หนุมานมีเมียกี่คนตามคติพื้นบ้านไทย?

ตำนานหลักบอกว่า หนุมานไม่มีภรรยาแบบที่คนยุคปัจจุบันมักคิดกันไว้ เขาถูกวาดภาพในตำราสำคัญหลายฉบับว่าเป็นนักบวชผู้รักษาคำสัตย์ ซึ่งความเป็นโสดนี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของอุดมคติและความศรัทธาที่ผู้คนยึดถือ ฉันรู้สึกทึ่งเสมอเมื่ออ่านฉบับต้นฉบับอย่าง 'Valmiki Ramayana' เพราะบทบาทของหนุมานในนั้นเน้นการอุทิศตน การเป็นผู้รับใช้ และความกล้าหาญ มากกว่าจะเป็นเรื่องความรักหรือครอบครัว แม้ว่าจะมีการกล่าวถึงลูก ๆ ที่เชื่อมโยงกับหนุมาน เช่น 'Makardhwaja' แต่เรื่องราวการเกิดของลูกคนนี้มักถูกอธิบายว่าเป็นเหตุการณ์เหนือธรรมชาติ—ไม่ใช่ผลจากการแต่งงานตามปกติ ดังนั้นถาจะตอบตรง ๆ ตามต้นฉบับโบราณ หนุมานจึงไม่มีเมียในความหมายปกติ แต่มีเรื่องเล่าและตัวละครที่เกี่ยวข้องซึ่งสะท้อนการตีความของชุมชนต่าง ๆ มากกว่าเหตุการณ์แบบครอบครัวทั่วไป

การอ่านต้นฉบับสันสกฤตของ 'Ramayana' ทำให้ฉันเข้าใจชัดว่าภาพของหนุมานในแบบดั้งเดิมของอินเดียนั้นไม่ใช่ตัวละครที่มีคู่สมรสตามแบบนิทานรักทั่วไป ในคัมภีร์ของวัลมีกิ หนุมานถูกนำเสนอเป็นบุตรของอัญญา ผู้เป็นนักรบผู้มีพรสวรรค์และเป็นนักพรต ผู้ถูกยกให้เป็นรูปแบบของ 'บรมพรหมจารี' หรือผู้รักษาพรหมจรรย์ ดังนั้นในแหล่งข้อมูลหลักของอินเดีย หนุมานจึงไม่มีภริยา การเล่าเรื่องส่วนใหญ่เน้นบทบาทของเขาในฐานะผู้รับใช้และผู้ภักดีต่อพระรามมากกว่าชีวิตส่วนตัว ส่วนเรื่องบุตรที่มักถูกเล่าในท้องถิ่น เช่นการมีบุตรชื่อที่ปรากฏในตำนานท้องถิ่นของอินเดียตอนเหนือ เป็นกรณีพิเศษที่เกิดจากเหตุการณ์เหนือธรรมชาติ ไม่ได้มาจากการแต่งงานอย่างเป็นทางการ นั่นทำให้คำตอบสั้นๆ สำหรับฉันคือ ในวรรณคดีอินเดียดั้งเดิม หนุมานไม่มีเมีย แต่ตำนานท้องถิ่นมีรูปแบบเล่าเรื่องที่หลากหลายซึ่งเติมสีสันให้ตัวละครได้มากกว่าในต้นฉบับ

