แม่เลี้ยง ราพันเซล มีเบื้องหลังความเป็นตัวร้ายอย่างไร?

การกระทำของแม่มดใน 'ราพันเซล' อ่านออกได้หลายชั้น ฉันมองว่าแรงจูงใจของเธอไม่ใช่แค่โลภหรือชั่วร้ายล้วนๆ แต่เป็นการผสมกันของความกลัว การสูญเสีย และความต้องการควบคุม ในมุมหนึ่งฉันเห็นเธอเหมือนคนที่เคยถูกทิ้งหรือถูกดูถูกแล้วต้องการรักษา ‘สิ่งที่มีค่า’ ไว้ด้วยวิธีสุดโต่ง การเอาเด็กมาเป็นของตัวและขังไว้บนหอคอยเป็นการแสดงออกถึงการยึดเหนี่ยว—เธออาจกลัวว่าพลังหรือต้นทุนที่เด็กคนนั้นเป็นตัวแทนจะหลุดลอยไป หากปล่อยให้คนอื่นเข้าถึงได้ ความกลัวนี้แปรเป็นการครอบครองอย่างเข้มข้นจนกลายเป็นการจำกัดเสรีภาพของราพันเซล อีกด้านหนึ่งฉันนึกถึงภาพแม่มดที่ลงมือเพราะอารมณ์ชดเชย เหมือนตัวละครแม่มดในนิทานอย่าง 'ฮันเซลกับเกรเทล' ที่ความเดียวดายและความขาดแคลนเปลี่ยนคนให้โหดร้ายขึ้น เธออาจตีความความรักแบบผิดเพี้ยน—การขังคือการปกป้อง การควบคุมคือการดูแล—ซึ่งโครงสร้างแบบนี้ทำให้เธอเลือกวิธีสุดโต่งแทนการสื่อสารหรือการยอมรับความเป็นไปได้อื่นๆ ฉันจบด้วยความคิดว่าแรงจูงใจเหล่านี้รวมกันอย่างทับซ้อน ทำให้แม่มดเป็นตัวร้ายที่น่าสะเทือนใจมากกว่าเป็นเพียงภาพร้ายตามแบบนิทานธรรมดา

สิ่งที่ติดตาฉันที่สุดคือความโหดของต้นฉบับที่ทำให้แม่เลี้ยง (หรือผู้คุมเด็กในเรื่อง) ดูเป็นคนเย็นชากว่าในภาพยนตร์ของดิสนีย์ ในเวอร์ชันของชาวเยอรมันที่เรามักเรียกติดปากว่า 'Rapunzel' ตัวละครที่ยึด Rapunzel ไปมักถูกบรรยายเป็นแม่มดหรือหญิงเวทย์ที่เข้ามาแทนที่แม้จะไม่ได้แต่งงานเป็นแม่เลี้ยงตามแบบนิยายสมัยใหม่ เธอทำสัญญากับพ่อแม่ของเด็กเพื่อแลกกับสมุนไพรหรือผลผัก นำเด็กไปขังไว้ในหอสูงโดยแทบไม่มีความอ่อนโยนที่ชัดเจน ฉันคิดว่าจุดสำคัญคือความเป็นเจ้าของ—เธออยากครอบครองมากกว่าจะเลี้ยงดู ความต่างอีกอย่างคือตอนจบ: ในต้นฉบับเจ้าชายถูกบาดเจ็บและตาบอดหลังจากถูกหลอกโดยแม่มด แล้ว Rapunzel ที่กลายเป็นแม่ลูกสองกลับไปช่วยจนน้ำตาของเธอรักษาความบาดเจ็บให้หาย เรื่องจริงจังและโหดกว่าที่ดิสนีย์เล่า แต่ก็สะท้อนมุมมองของการลงโทษ การชดใช้ และความเป็นแม่ที่ไม่ได้อบอุ่นเสมอไป

