Aling Modernong Pelikula Ang Tumatalakay Sa Babaylan?

Tila napakaraming layers ang dapat siyasatin kapag sinasabing makatotohanan ang pagganap ng isang babaylan sa pelikula. Una, personal kong tinitingnan ang konteks — hindi lang ang visual na estetika: ang mga damit, tattoo, o seremonyal na kagamitan — kundi ang kung paano ipinapakita ang papel niya sa komunidad. Kapag ang pelikula ay nagpapakita sa babaylan bilang simpleng 'mystic' o exotic figure na wala sa mga pang-araw-araw na obligasyon at responsibilidad, madalas nawawala ang tunay na essence. Sa maraming komunidad, ang babaylan ay healer, tagapamagitan ng komunidad at kalikasan, tagapayo sa mga conflict, at minsan ay lider sa ritwal at pagpapasya; ang reduksyon ng papel na iyon sa koleksyon ng vizual na tropes ay madaling nagiging hindi makatotohanan. Bilang manonood na mahilig magsaliksik, hinahanap ko rin ang ebidensya ng konsultasyon sa mga katutubong kaalaman at elder sa likod ng produksiyon. Kapag mayroong aktibong pakikipag-ugnayan — halimbawa, paggamit ng lokal na wika, pagpili ng mga aktor mula sa mismong komunidad, at pagsunod sa tamang paraan ng pagganap ng ritwal (o malinaw na pagdeklara kapag fictionalized ang bersyon) — mas nagiging kapani-paniwala ang representasyon. Sa kabilang banda, kapag ang ritwal ay ginawa para lang sa magandang shot o background music at walang respeto sa kahulugan nito, ramdam ko agad ang tokenism. Mahalaga rin ang pag-unawa sa kasaysayan: ang babaylan ay naging target ng kolonyal na reporma at represión, kaya ang paglalagay sa kanila sa isang simpleng horror trope ay madalas nagtatangkad ng colonial gaze. Hindi ko pinipilit na bawasan ang artistic license — may lugar para sa pag-imbento at alegorya — pero bilang tagahanga, naghahangad ako ng balanse: respetadong konsultasyon, pagkilala sa pinagmulan ng mga ideya, at narrative agency para sa karakter. Kapag nagawa ng pelikula ito, nag-iiwan ito ng malalim na impact sa akin: nagbubukas ng dialogo, nagtuturo, at nagbibigay galang sa tradisyon. Kung hindi naman, nag-iiwan lang ito ng pakiramdam na napalitan ang lalim ng isang kultura ng visual spectacle. Sa huli, mas gusto ko ang pelikulang hindi lang maganda sa paningin kundi may puso at respeto—iyon ang tunay na makatotohanan para sa akin.

Bilang sining, hindi maikakaila na ang mga pelikula na nagtatampok sa tema ng salu-salo ay nagbibigay inspirasyon at kulay sa ating kultura. Isang magandang halimbawa nito ay ang 'Eat Pray Love'. Sa pelikulang ito, makikita ang malalim na koneksyon ng pagkain, pagmumuni-muni, at paglalakbay. Ang nakaka-engganyong plot nito ay nakatuon sa pangunahing tauhang si Liz, na ginampanan ni Julia Roberts, na naglalakbay sa iba't ibang bansa upang pagtibayin ang kanyang sarili. Ang bawat bahagi ng kanyang paglalakbay ay umuugnay sa natatanging pagkain at sa mga taong nakakasalamuha niya, na nagiging daan upang muling matutunan ang kahalagahan ng pagmamahal sa sarili at sa iba. Sa tingin ko, ang mga ganitong kwento ay hindi lamang masaya kundi nagbibigay ng pagkakataon sa mga manonood na ilabas ang kanilang pagkamalikhain habang nahuhumaling sa masarap na lutong pagkain. Isa pang pelikula na sumasalamin sa temang ito ay ‘The Hundred-Foot Journey’, kung saan ang salu-salo ay hindi lang basta pagkain, kundi isang pagbuo ng ugnayan sa pagitan ng dalawang magkaibang kulturo. Ang kwento ay naglalaman ng dalawang restaurant na naglalaban sa kanilang natatanging lutuin sa Pransya. Nakakabighani kung paano ang mga tauhan ay nagkakasalubong sa pamamagitan ng kanilang mga sining sa pagluluto. Sa mga eksenang puno ng pagmamahal at paligsahan, ikaw ay nakakaranas ng matinding emosyon na nagdadala sa iyo sa mundong puno ng lasa at pasasaya. Talaga namang isang magandang pagninilay-nilay kung paano kumokonekta ang mga tao sa pamamagitan ng pagkain. Kung iisipin sa mas malawak na konteksto, hindi rin matatawaran ang ‘Ratatouille’, isang animated film na talagang pumapangalawa sa listahan ng mga malalapit sa puso ng mga foodies at movie lovers. Dito, ipinapayong ipamuhay ang ating mga pangarap sa kahit anong sitwasyon. Nakakatuwang pag-isipan kung paano sumasalamin ang konsepto ng salu-salo sa mga pangarap na nais ipahayag, lahat sa likod ng masarap na pagkain. Sa kabuuan, ang mga pelikulang ito ay hindi lamang nagpapakita ng kulturang pagkain kundi pati na rin ang kahalagahan ng pagkakaroon ng komunidad at konektado sa bawat tao sa ating paligid.