คำถามนี้ทำให้ฉันอยากลงลึกเรื่องภาพสลักและงานศิลป์ของหนุมานมากกว่าที่เคยคิด สรุปแบบตรงไปตรงมาที่ฉันยึดคือ ในคัมภีร์ต้นฉบับและในภาพสลักอินเดียโบราณ หนุมานมักถูกนำเสนอเป็นผู้ทรงความบริสุทธิ์ทางเพศ — เป็นฤๅษีที่ถือพรหมจริยามากกว่าจะมีภรรยา ดังนั้นถ้าวัดกันตามมาตรฐานของศิลปะคลาสสิกอินเดีย คำตอบเชิงตัวเลขก็คือ 'ศูนย์' ภาพสลักสมัยกรุปตะ หรืองานสัมฤทธิ์ชอลาของอินเดียที่ฉันชอบดู มักเน้นหนุมานในบทผู้รับใช้ผู้กล้าหาญ ไม่ได้มีฉากคู่รักหรือภรรยาอยู่ข้าง ๆ เรื่องไม่ตรงกันเกิดจากการขยายตำนานในภูมิภาคต่าง ๆ: ในตำนานพื้นบ้านของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และละครหน้ากากแบบท้องถิ่น มีฉากที่หนุมานมีปฏิสัมพันธ์กับตัวละครหญิง เช่นตำนานเกี่ยวกับนางเงือกหรือบุตรที่ถือว่าเป็นลูกของหนุมาน ทำให้บางภาพเขียนหรือแกะสลักในพื้นที่นั้นมีภาพหญิงคู่กับหนุมาน แต่จุดนี้เป็นการตีความท้องถิ่น ไม่ใช่เรื่องที่ยอมรับในคัมภีร์หลัก ฉันเลยสรุปแบบส่วนตัวว่าถ้าถามตามงานศิลป์โบราณแบบมาตรฐานของอินเดีย หนุมานไม่มีเมีย แต่ถามตามภาพสลักและศิลปกรรมภูมิภาคที่ได้รับอิทธิพลและเล่าเรื่องท้องถิ่น คำตอบอาจเปลี่ยนไปตามบริบท — ไม่มีตัวเลขตายตัวที่ใช้ได้ทั่วโลกศิลปะโบราณนั่นเอง

ไม่มีเมียเลยในต้นฉบับของ 'รามายณะ' — หนุมานถูกบรรยายว่าเป็นมหาบทบุรุษผู้ถือพรหมจรรย์ตลอดชีวิตและมอบตัวเพื่อภารกิจของศรัทธาและการรับใช้ ฉันอ่านฉบับโบราณและติดตามการแปลหลายฉบับมาแล้ว จะบอกว่าในแหล่งดั้งเดิมของชาวฮินดู หนุมานปรากฏตัวในฐานะผู้ที่ไม่มีภรรยา ไม่ได้มีความสัมพันธ์เชิงโรแมนติกแบบคู่ครองในเรื่องราวหลัก ความโดดเด่นของเขาอยู่ที่ความจงรักภักดีต่อพระราม ความกล้าหาญ และพลังเหนือมนุษย์ ซึ่งเป็นแกนกลางของนิทานมากกว่าการมีครอบครัว ภาพของหนุมานที่เป็นพรหมจรรย์นี้สะท้อนทั้งบทกวีและบทละครสมัยโบราณ ที่เน้นภารกิจและความบริสุทธิ์ของหัวใจมากกว่าชีวิตส่วนตัว ฉะนั้นเมื่อเจอเล่าต่อหรือปรับเปลี่ยนท้องถิ่น เช่นนิทานพื้นบ้านที่เติมตัวละครบุตรหรือตำนานรักให้เขา นั่นคือการขยายองค์ประกอบเชิงพื้นบ้าน ไม่ใช่เนื้อหาต้นฉบับโดยตรง — นี่คือเหตุผลที่ฉันมักบอกเพื่อน ๆ ว่าในหนังสือเก่าแก่ดั้งเดิม หนุมานไม่มีเมีย