ทุกครั้งที่จินตนาการถึงแม่เลี้ยงราพันเซลในเวอร์ชันที่เข้าใจได้ ฉันอยากให้เธอเป็นคนที่เลือกปกป้องมากกว่าจะเป็นปีศาจผู้โลภแบบที่เราเห็นบ่อย ๆ เราเห็นแม่เลี้ยงแบบนี้ใน 'Tangled' ที่มีมิติ แต่ถ้าขยับอีกนิดให้เธอเป็นผู้หญิงที่เคยสูญเสียอะไรบางอย่างจริง ๆ แล้วกลายเป็นคนหวาดระแวง การซ่อนราพันเซลไม่ได้มาจากความต้องการความงามเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการพยายามรักษาความปลอดภัยในโลกที่โหดร้าย — นี่จะทำให้บทบาทของเธอทั้งเจ็บปวดและเข้าใจได้มากขึ้น เราสามารถสร้างซีนที่เน้นความขัดแย้งในใจ เช่น เธอสะกดราพันเซลไว้เพื่อป้องกันภัย แต่ในขณะเดียวกันก็เห็นว่าการกักขังสีขาวทำลายการเติบโตของเด็ก ฉากที่ชอบจินตนาการคือบทสนทนาสั้น ๆ ตอนกลางคืน เมื่อทั้งสองเงียบและแม่เลี้ยงเล่าว่าโลกภายนอกเคยทำร้ายเธออย่างไร — มันไม่จำเป็นต้องให้อภัย แต่จะทำให้ตัวละครมีน้ำหนัก เมื่อเขียนแบบนี้ ความสัมพันธ์แบบแม่ลูกที่ผิดเพี้ยนกลายเป็นเรื่องที่สะเทือนใจและเรียกอารมณ์ร่วมได้อย่างคมคาย

เพลงหนึ่งจาก 'Tangled' ที่ยังติดอยู่ในหัวฉันคงต้องยกให้ 'Mother Knows Best' — เป็นเพลงที่ทำหน้าที่ได้ทั้งเป็นฉากเปิดเผยบุคลิกและเป็นเครื่องมือเล่าเรื่องอย่างแนบเนียน พอได้ฟังท่อนแรกก็สัมผัสได้ถึงน้ำเสียงแบบบาร์รูมผสมฮอลลีวูดโอลด์สคูล เสียงร้องของ Donna Murphy ถูกออกแบบมาให้ฟังดูอบอุ่นแต่แฝงความคุมคาม เหมือนคำปลอบที่กลายเป็นกรง เพลงนี้ถูกแต่งโดย Alan Menken (ทำนอง) และ Glenn Slater (คำร้อง) ซึ่งทั้งคู่เล่นกับจังหวะและเมโลดี้เพื่อเน้นความไม่มั่นคงทางอารมณ์ การเปลี่ยนคีย์และการเล่นกับไดนามิกทำให้แต่ละวรรคเหมือนการสะกดจิตคนฟังไปด้วยกัน ฉากที่แม่เลี้ยงร้องเพลงในหอคอย กล้องกับแสงช่วยขับอารมณ์ให้คำพูดดูลวงโลกมากขึ้น นอกจากเนื้อหาที่บอกว่าเธอดูแลทุกอย่างแล้ว ทำนองและการเว้นวรรคยังย้ำความเป็นผู้ควบคุมของตัวละคร เพลงนี้จึงโดดเด่นไม่ใช่เพราะโน้ตเดียว แต่เพราะมันเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างสภาพแวดล้อมทางอารมณ์ให้ตัวละครหลักถูกกักขังไว้ ซึ่งเป็นเหตุผลที่ผู้คนจดจำมันได้ทั้งในแง่ความสนุกและความน่ากลัวในเวลาเดียวกัน

เคยสงสัยไหมว่านิทานฉบับโบราณส่งต่อแง่มุมจิตใจของตัวละครยังไงบ้าง โดยเฉพาะใน 'Rapunzel' ฉบับกริมม์ที่แม่ผู้ครอบครองดูเหมือนเป็นทั้งผู้ปกป้องและผู้คุมขัง เมื่อลงลึก ผมเห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างราพันเซลกับแม่ในเรื่องดั้งเดิมมีความหมายเชิงสัญลักษณ์มากกว่าจะเป็นความรักแบบแม่ลูกตามตัวอักษร—แม่ในที่นี้คือผู้กำหนดขอบเขตโลกให้กับลูกสาว ราพันเซลโตขึ้นในพื้นที่จำกัด ทำให้การรับรู้อัตลักษณ์ของเธอผูกติดกับสิ่งที่แม่ยอมให้เห็นเท่านั้น ผลทางจิตวิทยาที่ชัดเจนคือความยากลำบากในการแยกตัวและกำหนดตัวตนเอง นิสัยการเชื่อฟังสุดโต่งกับการขาดโอกาสทดลองโลกภายนอกทำให้ราพันเซลเกิดความกลัวและการพึ่งพา เมื่อต้องเผชิญสถานการณ์ที่ท้าทาย เธอมักต้องถอยกลับสู่ค่านิยมที่แม่สอนมา แต่อีกด้านหนึ่งการถูกกักขังก็หล่อหลอมความอยากหนีและความอยากเป็นอิสระ ซึ่งกลายเป็นแรงขับที่พาเธอไปพบตัวตนใหม่ในตอนจบ