Naiisip ko palagi ang pag-usbong ng mga kuwento tungkol sa babaylan sa pelikula—hindi lang dahil sa misteryo nila, kundi dahil sa dami ng paraan na pwedeng lapitan ang karakter. Sa totoo lang, wala akong maibibigay na isang tiyak na direktor na eksaktong sinasabing tanging siya lang ang gumawa ng pelikulang may babaylan bilang bida na kinikilala ng buong bansa. Sa halip, marami sa mga mas kilalang Pilipinong direktor ang umuugat sa temang espiritwalidad at katutubong paniniwala: halimbawa, madalas kong naaalala ang istilo ni Lav Diaz kapag pinag-uusapan ang malalalim at mabagal na pagsasaliksik sa rural na espiritwalidad, at ang pangalan ni Marilou Diaz-Abaya kapag sumisilip sa pangkababaihan at panlipunang konteksto — bagaman hindi ko sinasabing may iisang obra silang pinamagatang 'Babaylan', makikita mo ang impluwensya ng mga babaylan o shamanic figures sa kanilang mga gawa. Bilang isang tagahanga, mas gusto kong tingnan ang kabuuang panorama: may mainstream at may mga independiyenteng direktor at dokumentarista na gumagawa ng mga kuwentong humahawak sa tradisyon ng babaylan—may mga pelikula at maiikling dokumentaryo na lumabas sa mga lokal na film festival at academic circles na lumalalim sa papel ng babaylan sa komunidad. Kung ang tanong mo ay kung sino ang "ang direktor" ng isang pelikula kung saan ang babaylan ang bida, sasabihin ko na mas tama kung tingnan ito bilang isang tema na paulit-ulit na binibigyang buhay ng magkakaibang filmmaker sa iba't ibang panahon, kaysa maghanap ng iisang pangalan lang. Personal, na-enjoy ko ang pagtuklas ng iba’t ibang interpretasyon: ang ilang direktor ay nagtatampok ng babaylan bilang simbolo ng paglaban, ang iba bilang representasyon ng pagkaalanganin sa modernisasyon, at may iba pang nagsisilbing mala-pantheon na karakter sa mas malaliman nilang naratibo. Kaya kung naghahanap ka ng pelikulang may babaylan na bida, mas exciting mag-explore ng pelikula mula sa indie scene at dokumentaryo—doon mo madalas makita ang mas tapat at pinag-aralang pagtrato sa konseptong ito. Sa huli, ang babaylan sa pelikula ay hindi lang iisang mukha, kundi maraming mukha na naglalarawan ng ating kultura at kasaysayan.

