หนุมานมีเมียกี่คนตามรามเกียรติ์ฉบับดั้งเดิม?

พูดถึงเรื่องหนุมานในคติพื้นบ้านไทย มันไม่ได้เป็นคำตอบเดียวที่ตายตัวเลย และผมมองว่านั่นคือเสน่ห์ของเรื่องเล่าเหล่านี้ ในแง่เปรียบเทียบ ผมชอบชี้ให้เห็นความต่างระหว่างต้นฉบับอินเดียกับเวอร์ชันไทย: ใน 'รามายณะ' ฉบับโบราณ หนุมานถูกวาดภาพเป็นผู้ปฏิญาณตนว่าเป็นพราหมณ์หรือฤๅษีจรจัดที่มีภารกิจมากกว่าจะมีครอบครัว แต่เมื่อเรื่องเล่านั้นเดินทางเข้ามาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ความหมายต่าง ๆ ถูกเติมเข้ามา บางท้องถิ่นเพิ่มเรื่องราวความรัก เช่นการพบกับนางเงือกที่เรียกกันว่า 'สุวรรณมาลี' ซึ่งกลายเป็นคู่รักหรือพันธะชั่วคราวในนิทานพื้นบ้าน สรุปแบบที่ผมเห็นคือ ไม่มีตัวเลขแน่นอนในคติพื้นบ้านไทย — บางเวอร์ชันว่าไม่มีภรรยาเลย บางเวอร์ชันพูดถึงคนรักเพียงคนเดียว บางเวอร์ชันขยายเป็นหลายคนตามการผนวกตำนานท้องถิ่น ซึ่งสะท้อนถึงการปรับตัวของเรื่องเล่าตามชุมชนและศิลปะการแสดงอย่าง 'รามเกียรติ์' มากกว่าจะเป็นข้อเท็จจริงเชิงประวัติศาสตร์แบบเดียว ความหลากรสนี้ทำให้เรื่องหนุมานในบ้านเราน่าสนใจอยู่เสมอ

ตำนานหลักบอกว่า หนุมานไม่มีภรรยาแบบที่คนยุคปัจจุบันมักคิดกันไว้ เขาถูกวาดภาพในตำราสำคัญหลายฉบับว่าเป็นนักบวชผู้รักษาคำสัตย์ ซึ่งความเป็นโสดนี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของอุดมคติและความศรัทธาที่ผู้คนยึดถือ ฉันรู้สึกทึ่งเสมอเมื่ออ่านฉบับต้นฉบับอย่าง 'Valmiki Ramayana' เพราะบทบาทของหนุมานในนั้นเน้นการอุทิศตน การเป็นผู้รับใช้ และความกล้าหาญ มากกว่าจะเป็นเรื่องความรักหรือครอบครัว แม้ว่าจะมีการกล่าวถึงลูก ๆ ที่เชื่อมโยงกับหนุมาน เช่น 'Makardhwaja' แต่เรื่องราวการเกิดของลูกคนนี้มักถูกอธิบายว่าเป็นเหตุการณ์เหนือธรรมชาติ—ไม่ใช่ผลจากการแต่งงานตามปกติ ดังนั้นถาจะตอบตรง ๆ ตามต้นฉบับโบราณ หนุมานจึงไม่มีเมียในความหมายปกติ แต่มีเรื่องเล่าและตัวละครที่เกี่ยวข้องซึ่งสะท้อนการตีความของชุมชนต่าง ๆ มากกว่าเหตุการณ์แบบครอบครัวทั่วไป

ทศกัณฐ์ในฉบับ 'รามเกียรติ์' แบบไทยถูกนำเสนอให้มีพระชายาหลักเพียงไม่กี่พระองค์ โดยที่ชื่อที่คุ้นหูมากที่สุดคือ 'มณโฑดารา' ซึ่งถูกวาดให้เป็นพระชายาที่ฉลาด รอบคอบ และมีบทบาทกดดันทศกัณฐ์ด้านศีลธรรมอยู่บ่อยครั้ง จากสิ่งที่ผมอ่านและเห็นในการแสดงโขน บทบาทของมณโฑดาราจะเด่นชัดกว่าพระชายาองค์อื่นๆ และในฉบับพระราชนิพนธ์ของสมัยก่อนก็เน้นความสัมพันธ์ระหว่างทศกัณฐ์กับมณโฑดาราเป็นหลัก ทำให้ผู้อ่านไทยมักจดจำว่าเขามีเมียคนสำคัญเพียงคนเดียวหรือสองคนเท่านั้น อย่างไรก็ดี ต้นฉบับท้องถิ่นและนิทานปะปนกันก็มีการเพิ่มตัวละครเป็นพระชายาหรือเมียสมโภชขึ้นอีกหลายคน ซึ่งทำให้จำนวนดูไม่คงที่ แต่องค์ประกอบศิลปะและการเล่าเรื่องของไทยยืนยันว่ามณโฑดารายังคงเป็นพระชายาหลักที่ผู้คนจดจำมากที่สุด

