แรงบันดาลใจของ เหมราช ในการเขียนมาจากอะไร?

เป็นบันทึกการเดินทางของราชทูตฝรั่งเศสที่เข้ามาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชนะ แค่เปิดอ่านก็สัมผัสได้ถึงความพิศวงของชาวยุโรปที่พบเห็นวัฒนธรรมสยามครั้งแรก รายละเอียดในเล่มนี่น่าสนใจมากๆ เขาเขียนถึงทั้งสถาปัตยกรรมไทยที่งดงาม อย่างวัดพระศรีรัตนศาสดารามที่ทำให้เขาตื่นตะลึง ไปจนถึงเรื่องชีวิตประจำวันของคนสมัยนั้น อย่างการแต่งตัว อาหารการกิน หรือแม้แต่ระบบศักดินาที่ซับซ้อน บางตอนก็มีอารมณ์ขันนิดๆ เวลาเขาพยายามอธิบายสิ่งที่ตัวเองไม่เข้าใจเกี่ยวกับสังคมไทย

ฉันคิดเสมอว่าประวัติศาสตร์บางเรื่องถูกเล่าไม่บ่อยเท่าที่ควร โดยเฉพาะเหตุการณ์ละเอียดอ่อนอย่างการสละราชสมบัติของรัชกาลที่ 7 งานนิยายหรือภาพยนตร์ไทยที่หยิบเอาเหตุการณ์นี้เป็นแกนหลักมีน้อยมาก ดังนั้นเวลาที่ต้องการสัมผัสเรื่องราวนี้ ฉันมักใช้วิธีดูงานศิลปะจากบริบทใกล้เคียงแล้วเติมช่องว่างด้วยการอ่านเอกสารและบทความเชิงประวัติศาสตร์ควบคู่ไปด้วย หนึ่งในภาพยนตร์ต่างชาติที่ฉันคิดว่าให้ภาพอารมณ์และปัญหาทางการเมือง-ส่วนตัวที่ใกล้เคียงกับสิ่งที่เกิดขึ้นในสยามช่วงนั้นคือ 'The Last Emperor' ซึ่งแม้จะเล่าเรื่องของจักรพรรดิปูยี แต่ฉากการเปลี่ยนผ่านอำนาจ ความขัดแย้งระหว่างประเพณีกับสังคมสมัยใหม่ และความโดดเดี่ยวของผู้ปกครองล้วนสะท้อนกับประสบการณ์ของรัชกาลที่ 7 ได้ดี ถ้าต้องเลือกนิยายเป็นตัวแทน ฉันชอบอ่านนิยายประวัติศาสตร์ทั่วไปที่จับความรู้สึกและแรงกดดันของราชวงศ์ในยุคเปลี่ยนผ่านมากกว่า เนื้อหาประเภทนี้ช่วยให้เข้าใจอภิปรัชญาการเมืองและปัจเจกบุคคลในมุมที่ภาพข่าวหรือบทความวิชาการอาจไม่ได้ถ่ายทอดไว้ครบ — เป็นการเติมจินตนาการให้เหตุการณ์จริงโดยไม่เปลี่ยนแก่นของมันไปไกลนัก

จดหมายเหตุลาลูแบร์ถือเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชิ้นสำคัญที่บันทึกภาพสังคมสยามในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โดยเอกสารนี้เขียนโดยซีมง เดอ ลาลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสที่เดินทางมาเจริญสัมพันธไมตรีกับสยามปี 2230 เนื้อหาส่วนใหญ่สะท้อนมุมมองของชาวยุโรปที่พบเห็นวัฒนธรรมไทยซึ่งแตกต่างอย่างสิ้นเชิง ตั้งแต่ระบบศักดินา การปกครองแบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ ไปจนถึงประเพณีการแต่งกายและวิถีชีวิตของสามัญชน ที่น่าสนใจคือเขาบันทึกสถาปัตยกรรมอยุธยาอย่างละเอียด รวมทั้งวัดพระศรีสรรเพชญ์ซึ่งถูกเปรียบว่า 'งดงามไม่แพ้มหาวิหารในยุโรป' ประเด็นที่มักถูกอ้างถึงคือการวิพากษ์ระบบไพร่ที่ลาลูแบร์มองว่าเป็น 'การกดขี่โดยรัฐ' แต่ในแง่กลับกัน เขาก็ชื่นชมความเจริญทางการค้าของสยาม โดยเฉพาะตลาดน้ำที่มีสินค้าจากทั่วโลกมาสนนราคากันอย่างคึกคัก ความขัดแย้งในมุมมองนี้เองที่ทำให้จดหมายเหตุฉบับเต็มมีความลุ่มลึกกว่าหนังสือท่องเที่ยวทั่วไป