คำถามเรื่องจำนวนเมียของขุนแผนนั้นเป็นบทสนทนาที่ชวนให้ลงลึกเพราะแต่ละฉบับเล่าไม่เหมือนกันเลย ฉันมองว่าหลักๆ แล้วภาพที่คนส่วนใหญ่คุ้นคือความสัมพันธ์สามเส้าระหว่างขุนแผน วันทอง และขุนช้าง แต่ถามว่าเมียจริงๆ ของขุนแผนมีกี่คน คำตอบขึ้นกับว่าตามฉบับไหน บทลิลิตแบบประเพณีในหลายฉบับมักยกให้ 'นางวันทอง' เป็นรักหลักของเรื่อง ส่วนบางตอนก็เพิ่มตัวละครหญิงอีกหลายคนที่เป็นทั้งเมีย เป็นชู้ หรือเป็นสาวใช้ซึ่งในสังคมสมัยนั้นอาจถูกนับเป็นเมียรองได้ ฉบับที่จัดพิมพ์ในกรุงหรือฉบับเขียนลงในคัมภีร์มักจะเรียบเรียงให้ชัดเจนกว่า บางฉบับระบุว่าขุนแผนมีพันธะกับนางพิมหรือนางคนอื่นๆ ระหว่างการเดินทัพ ขณะที่สำเนาท้องถิ่นและบทละครพื้นบ้านกลับขยายฉากรักและความเจ้าชู้ของเขาจนดูเหมือนมีเมียหลายคน หลักการอ่านของฉันคือแยกแยะระหว่าง "คู่ชีวิตตามกฎหมาย/พิธี" กับ "หญิงที่อยู่ใกล้ชิดและมีสัมพันธ์" เพราะการนับเมียในวรรณคดีพื้นบ้านไม่ได้เข้มงวดเหมือนบันทึกทะเบียนราษฎร์ สุดท้ายฉันเชื่อว่าสิ่งที่ต่างกันไม่ใช่แค่จำนวนตัวเลข แต่เป็นบทบาทที่ผู้หญิงแต่ละคนถูกมอบให้ในเรื่อง บางฉบับเน้นความเป็นเหยื่อของวันทอง บางฉบับให้เธอเป็นตัวละครมีอำนาจทางเลือก ที่ต่างกันแบบนี้เองทำให้คำตอบเป็นได้ตั้งแต่หนึ่งคนจนถึงหลายคน ขึ้นอยู่กับมุมเล่าและเจตนาของผู้เล่าในแต่ละท้องที่

ทศกัณฐ์ในฉบับ 'รามเกียรติ์' แบบไทยถูกนำเสนอให้มีพระชายาหลักเพียงไม่กี่พระองค์ โดยที่ชื่อที่คุ้นหูมากที่สุดคือ 'มณโฑดารา' ซึ่งถูกวาดให้เป็นพระชายาที่ฉลาด รอบคอบ และมีบทบาทกดดันทศกัณฐ์ด้านศีลธรรมอยู่บ่อยครั้ง จากสิ่งที่ผมอ่านและเห็นในการแสดงโขน บทบาทของมณโฑดาราจะเด่นชัดกว่าพระชายาองค์อื่นๆ และในฉบับพระราชนิพนธ์ของสมัยก่อนก็เน้นความสัมพันธ์ระหว่างทศกัณฐ์กับมณโฑดาราเป็นหลัก ทำให้ผู้อ่านไทยมักจดจำว่าเขามีเมียคนสำคัญเพียงคนเดียวหรือสองคนเท่านั้น อย่างไรก็ดี ต้นฉบับท้องถิ่นและนิทานปะปนกันก็มีการเพิ่มตัวละครเป็นพระชายาหรือเมียสมโภชขึ้นอีกหลายคน ซึ่งทำให้จำนวนดูไม่คงที่ แต่องค์ประกอบศิลปะและการเล่าเรื่องของไทยยืนยันว่ามณโฑดารายังคงเป็นพระชายาหลักที่ผู้คนจดจำมากที่สุด

