หนุมานมีเมียกี่คนในวรรณคดีไทยและอินเดีย?

ตำนานหลักบอกว่า หนุมานไม่มีภรรยาแบบที่คนยุคปัจจุบันมักคิดกันไว้ เขาถูกวาดภาพในตำราสำคัญหลายฉบับว่าเป็นนักบวชผู้รักษาคำสัตย์ ซึ่งความเป็นโสดนี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของอุดมคติและความศรัทธาที่ผู้คนยึดถือ ฉันรู้สึกทึ่งเสมอเมื่ออ่านฉบับต้นฉบับอย่าง 'Valmiki Ramayana' เพราะบทบาทของหนุมานในนั้นเน้นการอุทิศตน การเป็นผู้รับใช้ และความกล้าหาญ มากกว่าจะเป็นเรื่องความรักหรือครอบครัว แม้ว่าจะมีการกล่าวถึงลูก ๆ ที่เชื่อมโยงกับหนุมาน เช่น 'Makardhwaja' แต่เรื่องราวการเกิดของลูกคนนี้มักถูกอธิบายว่าเป็นเหตุการณ์เหนือธรรมชาติ—ไม่ใช่ผลจากการแต่งงานตามปกติ ดังนั้นถาจะตอบตรง ๆ ตามต้นฉบับโบราณ หนุมานจึงไม่มีเมียในความหมายปกติ แต่มีเรื่องเล่าและตัวละครที่เกี่ยวข้องซึ่งสะท้อนการตีความของชุมชนต่าง ๆ มากกว่าเหตุการณ์แบบครอบครัวทั่วไป

พูดถึงเรื่องหนุมานในคติพื้นบ้านไทย มันไม่ได้เป็นคำตอบเดียวที่ตายตัวเลย และผมมองว่านั่นคือเสน่ห์ของเรื่องเล่าเหล่านี้ ในแง่เปรียบเทียบ ผมชอบชี้ให้เห็นความต่างระหว่างต้นฉบับอินเดียกับเวอร์ชันไทย: ใน 'รามายณะ' ฉบับโบราณ หนุมานถูกวาดภาพเป็นผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพราหมณ์หรือฤๅษีจรจัดที่มีภารกิจมากกว่าจะมีครอบครัว แต่เมื่อเรื่องเล่านั้นเดินทางเข้ามาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ความหมายต่าง ๆ ถูกเติมเข้ามา บางท้องถิ่นเพิ่มเรื่องราวความรัก เช่นการพบกับนางเงือกที่เรียกกันว่า 'สุวรรณมาลี' ซึ่งกลายเป็นคู่รักหรือพันธะชั่วคราวในนิทานพื้นบ้าน สรุปแบบที่ผมเห็นคือ ไม่มีตัวเลขแน่นอนในคติพื้นบ้านไทย — บางเวอร์ชันว่าไม่มีภรรยาเลย บางเวอร์ชันพูดถึงคนรักเพียงคนเดียว บางเวอร์ชันขยายเป็นหลายคนตามการผนวกตำนานท้องถิ่น ซึ่งสะท้อนถึงการปรับตัวของเรื่องเล่าตามชุมชนและศิลปะการแสดงอย่าง 'รามเกียรติ์' มากกว่าจะเป็นข้อเท็จจริงเชิงประวัติศาสตร์แบบเดียว ความหลากรสนี้ทำให้เรื่องหนุมานในบ้านเราน่าสนใจอยู่เสมอ

การอ่าน 'รามายณะ' ฉบับโบราณทำให้เห็นว่าคำตอบเรื่องจำนวนภรรยาของทศกัณฐ์ไม่เคยมีตัวเลขเดียวตายตัว ในแหล่งดั้งเดิมอย่าง 'รามายณะ' ของวัลมีกี จะให้ความสำคัญกับมณโฑดรีในฐานะพระชายาหลักของทศกัณฐ์อย่างชัดเจน ฉบับนั้นไม่ได้เน้นการนับจำนวนภรรยาเป็นประเด็นสำคัญ ดังนั้นถ้าจะตอบแบบเคร่งครัดคือมีมณโฑดรีเป็นภรรยาที่เด่นที่สุด แต่ไม่ได้หมายความว่าทศกัณฐ์ไม่มีภรรยาคนอื่นหรือคนรับใช้ที่ทำหน้าที่เหมือนภรรยาในบริบทราชสำนัก มุมมองเชิงประวัติศาสตร์และวรรณกรรมชี้ว่าการกำหนดจำนวนมักขึ้นกับผู้เล่าและภูมิภาค: บางฉบับจะเอ่ยถึงภรรยารายอื่นอย่างสั้น ๆ หรือกล่าวถึงนางเป็นกลุ่ม ในขณะที่ฉบับอื่นใช้การกล่าวถึงภรรยาเพื่อสะท้อนอำนาจและฐานะของทศกัณฐ์มากกว่าจะเป็นสถิติเชิงตัวเลขโดยตรง ฉันมองว่าการยอมรับความไม่แน่นอนตรงนี้ช่วยให้เราเข้าใจความหมายเชิงวรรณศิลป์ของตัวละครมากขึ้น

