมความสามารถของหน่วยงานรัฐในการรับมือวิกฤต อีกมุมที่ฉันมักคิดถึงคือเรื่องความยั่งยืนและการเชื่อมโยงกับนโยบายภาครัฐ แม้การพระราชทานและโครงการพระราชดำริจะช่วยได้ทันที แต่ผลระยะยาวต้องอาศัยการประสานงานกับหน่วยงานการศึกษาและสาธารณสุขเพื่อให้เกิดระบบที่ยืนยาว การนำทรัพยากรไปลงทุนในงานวิจัยทางการแพทย์ การพัฒนาหลักสูตรการศึกษาใหม่ๆ ที่เหมาะกับบริบทท้องถิ่น หรือการสนับสนุนให้ครูและบุคลากรทางการแพทย์ได้รับการอบรมต่อเนื่อง ล้วนเป็นช่องทางที่จะทำให้การช่วยเหลือไม่ใช่แค่การแก้ปัญหาชั่วคราว ในภาพรวม ฉันคิดว่าการทำงานของรัชกาลที่ 10 ในสองด้านนี้มีความชัดเจนด้านการอุปถัมภ์และการให้ทรัพยากร แต่การต่อยอดให้เกิดระบบที่เข้มแข็งยังเป็นโจทย์สำคัญที่น่าจับตาต่อไป

พอพูดถึงรัชกาลที่ 4 ภาพถนนสายแรกที่ผมมักนึกถึงคือ 'เจริญกรุง' ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นเปลี่ยนแปลงทางกายภาพของกรุงเทพฯ ให้ทันสมัยขึ้น ผมรู้สึกว่าการทรงสั่งสร้างถนน 'เจริญกรุง' ไม่ใช่แค่การลงหินลงทราย แต่เป็นการเปิดช่องทางให้เมืองรับคนต่างชาติ เกิดย่านการค้าใหม่ ๆ และทำให้การใช้รถเข็นและรถม้าเป็นไปได้ การวางผังถนนแบบตะวันตก การสร้างริมทางให้เดินสะดวก และการจัดระเบียบพื้นที่ชุมชนแถวท่าเรือ ล้วนเป็นองค์ประกอบของงานสาธารณูปโภคที่เปลี่ยนวิถีชีวิตคนกรุงฯ ในยุคนั้น ผมเดินบนถนนเก่าบ่อย ๆ แล้วคิดตามว่าเมื่อก่อนถนนเส้นนี้คงเหมือนการปะทุลำแสงที่ผลักดันให้เมืองเปิดรับโลกภายนอกจริง ๆ

การทุ่มเทด้านการศึกษาของรัชกาลที่ 10ปรากฏชัดผ่านพระราชกรณียกิจหลายด้านที่ผมได้ติดตามและสนใจเป็นพิเศษ สิ่งที่เด่นชัดคือการเป็นองค์อุปถัมภ์ของสถานศึกษาและการมอบทุนการศึกษาให้เยาวชน ทำให้เด็กที่มีศักยภาพแต่ขาดโอกาสได้มีโอกาสเรียนต่อมากขึ้น เราเห็นการพระราชทานทุน การสนับสนุนด้านการเงินแก่โครงการการศึกษาในพื้นที่ห่างไกล และการสนับสนุนโครงการที่เกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ซึ่งช่วยเปิดทางให้เยาวชนไทยเข้าถึงเทคโนโลยีสมัยใหม่และวิชาชีพที่ตลาดงานต้องการ อีกส่วนหนึ่งคือการสนับสนุนด้านโครงสร้างพื้นฐานการศึกษา ทั้งการสร้างอาคารเรียน ห้องสมุด ห้องปฏิบัติการ หรือการสนับสนุนอุปกรณ์การเรียนที่จำเป็น โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทที่ขาดทรัพยากร เรารู้สึกว่าการให้ความสำคัญกับเรื่องพื้นฐานเหล่านี้ช่วยยกระดับโอกาสและคุณภาพการเรียนรู้ของนักเรียน นอกจากนี้ยังมีบทบาทในการเสด็จเยี่ยมสถานศึกษา การมอบรางวัลและการร่วมกิจกรรมด้านการศึกษา ซึ่งสร้างแรงจูงใจให้ครูและนักเรียนได้รู้สึกว่าการศึกษาเป็นเรื่องสำคัญของชาติอย่างจริงจัง

ใครจะคิดว่าสมัยรัชกาลที่ 4 จะกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจนในระบบราชการไทย ผมมักนึกถึงว่ารัชกาลนี้ไม่ได้ปฏิรูปแบบทันทีเป็นระบบที่สมบูรณ์ แต่เป็นผู้วางรากฐานสำคัญหลายอย่าง อำนาจของราชสำนักเริ่มหันมาใส่ใจการติดต่อกับต่างชาติอย่างจริงจัง การลงนามในสนธิสัญญาต่าง ๆ โดยเฉพาะสนธิสัญญาทางการค้ากับชาติตะวันตก ทำให้รูปแบบการเก็บภาษีและการค้าราชการเปลี่ยนไปจากระบบผูกขาดของพระราชวงศ์ไปสู่ระบบที่ต้องรองรับการค้าเสรีมากขึ้น ผมชอบมองว่าผลงานที่เห็นชัดคือการเปิดพื้นที่ให้ที่ปรึกษาชาวต่างชาติและการฝึกเจ้าหน้าที่ไทยให้เข้าใจระเบียบแบบตะวันตก นโยบายเหล่านี้ผลักดันให้ราชสำนักต้องคิดเรื่องการจดบันทึกคำสั่งเป็นลายลักษณ์อักษร การตั้งหน่วยงานเพื่อประสานงานกับต่างชาติ และการคัดเลือกคนทำงานที่มีทักษะแทนที่จะอาศัยตำแหน่งทางเชื้อสายอย่างเดียว แม้ว่าการปฏิรูปเชิงลึกจะเกิดขึ้นมากขึ้นในรัชกาลถัดมา แต่ผมมองว่ารัชกาลที่ 4 เป็นจุดเปลี่ยนทางความคิดที่สำคัญ

ประเด็นสำคัญที่อยากให้ครูเน้นคือ 'สนธิสัญญาเบาวริง' และผลกระทบเชิงเศรษฐกิจกับสังคม ผมมองว่าการสอนเรื่องนี้ไม่ใช่แค่เล่าข้อตกลงเป็นข้อมูลแห้ง ๆ แต่ต้องพาเด็กเห็นภาพว่าเมื่อประตูการค้าสากลถูกเปิด ความสัมพันธ์เชิงอำนาจระหว่างสยามกับชาติตะวันตกเปลี่ยนอย่างไร ผู้เรียนจะได้เข้าใจทั้งข้อดี เช่น การเข้าถึงตลาดและเทคโนโลยีใหม่ ๆ และข้อเสีย เช่น การถูกกดดันให้ยอมรับข้อยกเว้นทางกฎหมายและภาษี การสอนอาจใช้เอกสารต้นฉบับบางชิ้น รูปภาพท่าเรือ สถิติการค้าคร่าว ๆ และงานอภิปรายในชั้นเรียนให้เด็กถกเถียงว่าถ้าพวกเขาเป็นผู้ปกครองในยุคนั้นจะตัดสินใจอย่างไร ทำแบบนี้แล้วผมเห็นว่านักเรียนจะเข้าใจความซับซ้อนของการเปลี่ยนผ่านทางเศรษฐกิจและความเปราะบางของอำนาจรัฐได้ดีกว่าการท่องจำปีและชื่อเหตุการณ์เท่านั้น