สายสัมพันธ์ใน 'หนุมาน' ถูกถักทอด้วยความผูกพันที่มีทั้งด้านบุคลิกและหน้าที่ ทำให้ตัวละครแต่ละตัวมีบทบาทที่ชัดเจนแต่ไม่แข็งทื่อ ความสัมพันธ์ระหว่างหนุมานกับพระรามมักถูกมองเป็นแบบเจ้านาย-ผู้รับใช้ แต่สำหรับฉันมันมีความลึกซึ้งกว่าแค่นั้น: มันคือความไว้วางใจขั้นสูงสุดที่เกิดจากการเสียสละและภารกิจร่วมกัน ฉันมักคิดถึงฉากที่หนุมานเดินทางไกลเพื่อนำข่าวหรือสิ่งของให้พระราม จังหวะการกระทำของเขาเป็นทั้งการปฏิบัติหน้าที่และการแสดงความศรัทธาในอุดมการณ์เดียวกัน อีกด้านหนึ่ง หนุมานกับพรรคพวกลิงอย่างสุกรชนะหรืออังคศะแสดงความเป็นพี่เป็นน้อง เต็มไปด้วยการล้อเล่น ไหวพริบ และการสู้ร่วมกันที่สนิทแน่นกว่าแค่พันธะทางยุทธศาสตร์ ฉันเห็นการกระทำเล็กๆ อย่างการคุมฝูง การแบ่งหน้าที่ในการสู้ เป็นการบอกเล่าความสัมพันธ์แบบครอบครัวมากกว่าทหารต่อผู้บัญชา สรุปแล้ว ความสัมพันธ์ในเรื่องนี้มีหลายชั้น ทั้งความจงรักภักดี สายสัมพันธ์แบบพี่น้อง และความเคารพทางจิตใจ ที่ทำให้ตัวละครแต่ละคนมีมิติมากกว่าเป็นแค่ฮีโร่ในฉากต่อสู้

หลายคนอาจคิดว่าต้องมีตัวเลขชัดเจน แต่วรรณคดีฉบับเก่าของ 'ขุนช้างขุนแผน' เล่าเรื่องความสัมพันธ์ของขุนแผนในแนวทางที่ไม่ตรงไปตรงมานัก ในงานฉบับต้นฉบับ ขุนแผนปรากฏความสัมพันธ์ที่เด่นชัดกับสองหญิงที่คนมักจะพูดถึงมากที่สุดคือ 'นางวันทอง' และ 'นางพิม' แต่การเรียกพวกเธอว่าเป็น "เมีย" แบบเดียวกันทั้งหมดก็ไม่น่าเหมาะ เพราะสถานะและการแต่งงานของแต่ละคนต่างกัน: นางวันทองถูกจับให้แต่งกับขุนช้างแต่มีความสัมพันธ์กับขุนแผน ส่วน 'นางพิม' ปรากฏในบทบาทที่ใกล้ชิดและยืนยงกับขุนแผนมากกว่าในบางตอน แถมยังมีบรรดาแม่บ้าน กำนัล และความสัมพันธ์ชั่วคราวที่ไม่ได้ถูกเรียกว่าเป็นภรรยาอย่างเป็นทางการ แต่มีบทบาทเป็น "คู่ครอง" ของขุนแผนตามเนื้อเรื่องและโคลงสลับ ตอนอ่านฉันชอบมองว่าคำถามเรื่องจำนวนขึ้นกับนิยามของคำว่าเมีย: นับเฉพาะคู่แต่งงานจริงหรือรวมถึงคนรักที่มีผลผูกพันทางอารมณ์และสังคมด้วย ถ้านับแค่สถานะทางการ ตัวเลขหลักๆ มักถูกย่อให้เป็นสองคน แต่ถ้านับความสัมพันธ์แบบวงกว้าง ผลลัพธ์ก็ขยับขึ้นอีก สรุปในฐานะแฟนเรื่องนี้ ฉันมักพูดว่าวรรณคดีต้นฉบับให้ภาพขุนแผนเป็นคนมีความรักหลากหลาย ไม่ใช่แค่มีเมียเป็นจำนวนคงที่อย่างเดียว มันจึงสนุกตรงที่ความไม่แน่นอนนี่แหละที่ทำให้เรื่องยังคุยกันได้ไม่รู้จบ