Kung may mga pelikulang talagang nagbigay-diin sa tanong na 'mahal mo ba ako?', madalas kong naiisip ang 'Love, Rosie'. Ito ay tungkol sa dalawang kaibigan na lumalaki na may matinding koneksyon, ngunit sa kabila ng kanilang pag-ibig, hindi sila agad nagkakatagpo tungo sa tamang panahon. Nakakatawa at nakakaiyak ang kuwento at talagang hinahamon ka nitong tanungin kung paano ba natin masusukat ang ating pagmamahal at kung gaano karaming pag-asa ang maaari mong ilaan sa isang tao. Ang mga karakter ay kaya nating pakasangkutan, lalo na kapag pinagdaraanan nila ang iba't ibang mga hamon sa buhay—parang bawat hakbang nila ay may katanungang, ‘Mahal mo ba ako?’. Sa huli, ang konklusyon ng kanilang kwento ay nagbigay sa akin ng mga katanungan tungkol sa pagmamahal na sa tingin ko ay malayo sa simpleng sagot. Pumapasok ang 'Eternal Sunshine of the Spotless Mind' sa ating usapan dahil tunay na nakakaantig ito. Isang pelikula ito na humahamon sa ideya ng pag-ibig at kung ano ang tunay na halaga ng mga alaala. Binubuksan ng pelikulang ito ang tanong na 'mahal mo ba ako?' habang pinapakita kung paano natin madalas pinipilit na kalimutan ang sakit ng pagkasira ng relasyon. Ang mga pangunahing tauhan ay bumalik sa kanilang mga alaala at nagtanong kung talagang dapat ba nilang iwaksi ang kanilang mga alaala, sa kabila ng sakit na nararamdaman nila. Sa tingin ko, ang ganitong klase ng pagsusuri sa emotibong pondo ng pag-ibig ay talagang humahamon sa ating pananaw. Mayroon ding 'The Notebook' na walang laban sa pagiging paborito ng marami dahil talagang nailalarawan nito ang pag-ibig na lumalaban sa lahat. Bawat eksena ay tila may kasamang tanong na 'mahal mo ba ako?' mula sa isang lalaki na hindi nagpasya na sumuko sa kanyang mahal sa buhay. Ang kanilang kwento ay puno ng drama at emosyon, at ipinapakita nito kung paano ang tunay na pagmamahal ay napapabuti sa kabila ng mga pagsubok at hamon. Tuwing pinapanood ko ito, tila naiisip ko na ang tunay na pagmamahal ay hindi lamang sa sinasabi kundi sa mga ginawa at sakripisyo ng bawat isa. Bilang isang tagahanga ng mga kwento ng pag-ibig, hindi maiiwasan ang 'Titanic'. Bagamat ito’y isang kwento ng trahedya, ang kanilang pag-iibigan sa gitna ng delubyo ay tila lumalampas sa tanong na 'mahal mo ba ako?'. Ang mga moment nila ni Jack at Rose ay puno ng pawis at dangal, kaya naman ang mga salita ay tila nagiging molido kung kailangang ipahayag ang tunay na damdamin sa dulo ng kanilang paglalakbay. Tinatatak nito na ang pagmamahal ay nadarama, kahit sa mga huling sandali. Nagsisilbing paalala na ang tunay na pagmamahal ay nagbigay-sigla, kahit sa mga pinakamasaklap na pagkakataon. Jeremiad man ang ending nito, iniiwan tayong tanong, ‘Paano ba natin dapat mahalin ang isa’t isa?’

Tuwang-tuwa ako kapag napag-uusapan ang 'Ibalong' at pelikula, kasi ramdam ko agad ang potensyal ng epikong ito na gawing malaki at makulay sa screen. Sa pagkakaalam ko, wala pang malaking commercial o mainstream film adaptation na kumalat sa pambansang sinehan na direktang may titulong 'Ibalong'. Pero hindi ibig sabihin nito na tahimik ang mundo ng mga malikhaing Bikolano at mga indie filmmaker: maraming local theater groups, school projects, at maliit na short films ang nag-interpret o hinango ang mga kuwento at karakter mula sa epiko, at makikita mo ang mga ito sa festival circuits o sa YouTube at Vimeo. Bilang taong mahilig mag-research at pumunta sa mga lokal na festival, nakita ko rin ang mga graphic novel retellings at community performances tuwing 'Ibalong Festival'. Ang dahilan kung bakit bihira pang makita ang malakihang pelikula ay simple: malaki ang saklaw ng epiko, puno ng alamat at supernatural na elemento, at kailangan ng solidong budget at sensitivity para hindi mawala ang cultural nuance. Pero kapansin-pansin ang pag-usbong ng interest—may mga independent directors at artists na gumagawa ng modern retellings na naglalagay ng epiko sa contemporary setting o nagtuon sa isa o dalawang pangunahing bayani tulad nina Baltog at Handiong. Kung hahanap ka ng pelikulang tunay na sumasalamin sa diwa ng epiko, mas makabubuti na sundan ang mga local film festivals at channels ng mga university film programs sa Bicol. Masa-maliwanag sa akin na sa hinaharap, kapag may tamang kutob na producer at director, puwede nang mag-emerge ang isang full-length, modernong adaptasyon na parehong visually ambitious at culturally respectful—at excited ako na makita 'yun.