ในฐานะแฟนการแต่งคอสที่ชอบลงรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ฉันมองว่าการทำให้แม่เลี้ยงราพันเซลเหมือนฉบับภาพยนตร์ต้องเริ่มจากโครงสีและเนื้อผ้าเป็นหลัก เราเน้นผ้ามันวาวโทนแดงเลือดหมูหรือบอร์โดซ์ ร่วมกับผ้ากำมะหยี่และผ้าสแตรชแบบหนาที่มีน้ำหนัก จะช่วยให้ทรงชุดดูหนักแน่นเหมือนในฉากบนเวที ตัดเสื้อให้มีคอวอลล์สูงเล็กน้อย แขนตุ๊กตาที่พองและคอเสื้อแนววินเทจจะทำให้บุคลิกออกมาเป็นแม่เลี้ยงผู้หวงความงาม การทำวิกสำคัญมาก: เลือกวิกสีน้ำตาลเข้มถึงดำ ยาวและลอนแน่น ใช้การแบ็กคอมบ์ (backcomb) เบา ๆ ที่โคนเพื่อให้ดูหนา มีการจัดไฮไลต์เล็กน้อยระยับให้เหมือนแสงสะท้อน ใช้เมกอัพเน้นคอนทัวร์กรอบหน้า ให้คิ้วหนาเป็นกรอบและตาด้านบนสโมกกี้เล็กน้อย การเคลื่อนไหวสำคัญไม่แพ้เครื่องแต่งกาย—ยืนตัวตรง แต่มีท่าหยอกล้อแบบผู้มีอำนาจที่หลอกล่อ แค่นี้ภาพรวมก็ใกล้เคียงกับเวอร์ชันภาพยนตร์จาก 'Tangled' มากขึ้น

ไม่ค่อยมีละครไทยที่ดัดแปลง 'ราพันเซล' แบบตรงๆ แต่เงาของแม่เลี้ยงในนิทานนี้โผล่ในงานสำหรับเด็กและหนังสือแปลหลายฉบับที่วางขายในไทย ผมชอบหาเล่มนิทานแปลเก่าๆ ที่สำนักพิมพ์เด็กชอบเอาเรื่องตะวันตกมาทำใหม่ ในฉบับแปลไทยของ 'ราพันเซล' มักจะเห็นความสัมพันธ์แบบแม่เลี้ยง-ลูกเลี้ยงถูกปรับให้เข้ากับความคาดหวังทางสังคมไทย: แม่เลี้ยงไม่ใช่แค่แม่มดที่ขังคนไว้ แต่มักถูกตีความเป็นผู้หญิงที่คุมความปลอดภัยหรือควบคุมโอกาสของนางเอก แทนที่จะเป็นภาพร้ายล้วนๆ สิ่งที่ผมประทับใจคือการแปลที่ไม่ได้ทิ้งเสียงพื้นเมืองไทย—บางฉบับใส่คติสอนใจ กลายเป็นเรื่องสั้นที่เด็กไทยคุ้นเคยมากกว่าเวอร์ชันดั้งเดิม ซึ่งก็หมายความว่าแม้จะไม่ใช่ "ละครทีวี" แต่การดัดแปลงในรูปแบบหนังสือเด็กก็เป็นพื้นที่ที่แม่เลี้ยงของ 'ราพันเซล' ถูกเล่าใหม่บ่อยครั้งและหลากหลาย

ลองนึกภาพแม่ที่ยิ้มหวานแต่กัดกินทุกนาทีของอิสรภาพของลูกสาว—นั่นแหละคือสิ่งที่ฉันเห็นในเวอร์ชัน 'Tangled' ของแม่ราพันเซล การตีความในหนังแอนิเมชันยุคใหม่เปลี่ยนแม่ราพันเซลจากแม่มดลึกลับเป็นหญิงสูงวัยที่กลัวการแก่ตัวและยอมใช้วิธีการโหดร้ายเพื่อรักษาความสวยของตัวเอง การเป็นแม่ถูกใช้เป็นหน้ากากเพื่อปกป้องผลประโยชน์ส่วนตัว: เธอสร้างความพึ่งพา สร้างข้อจำกัดทางอารมณ์ และทำให้ลูกเป็นเครื่องมือทางอำนาจ ฉากที่แม่ราพันเซลร้องเพลง ควบคุมด้วยวาจา และทำให้ราพันเซลสงสัยตัวเอง แสดงให้เห็นจิตวิทยาการครอบงำที่ละเอียดมากขึ้น ฉันชอบการออกแบบตัวละครที่ใช้โทนสีอบอุ่น-มืดผสานกัน ทำให้ผู้ชมรู้สึกทั้งเสน่หาและอึดอัดไปพร้อมกัน นี่ไม่ใช่แค่เรื่องความเลวของตัวร้าย หากเป็นการยืนยันว่ารูปแบบของความเป็นแม่สามารถกลายเป็นกรงทองได้เมื่อผสมกับความกลัวและการเห็นแก่ตัว