คำถามนี้ทำให้ฉันอยากลงลึกเรื่องภาพสลักและงานศิลป์ของหนุมานมากกว่าที่เคยคิด สรุปแบบตรงไปตรงมาที่ฉันยึดคือ ในคัมภีร์ต้นฉบับและในภาพสลักอินเดียโบราณ หนุมานมักถูกนำเสนอเป็นผู้ทรงความบริสุทธิ์ทางเพศ — เป็นฤๅษีที่ถือพรหมจริยามากกว่าจะมีภรรยา ดังนั้นถ้าวัดกันตามมาตรฐานของศิลปะคลาสสิกอินเดีย คำตอบเชิงตัวเลขก็คือ 'ศูนย์' ภาพสลักสมัยกรุปตะ หรืองานสัมฤทธิ์ชอลาของอินเดียที่ฉันชอบดู มักเน้นหนุมานในบทผู้รับใช้ผู้กล้าหาญ ไม่ได้มีฉากคู่รักหรือภรรยาอยู่ข้าง ๆ เรื่องไม่ตรงกันเกิดจากการขยายตำนานในภูมิภาคต่าง ๆ: ในตำนานพื้นบ้านของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และละครหน้ากากแบบท้องถิ่น มีฉากที่หนุมานมีปฏิสัมพันธ์กับตัวละครหญิง เช่นตำนานเกี่ยวกับนางเงือกหรือบุตรที่ถือว่าเป็นลูกของหนุมาน ทำให้บางภาพเขียนหรือแกะสลักในพื้นที่นั้นมีภาพหญิงคู่กับหนุมาน แต่จุดนี้เป็นการตีความท้องถิ่น ไม่ใช่เรื่องที่ยอมรับในคัมภีร์หลัก ฉันเลยสรุปแบบส่วนตัวว่าถ้าถามตามงานศิลป์โบราณแบบมาตรฐานของอินเดีย หนุมานไม่มีเมีย แต่ถามตามภาพสลักและศิลปกรรมภูมิภาคที่ได้รับอิทธิพลและเล่าเรื่องท้องถิ่น คำตอบอาจเปลี่ยนไปตามบริบท — ไม่มีตัวเลขตายตัวที่ใช้ได้ทั่วโลกศิลปะโบราณนั่นเอง

หลายคนอาจคิดว่าต้องมีตัวเลขชัดเจน แต่วรรณคดีฉบับเก่าของ 'ขุนช้างขุนแผน' เล่าเรื่องความสัมพันธ์ของขุนแผนในแนวทางที่ไม่ตรงไปตรงมานัก ในงานฉบับต้นฉบับ ขุนแผนปรากฏความสัมพันธ์ที่เด่นชัดกับสองหญิงที่คนมักจะพูดถึงมากที่สุดคือ 'นางวันทอง' และ 'นางพิม' แต่การเรียกพวกเธอว่าเป็น "เมีย" แบบเดียวกันทั้งหมดก็ไม่น่าเหมาะ เพราะสถานะและการแต่งงานของแต่ละคนต่างกัน: นางวันทองถูกจับให้แต่งกับขุนช้างแต่มีความสัมพันธ์กับขุนแผน ส่วน 'นางพิม' ปรากฏในบทบาทที่ใกล้ชิดและยืนยงกับขุนแผนมากกว่าในบางตอน แถมยังมีบรรดาแม่บ้าน กำนัล และความสัมพันธ์ชั่วคราวที่ไม่ได้ถูกเรียกว่าเป็นภรรยาอย่างเป็นทางการ แต่มีบทบาทเป็น "คู่ครอง" ของขุนแผนตามเนื้อเรื่องและโคลงสลับ ตอนอ่านฉันชอบมองว่าคำถามเรื่องจำนวนขึ้นกับนิยามของคำว่าเมีย: นับเฉพาะคู่แต่งงานจริงหรือรวมถึงคนรักที่มีผลผูกพันทางอารมณ์และสังคมด้วย ถ้านับแค่สถานะทางการ ตัวเลขหลักๆ มักถูกย่อให้เป็นสองคน แต่ถ้านับความสัมพันธ์แบบวงกว้าง ผลลัพธ์ก็ขยับขึ้นอีก สรุปในฐานะแฟนเรื่องนี้ ฉันมักพูดว่าวรรณคดีต้นฉบับให้ภาพขุนแผนเป็นคนมีความรักหลากหลาย ไม่ใช่แค่มีเมียเป็นจำนวนคงที่อย่างเดียว มันจึงสนุกตรงที่ความไม่แน่นอนนี่แหละที่ทำให้เรื่องยังคุยกันได้ไม่รู้จบ