Sobrang saya kapag napapansin mong gumigising muli ang mga lumang diwata sa mga bagong kuwento — lalo na si Lakapati, na malamig at mainit sabay: simbolo ng pagkamayabong, lupa at kababaihan. Sa totoo lang, kakaunti ang mga malalaking nobela o pelikula na eksklusibong tumutuon kay Lakapati bilang pangunahing karakter, pero marami ang mga modernong akda at malikhaing proyekto na nire-reimagine o binabanggit siya sa konteksto ng mas malawak na mitolohiyang Pilipino. Halimbawa, kung maghahanap ka ng mga maayos na pangangalap at pagtalakay sa mga tradisyunal na mito, malaking tulong ang mga koleksyon ni Damiana L. Eugenio, lalo na sa ‘’Philippine Folk Literature: The Myths’’, dahil doon makikita mo ang mga orihinal na bersyon, mga paliwanag, at mga sanggunian na maaari mong gamiting panimulang punto para sa mga modernong adaptasyon. Maraming contemporary na manunulat at komiks ang humahakbang sa larangang ito sa iba’t ibang paraan. Ang mga graphic novel at seryeng tulad ng ‘’Trese’’ at ‘’The Mythology Class’’ ay hindi laging direktang nagpapangalan kay Lakapati, pero malinaw na hango sila sa kaparehong balangkas ng paniniwala at nilalang mula sa pre-kolonyal na panteon, kaya madalas lumilitaw ang mga tema ng pagkamayabong, lupa, at pananagutan ng tao sa kalikasan—mga domain na kaugnay kay Lakapati. Sa panitikang maikling kuwento at speculative fiction, may mga gawa nina Dean Francis Alfar at Eliza Victoria na naglalaro ng mga mitolohiyang Pilipino—hindi palaging pinapangalanan ang mga diyosa, pero ramdam ang impluwensiya ng mga sinaunang arketipo. Sa tula at performance art naman, may mga makata at tagapag-eksperimento na ginagamit ang imahe ng Lakapati bilang simbolo ng muling pag-uwi sa lupa o ng kontra-patriarcal na kapangyarihan. Hindi lang sa salita malilikha ang re-imaginasyon: ang teatro, visual arts, at kahit mga indie game ay nagsimulang gumuhit ng mga bersyon ng mga diyos at diyosa mula sa ating panitikan. May mga lokal na sining at ritual revival groups na nag-aalay muli ng panlipunang diskurso sa kung paano natin tinatrato ang fertility at ang katawan ng kababaihan, at kung paano dapat mag-evolve ang mga lumang larawan para tumugon sa kontemporaryong isyu. Personal, nakaka-excite makita kung paano nagiging buhay ang mga arketipo—ang Lakapati ay hindi na lang relic ng folklore kundi nagiging lente para pag-usapan ang lupa, pagkain, at kababaihan ngayon. Sana mas dumami pa ang mga gawa na magbibigay-leksiyon at magpapakilala sa kanya sa bagong henerasyon, dahil ang mga sinaunang diyos na ito, kapag ni-reframe nang may pag-iingat at paggalang, ay may kakayahang magbukas ng makapangyarihang usapan tungkol sa ating pagkakakilanlan at kinabukasan.

Psst, hindi biro kung gaano katapat ang isang anak ng 90s sa pelikulang ito—palagi kong binabalik-balik ang panonood ng 'A Bug's Life'. Sa pinakasimple, ang pelikulang ito ng Pixar (1998) ay malinaw na humango mula sa pabula ng 'The Ant and the Grasshopper': may hardworking ants, may palabiro at tamad na grasshopper, at mayroong moral tungkol sa paghahanda at responsibilidad. Pero bilang pelikula, pinalawak nila ang kwento—dinala ang ideya sa mas malaking konteksto ng opresyon, kolektibong pagkilos, at ingat sa pangunguna. Ang bida na si Flik ay hindi basta ant na nagtatrabaho; siya ay imbentor na parang sumasalungat sa tradisyon, at may antagonista na kumakatawan sa pwersa ng pananakot at monopolyo. Sa paglalagay nila ng circus troupe bilang katumbas ng grasshopper, naging mas malikhaing re-telling ang pelikula—mas maraming katawa-tawa, mas maraming side characters, at mas nuanced ang aral. Hindi lang “mag-ipon ka’t maghanda,” kundi “pagsama-samang pagkilos at paggamit ng talino ang talagang makakapaglaya sa nakasanayan.” Napakahusay din kung paano inihabi ng animation at musika ang pabula para maging family-friendly pero hindi simplistic. Personal, tuwing pinapanood ko ulit, naiisip ko kung paano nag-e-evolve ang mga klasiko: ang simpleng pabula ni Aesop ay nabigyan ng bagong hugis para sa modernong audience—may puso, may humor, at may panlalakbay na mas malaki kaysa sa orihinal. Parang lesson na hindi lang pang-bata: may mga aral na kailangang i-adapt para mas tumimo sa panahon natin.

