Chapter 1

La Trinidad, Benguet, Taong 2020

Ang tribo Gumak ay isang maliit na pamayanan sa isang bayan sa Benguet. Namumuhay ang mga tao sa pamayanan sa pamamagitan ng pagtatanim ng gulay. Karamihan sa mga babae roon ay kung hindi manananim ng repolyo ay manananim ng broccoli o curly flowers, mga gulay na mamahalin na inangkat mula sa La Trinidad, Benguet at binibili ng mga dealer na ibinabyahe naman sa Maynila.

Pero dahil hindi sapat ang bayad sa kanila bilang mga nagtatanim at taga-ani o mga trabahador lamang ng Lupain ng mga Sevilla, kinakailangan ng mga naninirahan doon ng ekstrang kita. Ang iba ay nagaalaga ng hayop, at nagiging tauhan pa sa palengke na nanglatan ng paninda kahit pagod na. Ang iba ay sinisikap na magtanim ng ibang punla. 

"Manang Esang, ilang bulig ho ang naani ninyo sa inyong tanim? Uisa ng isang maliit  na babae ngunit may maganda at kaakit-akit na mukha.Kapansin-pansin ang kaibahan ng kanyang kulay dahil kasing-puti ng labanos at kasing-kislap ng mamahaling kamatis sa pamumula.

"Naku ineng, ay kakapiranggot lang, siguro ang nahakot ng iyong manong eh mga sampong buling pa lang,pinutekte tayo ng peste, napapabayaan na ng matanda ang pagpapadala ng  pataba"

"Oo nga ho, pero mabuti pa ho kayo at nakasampogn bulig na, ako ho eh wala pang lima pahapon na.Ang itang ho kase ay nanakit na man ang likod at panay ang ubo, ang inang mana ay mahina ang tuhod' sabi ng dalaga.

"Ay kaawan  ka na lamang ng Diyos, kailangan makakota at buwan ang aabutin bago ang taniman," sabi nito. Napangiti na lamang ang dalaga na walang iba kundi si Amara. 

Sa tribu ng Gumak nakatira si Amara, isang half-half na Igorota. Lumaki sa maliit na pamayanan, bagama't lumaki lamang sa isang tribong simple ang pamumuhay, naging mataas ang pangarap ng dalaga. Palagay kase niya ay hindi niya kapalaran ang maging tagapag-ani lamang ng repolyo at broccoli. Kaya naman sa kanilang bakuran ay nagtanim ang dalaga ng sariling punla ng iba't ibang vines at kapag namunga ay ibinebenta niya ito at inilalako sa Baguio. Bagama't bundok ang kanilang lugar, mataba naman ang lupa doon at dahil malamig ang klima, masigla at matataba ang mga gulay na pananim niya.

May pangarap si Amara at nais ng dalagang makaipon ng pang-tuition sa kolehiyo at makapagtrabaho sa Maynila nang maihahon naman ang sarili sa kahirapan.

Hindi man niya mabigyan ng magandang bahay o buhay ang nakagisnang magulang, ay gusto niyang kahit na sa pagdaan ng araw ay matulungan niya ang mga ito kaysa magkanda-kuba sa pag-aani ng mga repolyo. Naaawa siya sa kanyang ama na halos kuba na sa katandaan pero nagagawa pang magbuhat ng sako-sakong carrots o broccoli. Ang kanyang ina ay nagagawa pa ring magbuhat ng malalapad na basket na yari sa rattan, panghakot naman ng repolyo at petsay Baguio.

"I-na, ako'y maglalako na, ano? Kapag dumaan si Mang Umat, ibigay ninyo ang dalawang sako ng repolyo ha. Eh, ’wag kayong papayag na kayo, eh baratin na naman," paalala ni Amara na nagpaalam na ring umalis.

Bitbit ang bilao sa ulo at basket sa kaliwang kamay, nagsimulang maglako si Amara ng repolyo, carrots, broccoli, strawberry at raspberry. Mga tanim niya ito, kahit tag-iisang piraso lamang, ay maigi na rin, at least sa kanya, lahat ng benta at hindi kahati ang sugapang may-ari ng lupang kanilang tinataniman.

Marami-rami naman siyang suki dahil mas mura nang di hamak sa kanya dahil walang siyang tax. Yun nga lang, pinagtatabuyan siya ng ilang may puwesto dahil nga inaagaw niya ang customer ng mga ito.

"Kininamon.. agbagtit woy, nauyong kayo a supang ngen," na ang ibig sabihin ay suwapang sa kita at puwesto ang mga ito. Sigaw ni Amara saka umalis sa puwestong kinatatayuan. Doon kase sa Bukana na iyon, pagawi ang mga mamimili, at hinaharang na niya minsan pagpatanghali na ay binabagsak ang presyo na niya dahil nga mura at pagod lang ang puhunan niya.