ชื่อ 'เหมราช' ในวงการสร้างสรรค์ไทยมักจะถูกพูดถึงในหลายบริบท ดังนั้นเมื่อพูดถึงทีมงานหรือสตูดิโอที่เคยร่วมงานกับเขา (หรือเธอ) สิ่งแรกที่ฉันมักทำคือแยกประเภทงานก่อนว่าเป็นงานภาพประกอบ งานการ์ตูน งานอนิเมชัน หรืองานออกแบบเกม ในมุมมองของคนที่ติดตามผลงานศิลปินอิสระมานาน ผมเห็นว่า 'เหมราช' ที่ทำงานด้านภาพวาดหรือมังงะมักจะร่วมงานกับสำนักพิมพ์ท้องถิ่น ทีมจัดพิมพ์ และช่างสีอิสระ นอกจากนี้ยังมีการร่วมงานกับสตูดิโอแอนิเมชันขนาดเล็กเมื่อผลงานถูกดัดแปลง หรือร่วมมือกับนักดนตรีและทีมเสียงถ้ามีโปรเจกต์วิดีโอหรือแอนิเมชั่นสั้นๆ ในแวดวงนี้ชื่อบริษัทหรือทีมมักไม่คงที่ เพราะการทำงานเป็นโปรเจกต์ทำให้รายชื่อผู้ร่วมงานเปลี่ยนแปลงบ่อยครั้ง ฉะนั้นถ้าต้องการรายการชื่อที่ชัดเจน มองหาเครดิตท้ายเล่มหรือหน้าข้อมูลในผลงานก็ให้ภาพที่ตรงที่สุด แต่ในเชิงทั่วไปแล้วกลุ่มที่มักพบ ได้แก่ สำนักพิมพ์ออกแบบกราฟิก, สตูดิโอแอนิเมชันอิสระ, ผู้วางโครงเรื่อง และช่างภาพหรือช่างวิดีโอที่รับถ่ายทำโปรโมชัน นี่เป็นกรอบที่ใช้จำแนกว่าใครน่าจะเป็นคนที่เคยร่วมงานกับ 'เหมราช' ในบริบทต่างๆ และเป็นเหตุผลว่าทำไมรายชื่อจึงหลากหลายและเปลี่ยนไปตามประเภทผลงาน

มองจากสายตาของคนที่หลงใหลในนิยายประวัติศาสตร์ ฉันคิดว่า 'สี่แผ่นดิน' คือผลงานละครโทรทัศน์ที่ให้ภาพรวมยุคสมัยรัชกาลที่ 5 ได้ชัดเจนและมีมิติมากที่สุดเท่าที่ละครจะทำได้ จุดเด่นของเวอร์ชันโทรทัศน์คือการเล่าเรื่องผ่านชีวิตคนธรรมดา ทำให้เห็นผลกระทบของการปฏิรูปและการเปลี่ยนแปลงทางสังคมตั้งแต่มุมของพลเมือง ธงชาติ องค์ประกอบงานพิธี การแต่งกาย และรายละเอียดของบ้านเรือนช่วยสร้างบรรยากาศที่พาผู้ชมเข้าไปสัมผัสวันเวลานั้น ตัวบทไม่พยายามเปลี่ยนรัศมีของกษัตริย์ให้กลายเป็นพระเอกขาวจั๊วะ แต่แทรกมุมมองเรื่องความขัดแย้งทางชนชั้น ความกลัวต่อการเปลี่ยนแปลง และการปรับตัวของครอบครัว ทำให้ภาพรวมของรัชกาลที่ 5 ในละครดูเป็นทั้งนักปฏิรูปและผู้นำที่ต้องต่อรองกับบริบท แน่นอนว่าละครยังมีข้อจำกัด บางแง่มุมเชิงการทูตหรือรายละเอียดเชิงนโยบายถูกย่อเพื่อให้เรื่องเดินได้ แต่ถ้าต้องการสัมผัสบรรยากาศยุคและเห็นภาพผลกระทบต่อชีวิตคนทั่วไป มากกว่าการอ่านเอกสารแห้ง ๆ 'สี่แผ่นดิน' ให้ความใกล้เคียงและความอบอุ่นแบบที่ดูแล้วหยุดคิดต่อได้

