Chapter 1

La Trinidad, Benguet, Taong 2020

Ang tribo Gumak ay isang maliit na pamayanan sa isang bayan sa Benguet. Namumuhay ang mga tao sa pamayanan sa pamamagitan ng pagtatanim ng gulay. Karamihan sa mga babae roon ay kung hindi manananim ng repolyo ay manananim ng broccoli o curly flowers, mga gulay na mamahalin na inangkat mula sa La Trinidad, Benguet at binibili ng mga dealer na ibinabyahe naman sa Maynila.

Pero dahil hindi sapat ang bayad sa kanila bilang mga nagtatanim at taga-ani o trabahador lamang ng Lupain ng mga Sevilla, kinakailangan ng mga naninirahan doon ng extrang kita. Ang iba ay nagaalaga ng hayop, at nagiging tauhan pa sa palengke na nanglatan ng paninda kahit pagod na. Ang iba ay sinisikap na magtanim ng ibang punla. 

"Manang Esang, Ilang bulig ho ang naani ninyo sa inyong tanim? Uisa ng isang maliit  na babae ngunit may maganda at kaakit-akit na mukha.Kapansin-pansin ang kaibahan ng kanyang kulay dahil kasing puti ng labanos at kasing kislap ng mamahaling kamatis sa pamumula.

"Naku ineng, ay kakapiranggot lang, siguro ang nahakot ng iyong manong eh mga sampong buling pa lang,pinutekte tayo ng peste, napapabayaan na ng matanda ang pagpapadala ng  pataba"

"Oo nga ho, pero mabuti pa ho kayo at nakasampogn bulig na, ako ho eh wala pang lima pahapon na.Ang itang ho kase ay nanakit na man ang likod at panay ang ubo, ang inang mana ay mahina ang tuhod' sabi ng dalaga.

"Ay kaawan  ka na lamang ng diyos, Kailangan makakota at buwan ang aabutin bago ang taniman" sabi nito. napangiti na lamang ang dalaga na walang iba kundi si Amara. 

Sa tribu ng Gumak nakatira si Amara, isang half-half na Igorota. Lumaki sa maliit na pamayanan, bagamat lumaki lamang sa isang tribong simple ang pamumuhay ay naging mataas ang pangarap ng dalaga. Palagay kase niya ay hindi niya kapalaran ang maging tagapag-ani lamang ng repolyo at broccoli. Kaya naman sa kanilang bakuran ay nagtanim ang dalaga ng sariling punla ng ibat ibang vines at kapag namunga ay ibenebenta niya ito at inilalako sa Baguio. Bagamat bundok ang kanilang lugar ay mataba naman ang lupa doon at dahil malamig ang klima, masigla at matataba ang mga gulay na pananim niya.

May pangarap si Amara at nais ng dalagang makaipon ng pang-tuition sa kolehiyo at makapagtrabaho sa Maynila ng maihahon naman ang sarili sa kahirapan.

Hindi man niya mabigyan ng magandang bahay o buhay ang nakagisnang magulang ay gusto niyang kahit na sa pagaraw-araw ay matulungan niya ang mga ito kesa ang magkanda-kuba sa pag-aani ng mga repolyo. Naaawa siya sa kanyang A-ma na halos kuba na sa katandaan pero nagagawa pang magbuhat ng sako-sakong carrots o broccoli. Ang kanyang I-ina ay nagagawa pa ring magbuhat ng malalapad na basket na yari sa rattan panghakot naman ng repolyo at petsay Baguio.

"I-na Akoy maglalako na ano? Kapag dumaan si Mang Umat ay ibigay ninyo ang dalawang sako ng repolyo ha. Eh wag kayong papayag na kayo eh baratin na naman," paalala ni Amara na nagpaalam na ring umalis.

Bitbit ang bilao sa ulo at basket sa kaliwang kamay, nagsimulang maglako si Amara ng repolyo, carrots, broccoli, strawberry at rasberry. Mga tanim niya ito kahit tag-iisang piraso lamang ay maigi na rin atleast sa kanya lahat ng benta at hindi kahati ang sugapang may-ari ng ng lupang kanilang tinataniman.

Marami rami naman siyang suki dahil mas mura ng di hamak sa kanya dahil walang siyang tax, yun nga lang ay pinagtatabuyan siya ng ilang may puwesto dahil nga inaagaw niya ang costumer ng mga ito.

"Kininamon.. agbagtit woy, nauyong kayo a supang ngen," na ang ibig sabihin ay suwapang sa kita at puwesto ang mga ito. Sigaw ni Amara saka umalis sa pwestong kinatatayuan. Doon kase sa bukana na iyon pagawi ang mga mamimili at hinaharang na niya minsan pag patanghali na ay binabagsak presyo na niya dahil nga mura at pagod lang ang puhunan niya.