ความยาวรวมของ 'ราพันเซล' ฉบับภาพยนตร์แบบฉายในโรงอยู่ที่ประมาณ 100 นาที (ราวหนึ่งชั่วโมงสี่สิบวินาทีถ้านับแบบหยาบๆ) ซึ่งเป็นความยาวที่ทำให้พล็อตหลักกับเพลงประกอบได้พื้นที่พอสมควรโดยไม่รู้สึกยืดเกินไป ฉันเป็นคนชอบนั่งดูจนจบเครดิต เพราะแม้ตัวหนังหลักจะจบแบบพอใจแล้ว แต่การฟังเพลงปิดและชื่นชมการออกแบบฉากระหว่างเครดิตทำให้ยังคงความอบอุ่นของเรื่องต่อไป เรื่องนี้ไม่มีฉากพิเศษหลังเครดิตแบบมินิสคีนที่เชื่อมเรื่องต่อ (ไม่มี mid/post-credit scene แบบหนังซูเปอร์ฮีโร่) แต่มีของเสริมที่แฟนๆ ชอบคือสั้นเรื่อง 'Tangled Ever After' ซึ่งเป็นช็อตสั้นที่เล่าต่อเหตุการณ์หลังงานแต่งงาน ในบางการจัดจำหน่ายหรือคอลเลกชันแบบพิเศษ มันอาจถูกใส่เป็นโบนัสให้ดูหลังหนังหลัก ทำให้เวลาทั้งหมดเพิ่มขึ้นอีกไม่กี่นาทีเท่านั้น — ฉันมองว่าถ้าชอบตัวละคร การรอต่อก็เป็นการให้รางวัลตัวเองเล็กๆ

เราอยากเล่าเรื่องย่อของ 'ราพันเซล' ในฉบับคลาสสิกแบบสั้น ๆ ที่เห็นภาพรวมเหตุการณ์สำคัญได้ชัดเจน เริ่มจากคู่สามีภรรยาคู่นึงที่ปรารถนามีลูก จนภรรยาท้องอยากกินผักชนิดหนึ่ง ชาวสวนบ้านข้างๆ มีผักที่เรียกกันว่า 'rapunzel' ภรรยาจึงลักไปกิน ผู้เป็นเจ้าของสวนซึ่งเป็นแม่มดจับได้แล้วแลกกับทารกในครรภ์ เมื่อตัวเด็กเกิดมา แม่มดเอาไปเลี้ยงและตั้งชื่อว่า 'ราพันเซล' แล้วกักขังเธอไว้บนหอคอยกลางป่าโดยไม่มีบันไดหรือประตู เมื่อราพันเซลโตขึ้นผมก็ยาวมาก แม่มดปีนขึ้นมาโดยให้เธอสางผมแล้วปล่อยให้มันตกลงมาเป็นบันได วันหนึ่งเจ้าชายที่ได้ยินเสียงร้องของเธอผ่านมาทางป่าแอบตามจนพบ แล้วปีนขึ้นมาด้วยผมของราพันเซล ทั้งสองตกหลุมรักและวางแผนจะหนีร่วมกัน แต่แม่มดรู้เรื่องจับเจ้าชายขังและตัดผมของราพันเซลก่อนจะผลักเจ้าชายตกลงจากหอคอย ผลจากการตก เจ้าชายบาดเจ็บและตาบอดหลงทางไปในทะเลทราย ส่วนแม่มดขังคุมราพันเซลไว้ห่างๆ ราพันเซลคลอดลูกแฝดและใช้ชีวิตอย่างยากลำบาก จนวันหนึ่งเจ้าชายที่ตาบอดพเนจรไปเจอเธอในทะเลทราย ราพันเซลเห็นหน้าเขาและน้ำตาของเธอกลับทำให้เขาเห็นอีกครั้ง ทั้งสองกลับไปยังอาณาจักรด้วยกัน มีความสุขกับครอบครัว เรื่องนี้ทำให้ฉันคิดถึงความโหดร้ายและความหวังที่พัวพันกันในเทพนิยายสมัยก่อน และชอบที่ตอนท้ายให้ความรู้สึกว่าความรักกับการให้อภัยยังมีพลังมากพอจะเยียวยา