คำถามนี้ทำให้ฉันอยากลงลึกเรื่องภาพสลักและงานศิลป์ของหนุมานมากกว่าที่เคยคิด สรุปแบบตรงไปตรงมาที่ฉันยึดคือ ในคัมภีร์ต้นฉบับและในภาพสลักอินเดียโบราณ หนุมานมักถูกนำเสนอเป็นผู้ทรงความบริสุทธิ์ทางเพศ — เป็นฤๅษีที่ถือพรหมจริยามากกว่าจะมีภรรยา ดังนั้นถ้าวัดกันตามมาตรฐานของศิลปะคลาสสิกอินเดีย คำตอบเชิงตัวเลขก็คือ 'ศูนย์' ภาพสลักสมัยกรุปตะ หรืองานสัมฤทธิ์ชอลาของอินเดียที่ฉันชอบดู มักเน้นหนุมานในบทผู้รับใช้ผู้กล้าหาญ ไม่ได้มีฉากคู่รักหรือภรรยาอยู่ข้าง ๆ เรื่องไม่ตรงกันเกิดจากการขยายตำนานในภูมิภาคต่าง ๆ: ในตำนานพื้นบ้านของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และละครหน้ากากแบบท้องถิ่น มีฉากที่หนุมานมีปฏิสัมพันธ์กับตัวละครหญิง เช่นตำนานเกี่ยวกับนางเงือกหรือบุตรที่ถือว่าเป็นลูกของหนุมาน ทำให้บางภาพเขียนหรือแกะสลักในพื้นที่นั้นมีภาพหญิงคู่กับหนุมาน แต่จุดนี้เป็นการตีความท้องถิ่น ไม่ใช่เรื่องที่ยอมรับในคัมภีร์หลัก ฉันเลยสรุปแบบส่วนตัวว่าถ้าถามตามงานศิลป์โบราณแบบมาตรฐานของอินเดีย หนุมานไม่มีเมีย แต่ถามตามภาพสลักและศิลปกรรมภูมิภาคที่ได้รับอิทธิพลและเล่าเรื่องท้องถิ่น คำตอบอาจเปลี่ยนไปตามบริบท — ไม่มีตัวเลขตายตัวที่ใช้ได้ทั่วโลกศิลปะโบราณนั่นเอง

การอ่านต้นฉบับสันสกฤตของ 'Ramayana' ทำให้ฉันเข้าใจชัดว่าภาพของหนุมานในแบบดั้งเดิมของอินเดียนั้นไม่ใช่ตัวละครที่มีคู่สมรสตามแบบนิทานรักทั่วไป ในคัมภีร์ของวัลมีกิ หนุมานถูกนำเสนอเป็นบุตรของอัญญา ผู้เป็นนักรบผู้มีพรสวรรค์และเป็นนักพรต ผู้ถูกยกให้เป็นรูปแบบของ 'บรมพรหมจารี' หรือผู้รักษาพรหมจรรย์ ดังนั้นในแหล่งข้อมูลหลักของอินเดีย หนุมานจึงไม่มีภริยา การเล่าเรื่องส่วนใหญ่เน้นบทบาทของเขาในฐานะผู้รับใช้และผู้ภักดีต่อพระรามมากกว่าชีวิตส่วนตัว ส่วนเรื่องบุตรที่มักถูกเล่าในท้องถิ่น เช่นการมีบุตรชื่อที่ปรากฏในตำนานท้องถิ่นของอินเดียตอนเหนือ เป็นกรณีพิเศษที่เกิดจากเหตุการณ์เหนือธรรมชาติ ไม่ได้มาจากการแต่งงานอย่างเป็นทางการ นั่นทำให้คำตอบสั้นๆ สำหรับฉันคือ ในวรรณคดีอินเดียดั้งเดิม หนุมานไม่มีเมีย แต่ตำนานท้องถิ่นมีรูปแบบเล่าเรื่องที่หลากหลายซึ่งเติมสีสันให้ตัวละครได้มากกว่าในต้นฉบับ