ไม่มีเมียเลยในต้นฉบับของ 'รามายณะ' — หนุมานถูกบรรยายว่าเป็นมหาบทบุรุษผู้ถือพรหมจรรย์ตลอดชีวิตและมอบตัวเพื่อภารกิจของศรัทธาและการรับใช้ ฉันอ่านฉบับโบราณและติดตามการแปลหลายฉบับมาแล้ว จะบอกว่าในแหล่งดั้งเดิมของชาวฮินดู หนุมานปรากฏตัวในฐานะผู้ที่ไม่มีภรรยา ไม่ได้มีความสัมพันธ์เชิงโรแมนติกแบบคู่ครองในเรื่องราวหลัก ความโดดเด่นของเขาอยู่ที่ความจงรักภักดีต่อพระราม ความกล้าหาญ และพลังเหนือมนุษย์ ซึ่งเป็นแกนกลางของนิทานมากกว่าการมีครอบครัว ภาพของหนุมานที่เป็นพรหมจรรย์นี้สะท้อนทั้งบทกวีและบทละครสมัยโบราณ ที่เน้นภารกิจและความบริสุทธิ์ของหัวใจมากกว่าชีวิตส่วนตัว ฉะนั้นเมื่อเจอเล่าต่อหรือปรับเปลี่ยนท้องถิ่น เช่นนิทานพื้นบ้านที่เติมตัวละครบุตรหรือตำนานรักให้เขา นั่นคือการขยายองค์ประกอบเชิงพื้นบ้าน ไม่ใช่เนื้อหาต้นฉบับโดยตรง — นี่คือเหตุผลที่ฉันมักบอกเพื่อน ๆ ว่าในหนังสือเก่าแก่ดั้งเดิม หนุมานไม่มีเมีย

ความคิดแรกที่ผุดขึ้นคือภาพของตำนานที่ถูกดึงออกมาเดินบนถนนยุคปัจจุบัน — 'เมียหนุมาน' เหมือนการเอาโครงร่างของตำนานมาใส่เนื้อหนังที่คนเมืองอ่านได้และหัวเราะได้ด้วยกัน ฉันเห็นแรงบันดาลใจจากงานพื้นบ้านอย่าง 'รามเกียรติ์' ที่ถูกทำให้ใกล้ตัวขึ้น บทสนทนาในเรื่องมักจะใช้มุกพื้นบ้าน ผสมกับการสอดแทรกความเป็นสมัยใหม่ เช่น ปัญหาความสัมพันธ์และชนชั้นทางสังคมที่คนอ่านไทยเข้าใจทันที นอกจากนี้ยังมีความเป็นละครเวทีในโทนเสียง การลำดับฉากและมุกตลกบางช่วงเหมือนนักเขียนนั่งจับจังหวะการเล่าเรื่องแบบนักแสดงมากกว่าจะเป็นนักประพันธ์เพียวๆ โดยรวมแล้วผมคิดว่าแรงบันดาลใจของผู้เขียนมาจากการอยากเชื่อมตำนานกับเรื่องเล่าของคนธรรมดา เอาคนเก่า ๆ มาคุยกับปัญหาใหม่ ๆ แล้วก็ขายด้วยอารมณ์ขันแบบบ้าน ๆ ทำให้เรื่องหนักไม่เครียดและคนอ่านรู้สึกสนิทกับตัวละคร เหมือนกำลังฟังคนแก่เล่าเรื่องแต่ว่ามีมุกทันสมัยแทรกอยู่ — เสียงแบบนี้แหละที่ทำให้เรื่องติดหูและติดใจ