"Maysaka a natured nga babai pumanawkan saan nga aglako," Sagot ng tinderang kasing liit ni Tiya pusit at kasing sungit din. Medyo inis na si Amara dahil kakapuwesto pa lamang niya ng sandaling iyon ay pinalalayas na naman siya. Pero alam ng dalagang mahirap makipag-away sa mga taga palengke lalo na ang mga purong Igorot.

Hindi kase siya bihasa sa lenguahe ng mga taga Benguet, ang kayang I-na ay Ilocana at ang A-m ama ang Igorot. Yun ang pagkakaalam niya. Bagamat bata pa lang ay alam na niyang inampon lamang siya ng magasawa. Ang turing at pagmamahal niya sa mga kinagisnang magulang ay higit pa sa sarili niya. Tagalog sila mag-usap lalo pa at ang La Trinidad ay halos dalawang pong taon ng naging sentro ng turismo na wala namang alam gawin kundi ang magpapicture sa kanila pero hindi naman bumibili ng paninda.

Kapag araw ng kasibulan at kapiestahan ay napipilitan silang magsuot ng kanilang tradisyunal na kasuotan kahit pa nga magtitinda lamang naman sa kalsada. Utos iyong ng punong bayan ng lugar para i-promote daw ang lugar at mga loka na pamana. Iyon din kase ang malaking tulong sa lokal na pamahalaan nila ang turismo ang nagdadala ng malaking tax.

Araw ng kasarinlan at lahat ay abala sa ibat ibang tribo at bayan. Tulad ng utos ng punong lunsod naka tradisyunal na kasuotan ang mga purong Benguetanyo o Ifugao. Mabilis na naglalakad sa kalsada si Amara dahil late na siya. Matagla kase bago naiangkat sa tricycle ang mga paninda niya bukod pa sa maabala pa siya sa pag-ani. Masama daw kase ang pakiramdam ni Natoy ang binatilyong inuupahan niya para siyang mag-ani ng mga gulay na pananim niya.

Magmula kase ng magdalaga si Amara ay iniwasan na niya ang magbilad sa araw dahil sa isang pangarap. Maging kapag naglalako siya ay kontodo longsleeve siya at medyas pa habang mahaba ang palda. Nakasumbrero din siya para iwas din bilad sa araw ang mukha niya.

Pinakiusapan niya ang binatilyong si Natoy na tambay sa lugar nila para ito ang magani ng gulay para sa kanya. Sa halagang isang daang piso ay inaani ni Natoy ang mga pananim nina Amara. Malaking bagay na ang salaping iyon para sa isang kahig isang tukang pamilya ni Natoy.

At dahil nga masama ang pakiramdam ng binatilyo napilitan si Amara na siya sng mamitas ng mga gulay. Bagamat hindi pa naman mataas ang araw kapag alas otso ng umaga medyo naalanganin pa din si Amara dahil nakabihis na siya ng kanilang tribal attire. Bukod sa siya lang magisa ang pumitas sa halos isang milyang gulayan ay siya rin mamgisa sng nagsako at nagsampa sa habal habal. Kaya halos pawisan at amoy araw na si Amara. Gusot na ring ang damit niya at hulas na ang manipis na make up na nilagay niya kaya makintab na ang kanyang mukha.

Buwisit na sa sitwasyun ay wala ng magagawa si Amara. Late na siya. Naroon na sa bayan ang kanyang A-ma at I-na. Hindi tuloy niya natulungang magayos at magsalansan ng mga paminda.

Gumayak ng maayos si Amara dahil balak niyang magtinda ng gulay sa banketa sa plaza at bilang pakulo sa kapistahan ay nakagayak siyang Igorota at sasaaw ng Igorot dance hababg nagbebenta.

Saglit lang naman ang sayaw ilang moves lang na maaaring pang hatak lang ng turista at costumer.Iyon kase ang napagusapan sa baranggay ng magkaroon ng pulong ang mga vendors.

Para payagan ang mga ilegal vendors na magtinda sa kalsada ng legal sa araw ng kapistahan ay kailagan nilang ipromote ang kultura ng lugar.Laya kanya kanyang pakulo ang mga vendor at pagsasayaw ng igorot dance ang napili niya.

Ipinarada ni Amara ang habal ar mamgisa pa ring ibinaba ag isinampa sa balikat ang sako sakong paninda pagkatapos ay Nanlatag ng malinis na sako at isinalansan ng maganda at may presentasyon ang kayang mga paninda.

Nilagyan niya ito ng makulay na plakard at may mga bulaklak pang drawing ang kanyang price tag at dahil hindi siya umaangkat sa iba si Amara dahil sariling tanim ang paninda niya ay mas mababa ng di hamak ang tinda niya.