สมัยที่ฉันเริ่มคลุกคลีวรรณกรรมโบราณ ความสงสัยเรื่องจำนวนตอนของมหากาพย์เรื่องนี้เคยทำให้ตาค้างได้ง่าย ๆ ถ้าจะเรียกตามต้นฉบับที่ถือว่าเป็นมาตรฐานเก่าแก่ที่สุด นั่นคือ 'รามายณะ' ของวาลมีกิ นิยายมหากาพย์ฉบับนั้นแบ่งออกเป็น 7 คันดะ (kandas หรือหนังสือย่อย) และรวมทั้งหมดประมาณ 500 สรรค (sargas) หรือที่เรามักเรียกตามภาษาท้องถิ่นว่าเป็น 'ตอน' โดยรวมมีร้อยแก้วร้อยคำเป็นโศลกประมาณ 24,000 โศลก ซึ่งตัวเลขพวกนี้เป็นตัวชี้วัดความยาวของต้นฉบับแบบดั้งเดิม ทั้งนี้ต้องแยกความต่างระหว่างคำว่า 'ตอน' ในการใช้งานจริง เพราะฉบับแปลหรือตัดทอนในภาษาอื่น บางครั้งจะแบ่งตอนใหม่หรือรวมสรรคเข้าด้วยกัน ทำให้ดูเหมือนว่ามีจำนวนต่างกัน แต่ถานับจากต้นฉบับโบราณตามวรรณกรรมสันบาตแบบดั้งเดิม กฎคือ 7 บทใหญ่และราว 500 ตอน ซึ่งฟังแล้วยังรู้สึกตื่นเต้นทุกครั้งที่คิดถึงรายละเอียดของแต่ละคันดะ

ในความทรงจำที่เต็มไปด้วยฉากต่อสู้และคำสาบาน 'หนุมาน' มักถูกมองว่าเป็นเงาทรงพลังที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จของ 'พระราม' มากกว่าฮีโร่เดี่ยว ๆ เราโตมากับภาพของความจงรักภักดีที่ไม่มีเงื่อนไข—การยอมรับคำสั่งของผู้นำและทำทุกสิ่งเพื่อภารกิจร่วมกัน ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่าง 'พระราม' กับ 'หนุมาน' ดูเหมือนเป็นพันธะที่ลึกซึ้งทั้งทางยุทธศาสตร์และทางใจ นอกจากจะเป็นผู้บังคับบัญชาแล้ว 'พระราม' ยังเป็นศูนย์รวมของความเชื่อมั่นที่ทำให้ 'หนุมาน' กล้าทำสิ่งที่คนอื่นคิดว่าเป็นไปไม่ได้ เช่นการข้ามทะเลไปยังลังกา หรือการแบกภูเขามาเพื่อช่วยเหลือเพื่อนนักรบ (ในหลายฉากที่เล่าเรื่องนี้ ความสามารถเหนือมนุษย์ของ 'หนุมาน' ถูกใช้เพื่อปกป้องและรักษาภรรยาของกษัตริย์) ความสัมพันธ์แบบนี้ไม่ใช่แค่หัวหน้า-ลูกน้อง แต่เป็นรูปลักษณ์ของความไว้วางใจและการยอมรับในบทบาทของแต่ละคน เรามองเห็น 'หนุมาน' เป็นมือขวาที่พร้อมเสียสละ และเห็น 'พระราม' เป็นแกนนำที่ให้ความหมายกับการกระทำของหนุมาน เหตุผลนึงที่ตัวละครคู่นี้ยังคงโดดเด่นในใจผู้คนก็คือพลังของการทำงานร่วมกัน—ความกล้าของคนหนึ่ง กับความยุติธรรมของอีกคน—ที่สร้างฉากสุดยอดใน 'รามเกียรติ์' ซึ่งยังสะท้อนถึงมิตรภาพและความซื่อสัตย์ที่เรายังชื่นชมจนทุกวันนี้