คำถามเรื่องจำนวนเมียของขุนแผนนั้นเป็นบทสนทนาที่ชวนให้ลงลึกเพราะแต่ละฉบับเล่าไม่เหมือนกันเลย ฉันมองว่าหลักๆ แล้วภาพที่คนส่วนใหญ่คุ้นคือความสัมพันธ์สามเส้าระหว่างขุนแผน วันทอง และขุนช้าง แต่ถามว่าเมียจริงๆ ของขุนแผนมีกี่คน คำตอบขึ้นกับว่าตามฉบับไหน บทลิลิตแบบประเพณีในหลายฉบับมักยกให้ 'นางวันทอง' เป็นรักหลักของเรื่อง ส่วนบางตอนก็เพิ่มตัวละครหญิงอีกหลายคนที่เป็นทั้งเมีย เป็นชู้ หรือเป็นสาวใช้ซึ่งในสังคมสมัยนั้นอาจถูกนับเป็นเมียรองได้ ฉบับที่จัดพิมพ์ในกรุงหรือฉบับเขียนลงในคัมภีร์มักจะเรียบเรียงให้ชัดเจนกว่า บางฉบับระบุว่าขุนแผนมีพันธะกับนางพิมหรือนางคนอื่นๆ ระหว่างการเดินทัพ ขณะที่สำเนาท้องถิ่นและบทละครพื้นบ้านกลับขยายฉากรักและความเจ้าชู้ของเขาจนดูเหมือนมีเมียหลายคน หลักการอ่านของฉันคือแยกแยะระหว่าง "คู่ชีวิตตามกฎหมาย/พิธี" กับ "หญิงที่อยู่ใกล้ชิดและมีสัมพันธ์" เพราะการนับเมียในวรรณคดีพื้นบ้านไม่ได้เข้มงวดเหมือนบันทึกทะเบียนราษฎร์ สุดท้ายฉันเชื่อว่าสิ่งที่ต่างกันไม่ใช่แค่จำนวนตัวเลข แต่เป็นบทบาทที่ผู้หญิงแต่ละคนถูกมอบให้ในเรื่อง บางฉบับเน้นความเป็นเหยื่อของวันทอง บางฉบับให้เธอเป็นตัวละครมีอำนาจทางเลือก ที่ต่างกันแบบนี้เองทำให้คำตอบเป็นได้ตั้งแต่หนึ่งคนจนถึงหลายคน ขึ้นอยู่กับมุมเล่าและเจตนาของผู้เล่าในแต่ละท้องที่

ในต้นฉบับสันสกฤตของเรื่อง 'Ramayana' ชื่อภรรยาที่โดดเด่นที่สุดของทศกัณฐ์คือ 'มัณฑนรี' ซึ่งถูกวางเป็นพระชายาหลักและเป็นภาพลักษณ์ของความงดงามและความเมตตา พอไปอ่านฉบับโบราณอื่น ๆ จะเจอชื่อ 'ธัญมาลินี' ปรากฏในบางพงศาวลีหรือปฐมภูมิของเรื่องราว แต่องค์พระราชบัลลังก์ของทศกัณฐ์ในต้นฉบับไม่ได้ให้บัญชีจำนวนภรรยาอย่างชัดเจน ฉันรู้สึกว่าสิ่งที่ทำให้คำตอบไม่แน่นอนเป็นเพราะโครงเรื่องหลักสนใจปมความขัดแย้งระหว่างทศกัณฐ์กับพระรามมากกว่ารายละเอียดครอบครัว ดังนั้นบรรดานักเล่าเรื่องทั้งโบราณและสมัยใหม่มักเติมหรือปรับแต่งรายชื่อภรรยาเพื่อสร้างมิติทางอารมณ์หรือสังคมให้ตัวร้าย เห็นได้ชัดว่าต้นฉบับยืนยันเพียงคนสำคัญๆ เท่านั้น ส่วนจำนวนที่เหลือเป็นผลของการบอกเล่าท้องถิ่นและพงศาวดารที่เพิ่มองค์ประกอบในภายหลัง