"Maysaka a natured nga babai pumanawkan saan nga aglako," sagot ng tinderang kasing liit ni Tiya Pusit at kasing sungit din. Medyo inis na si Amara dahil kakapuwesto pa lamang niya, Sandaling iyon ay pinalalayas na naman siya. Pero alam ng dalagang mahirap makipag-away sa mga taga-palengke lalo na ang mga purong Igorot.

Hindi kase siya bihasa sa lengguwahe ng mga taga-Benguet; ang kanyang ina ay Ilocana at ang ama ang Igorot. Yun ang pagkakaalam niya. Bagama't bata pa lang ay alam na niyang inampon lamang siya ng magasawa. Ang turing at pagmamahal niya sa mga kinagisnang magulang ay higit pa sa sarili niya. Tagalog sila mag-usap lalo pa at ang La Trinidad ay halos dalawang puong taon nang naging sentro ng turismo na wala namang alam gawin kundi ang magpa-picture sa kanila pero hindi naman bumibili ng paninda.

Kapag araw ng kasibulan at kapiestahan ay napipilitan silang magsuot ng kanilang tradisyunal na kasuotan kahit pa nga magtitinda lamang naman sa kalsada. Utos iyong ng punong-bayan ng lugar para i-promote daw ang lugar at mga lokal na pamana. Iyon din kase ang malaking tulong sa lokal na pamahalaan nila at ang turismo ang nagdadala ng malaking tax.

Araw ng Kasarinlan at lahat ay abala sa iba't ibang tribo at bayan. Tulad ng utos ng punong lunsod, nakatradisyonal na kasuotan ang mga purong Benguet-ano o Ifugao. Mabilis na naglalakad sa kalsada si Amara dahil late na siya. Matagla kase bago naiangkat sa tricycle ang mga paninda niya, bukod pa sa maabala pa siya sa pag-ani. Masama daw kase ang pakiramdam ni Natoy, ang binatilyong inuupahan niya, para siyang mag-ani ng mga gulay na pananim niya.

Magmula kase nang magdalaga si Amara ay iniwasan na niya ang magbilad sa araw dahil sa isang pangarap. Maging kapag naglalako siya ay kontodo longsleeve siya at medyas pa habang mahaba ang palda. Nakasumbrero rin siya para iwas din sa bilad sa araw ang mukha niya.

Pinakiusapan niya ang binatilyong si Natoy na tambay sa lugar nila para ito ang mangani ng gulay para sa kanya. Sa halagang isang daang piso ay inaani ni Natoy ang mga pananim nina Amara. Malaking bagay na ang salaping iyon para sa isang kahig at isang tukang pamilya ni Natoy.

At dahil nga masama ang pakiramdam ng binatilyo, napilitan si Amara na siya ang mamitas ng mga gulay. Bagama't hindi pa naman mataas ang araw kapag alas-otso ng umaga, medyo naalanganin pa rin si Amara dahil nakabihis na siya ng kanilang tribal attire. Bukod sa siya lang mag-isa ang pumitas sa halos isang milyang gulayan, siya rin ang mag-isa na nagsako at nagsampa sa habal-habal. Kaya halos pawisan at amoy araw na si Amara. Gusot na rin ang damit niya at hulas na ang manipis na makeup na nilagay niya, kaya makintab na ang kanyang mukha.

Buwisit na sa sitwasyun ay wala ng magagawa si Amara. Late na siya. Naroon na sa bayan ang kanyang ama at ina. Hindi tuloy niya natulungang magayos at magsalansan ng mga paminda.

Gumayak nang maayos si Amara dahil balak niyang magtinda ng gulay sa banketa sa plaza at bilang pakulo sa kapistahan ay nakagayak siyang Igorota at sasayaw ng Igorot dance habang nagbebenta.

Saglit lang naman ang sayaw, ilang moves lang na maaaring panghatak lang ng turista at customer.Iyon kase ang napag-usapan sa barangay na magkaroon ng pulong ang mga vendors.

Para payagan ang mga ilegal na vendors na magtinda sa kalsada nang legal sa araw ng kapistahan, kailangang ipromote nila ang kultura ng lugar.Laya, kanya-kanyang pakulo ang mga vendor at pagsasayaw ng Igorot dance ang napili niya.

Ipinarada ni Amara ang habal at mamgisa pa ring ibinaba, at isinampa sa balikat ang sako ng paninda. Pagkatapos ay nanlatag ng malinis na sako at isinalansan nang maganda at may presentasyon ang kanyang mga paninda.

Nilagyan niya ito ng makulay na plakard at may mga bulaklak pang drawing ang kanyang price tag. Dahil hindi siya umaangkat sa iba, si Amara, dahil sariling tanim ang paninda niya, ay mas mababa nang di-hamak ang tinda niya.