เราเคยสนใจโครงสร้างราชสำนักสมัยรัชกาลที่ 5 มากกว่ากระแสข่าวลือทั่วไป เลยชอบอธิบายแยกประเภทก่อนว่าเมื่อพูดว่า 'มีเมียกี่คน' ต้องถามก่อนว่าเอาแบบไหน—หมายถึงพระราชินีตามกฎหมาย, พระอัครมเหสี, หรือรวมถึงเจ้าจอมและพระสนมทั้งหมดด้วย ในเชิงตำแหน่งที่เป็นทางการ รัชกาลที่ 5มีพระราชินีหลักสี่พระองค์ ได้แก่พระราชินีสุนทรเทวี (พระราชินีผู้สิ้นพระชนม์ในเหตุการณ์น้ำท่วมเรือ), พระราชินีเสาวภาผ่องศรี, พระราชินีศวางวัฒนาฯ และพระราชินีสุกุมลมารศรี ส่วนในเชิงปริมาณของ 'ภรรยาทั้งหมด' บันทึกทางประวัติศาสตร์มักบันทึกเป็นจำนวนเจ้าจอมและพระสนมหลายสิบคน และมีการกล่าวอ้างทั่วไปว่าองค์พระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชโอรสธิดาจำนวนมาก โดยมีตัวเลขที่ถูกยกมาอย่างกว้างๆ ว่าอยู่ในหลักสิบจนถึงหลักร้อย ขึ้นอยู่กับการนับประเภทของพระสนม เรามองว่าสรุปสั้นๆ ว่า รัชกาลที่ 5มีพระราชินีอย่างเป็นทางการสี่พระองค์ แต่ถารวมทุกระดับของพระสนมและเจ้าจอมแล้วจำนวนจะมากกว่านั้นอย่างมีนัยสำคัญ และตัวเลขที่บันทึกในแหล่งต่างกันก็ทำให้คำตอบเปลี่ยนรูปไปตามนิยามที่ใช้

เชื่อไหมว่าหนุมานใน 'รามเกียรติ์' เป็นตัวละครที่ทรงพลังและมีความสามารถหลากหลายแบบที่ตัวเอกสมัยนี้ยังต้องอาย! ความสามารถแรกที่ทุกคนนึกถึงคงเป็นการแปลงกาย ยักษ์ใหญ่เมื่อตะกี้พอกลายเป็นมนุษย์แคระได้ในพริบตา แถมยังบินได้ด้วยการเหาะเหินเดินอากาศ เรียกว่าครบเครื่องเรื่องการเคลื่อนที่ อีกจุดเด่นที่ไม่พูดถึงไม่ได้คือพลังกายที่เหนือมนุษย์ อย่างตอนยกเขาขุนกระหมุนมาบดเป็นผง หรือกระโดดข้ามทะเลไปยังลังกาได้แบบไม่เหนื่อย แถมยังมีฤทธิ์คงกระพัน แม้จะถูกอาวุธใดๆ ก็ไม่อาจทำร้ายเขาได้ นี่แหละที่ทำให้หนุมานเป็นสัญลักษณ์ของความทรหดและความคิดสร้างสรรค์ในการแก้ปัญหา

ในต้นของ 'รามเกียรติ์' จะเล่าเรื่องกำเนิด 'หนุมาน' ไว้อย่างค่อนข้างครบถ้วน โดยเป็นส่วนที่เทียบได้กับตอนต้นของ 'รามายณะ' (บาลกัณฑ์) ซึ่งเล่าถึงชีวิตและบ่วงกรรมของมารดา การสืบสาวไปถึงพรจากเทพ และบทบาทของพระพาย/พระวายุในการอำนวยให้เกิดการตั้งครรภ์ที่พิเศษนี้ ผมมักชอบกลับไปอ่านตอนนี้เพราะมันอธิบายทั้งภูมิหลังของอนัญกะ (มารดา) และสาเหตุที่ทำให้ลูกเกิดมาเป็นลิงผู้กล้า ไม่ใช่แค่บอกว่าเกิดแล้ว แต่ยังสอดแทรกความเชื่อเรื่องเวรกรรมและบารมีของเทพด้วย การบรรยายในฉบับโบราณของราชสำนักมีรายละเอียดเยอะ ทั้งว่ามารดาต้องทุกข์ทรมานจากคำสาป การทำสมาธิอย่างไร และพระวายุมีบทบาทอย่างไรในการมอบพลังให้แก่เด็กที่เกิดมา ฉากพวกนี้มักปรากฏในบทแรก ๆ ของเรื่องและมักถูกนำไปตีความในศิลปะต่าง ๆ ด้วย เช่น จิตรกรรมฝาผนังและโขนที่ยกฉากอนัญกะกับพระพายขึ้นมาแสดงอย่างเด่นชัด ทำให้ผมเข้าใจที่มาของความเป็นฮีโร่ในเชิงศีลธรรมของ 'หนุมาน' มากขึ้น