ณ ปัจจุบันยังไม่มีการประกาศวันจัดนิทรรศการผลงานของ 'เหม เวชกร' ที่ชัดเจนจากเจ้าภาพหลัก แต่จากประสบการณ์การติดตามงานศิลปะไทย ฉันมักตั้งตารอการแจ้งข่าวจากพิพิธภัณฑ์รัฐหรือหอศิลป์ใหญ่ ๆ ก่อนเสมอ งานนิทรรศการของศิลปินรุ่นเก๋าอย่าง 'เหม เวชกร' มักจะถูกจัดเป็นนิทรรศการพิเศษหรือรีโทรสเปกทีฟ เมื่อมีการวางแผนจัดจะมีการประกาศล่วงหน้าหลายเดือน พร้อมกิจกรรมเสวนาหรือฉายสารคดีประกอบ ฉันจะสังเกตว่าช่วงที่มีการเฉลิมฉลองครบรอบวันเกิดหรือครบรอบการจากไปของศิลปิน มักเป็นช่วงที่มีการรวบรวมผลงานใหญ่ ๆ มาจัดแสดง ความตื่นเต้นส่วนตัวคือการได้เห็นการจัดวางผลงานเก่าที่ถูกนำมารวมกันใหม่ เพราะมันช่วยให้เข้าใจวิวัฒนาการการวาดภาพและแนวคิดของศิลปินได้ชัดขึ้น ถ้ามีการประกาศจริง ฉันคาดว่าจะเห็นประกาศบนหน้าเว็บไซต์ของพิพิธภัณฑ์หรือโซเชียลมีเดียของหน่วยงานด้านศิลปะซึ่งมักแนบวันที่ เวลา และรายละเอียดการเข้าชมไว้ครบ ฉันตั้งใจจะไปดูสักรอบเมื่อมีการยืนยัน เพื่อได้ยืนใกล้ผลงานและซึมซับบรรยากาศที่ทำให้ภาพวาดเหล่านั้นมีชีวิต

วันนี้ฉันอยากเล่าถึงรอบหนังที่ 'โลตัสนครศรีธรรมราช' แบบละเอียดหน่อย เพราะเวลาจะไปดูหนังที่จังหวัดแล้วอยากวางแผนให้คุ้มค่าสุด ๆ โดยทั่วไปโรงหนังขนาดกลางอย่างที่โลตัสนครศรีธรรมราชมักจัดรอบสำหรับภาพยนตร์ฮิตประมาณ 4–6 รอบต่อวันในวันธรรมดา สำหรับหนังครอบครัวหรือหนังที่คนรอคิวเยอะในวันหยุดสุดสัปดาห์อาจกระโดดเป็น 6–9 รอบ โดยจะกระจายเป็นรอบเช้า/เที่ยง/บ่าย/เย็น/ดึก ขณะที่หนังเฉพาะกลุ่มหรือหนังอินดี้บางเรื่องอาจมีแค่ 1–2 รอบต่อวันเท่านั้น ตัวอย่างเช่นถ้าวันนี้มีภาพยนตร์ครอบครัวอย่าง 'Barbie' ฉายอยู่ ก็น่าจะเห็นรอบบ่ายและรอบเย็นเพิ่มมากกว่าหนังนอกกระแส ถ้าต้องการตัวเลขชัดเจนแบบวันต่อวัน แนะนำให้เช็กจากหน้าเพจของโรงหรือระบบจองตั๋วออนไลน์ของห้าง เพราะจำนวนรอบเปลี่ยนได้ตามยอดจองกับวันพิเศษ อย่างไรก็ตาม ถ้าอยากได้บรรยากาศสบาย ๆ แนะนำเลี่ยงรอบเย็นสุดของวันเสาร์เพราะคนแน่น และถ้าไปคนเดียวรอบเช้าหรือบ่ายวันธรรมดาจะเงียบดี เหมาะแก่การจดจ่อกับหนังเต็มที่

ยอมรับเลยว่าความสัมพันธ์เชิงอำนาจและความเป็นส่วนตัวในราชสำนักคือสิ่งที่ดึงดูดใจที่สุดสำหรับฉัน เพราะการแสดงให้เห็นว่าคนที่สวมมงกุฎก็มีความเปราะบางและการต่อรองทางอารมณ์เหมือนคนธรรมดา มองจากมุมผู้ชมที่ติดตามละครประวัติศาสตร์มานาน ฉันชอบที่เรื่องราวไม่ได้ยึดติดแค่เหตุการณ์สำคัญ ๆ แต่ใส่ซีนเล็ก ๆ ที่เผยความสัมพันธ์ระหว่างสมาชิกในพระราชวงศ์และคนรับใช้ในวังได้อย่างละเอียด 'The Crown' เป็นตัวอย่างชั้นยอดที่ทำตรงนี้ได้ดี — ไม่ใช่แค่การเล่าเรื่องการปกครองหรือเหตุการณ์ทางการเมือง แต่เป็นการจับความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนของพระราชินีกับเจ้าชาย, พี่สาว, ผู้ให้คำปรึกษา และสาธารณชน ซึ่งฉันมักจะหยุดดูฉากที่เป็นบทสนทนาในห้องรับรองเล็ก ๆ เพราะมันบอกอะไรได้มากกว่าคำประกาศอย่างเป็นทางการ อีกมุมที่ฉันชอบคือการเปรียบเทียบแนวทางการเล่าเรื่อง: บางเรื่องอย่าง 'The Tudors' เลือกใส่ความเข้มข้นและอารมณ์แบบละครเวที ทำให้ความสัมพันธ์ในวังดูเป็นการต่อสู้เพื่ออำนาจและความปรารถนา ซึ่งตอบโจทย์คนที่ชอบการชิงไหวชิงพริบ ส่วนงานอย่าง 'Wolf Hall' กลับเน้นความเงียบ สายตา และจังหวะการเมืองแบบซับซ้อน ทำให้ความสัมพันธ์ดูเป็นเกมเชิงกลยุทธ์มากกว่าโรแมนติก ฉันมักจะคิดว่าการเลือกดูแต่ละเรื่องเหมือนเลือกเลนส์: ต้องการเห็นความอบอุ่นในความสัมพันธ์ เลือกเลนส์หนึ่ง ต้องการเห็นเครื่องจักรอำนาจ เลือกอีกเลนส์หนึ่ง โดยรวมแล้ว ถ้าต้องแนะนำเรื่องที่เน้นความสัมพันธ์ในราชสำนักจริง ๆ จะบอกให้เริ่มจาก 'The Crown' เพราะให้ความสมดุลระหว่างความเป็นมนุษย์และการเมือง แล้วค่อยไล่ไปที่ 'The Tudors' หรือ 'Wolf Hall' เพื่อดูมุมอื่น ๆ ของความสัมพันธ์ในวัง การได้เห็นฉากเล็ก ๆ ที่ไม่ขึ้นหน้าเครดิตมักเป็นสิ่งที่ทำให้ฉันตกหลุมรักแต่ละตัวละครอย่างไม่รู้ตัว