Grabe, nakita ko na talaga maraming interes sa mitolohiyang Pilipino kamakailan — pero kung pag-uusapan natin ang pelikula na tahasang nagpapakita ng bakunawa, medyo kaunti at madalas nasa indie o short-film na eksena lang. May mga gawa ng mga estudyante at independent animators na ginamit ang imahe ng bakunawa bilang malaking dagat-ulupong o ahas na kumakain ng buwan, pero bihira itong makapasok sa malalaking commercial release dahil komplikado at magastos i-render ang ganitong nilalang nang may mataas na production value. Ako mismo, nakakapanood ako ng ilang shorts sa mga local film festivals na nagre-reinterpret sa bakunawa — minsan simbolo ng kalikasan na nagigipit, minsan horror creature na lumilitaw tuwing may sakuna. Ang maganda doon, makikita mo kung paano inuugnay ng mga filmmaker ang sinaunang mito sa kontemporaryong isyu gaya ng overfishing, climate change, o trauma ng komunidad. Hindi puro monster movie lang; madalas may subtext at malalim na pagkukwento. Kung naghahanap ka ng malinaw na feature film sa mainstream cinema na sentral ang bakunawa, medyo kakaunti pa; pero kapag tinitingnan mo ang short films, animations, at web projects, makakakita ka ng mas maraming malikhaing paglipat ng alamat na ito. Personal, enjoy ako sa mga adaptasyon na nagbibigay puso at socio-environmental na dahilan sa presensya ng bakunawa—hindi lang dahil sa visual spectacle, kundi dahil may sinasabi ang kwento.

Nakita ko na hindi madalas napag-uusapan sa malalaking listahan ng panitikan ang eksaktong paksang 'bahay ampunan' sa Pilipinas, kaya siguro mas nakaka-engganyo ang paghahanap ng pinaghalong non-fiction na ulat, tesis, at ilang nobela o memoir na tumatalakay sa mga anak na lumaki sa institusyon. Personal, madalas kong binabasa ang mga publikasyon mula sa mga ahensya tulad ng DSWD at UNICEF dahil doon mo makikita ang pinaka-komprehensibong datos at case studies; hanapin ang mga dokumento na may pamagat na tulad ng 'Philippine Plan of Action for Children' at 'Situation Analysis of Children in the Philippines' — hindi sila nobela pero punô ng real-life na impormasyon tungkol sa bahay ampunan at foster care. Bilang isang mambabasa na nagnanais ng mas malalim na kwento, nagkaka-interest ako sa mga akademikong papel at tesis mula sa mga unibersidad (UP Diliman, Ateneo) na nag-eeksplor ng karanasan ng mga bata sa institusyon. May mga NGO reports din mula sa 'Virlanie Foundation', 'Save the Children Philippines', at 'SOS Children's Villages Philippines' na nagbibigay ng human stories at program evaluations — mahusay para sa pag-intindi ng konteksto. Kung ang hinahanap mo ay fiction na may eksena o karakter na lumaki sa institusyon, mas madalas silang bahagi ng mas malawak na tema (kahirapan, pag-aampon, pagkakakilanlan) kaysa sentrong paksa. Sa huli, inirerekomenda kong pagsamahin ang mga government/NGO reports at academic research para sa pinaka-kompletong larawan — at syempre, basahin ang mga personal memoir at case studies para sa damdamin ng karanasan.

Naku, talagang damang-dama ang tema ng pagdating ng panahon sa ilan sa mga paborito kong serye sa TV! Isa sa mga palingon-lingon ko ay ang 'The Walking Dead'. Sa bawat season, talagang mararamdaman mo ang mga pagbabagong dulot ng apokalipsis—hindi lamang ang pisikal na mundo kundi pati na rin ang mga tao. Mula sa mga striktong alituntunin ng batas sa mas mahinang lipunan, nakikita natin kung paano natututo ang mga tao na makipagtagisan, makipagsapalaran, at kung minsan, talikuran ang kanilang mga nakagawian at moral. Ang sistema ng pamumuhay ay nagpapakita kung paano nagbabago ang klima at ang ugnayan ng mga tao. Raprap na ulat ng kanilang mga pagsubok at tagumpay habang nalalalakbay ang bagong realidad ay tila nagsasabing kailangan nating umangkop, o iba ang magiging kapalaran natin sa mundong puno ng panganib. Isang iba pang interesanteng serye ay ang 'This Is Us'. Bagamat hindi ito tungkol sa pisikal na pagbabago ng mundo, talagang nakatutok ito sa emosyonal na pagdadala ng panahon sa mga tauhan. Madalas natin silang makikita na pinagdadaanan ang kanilang mga pagbabago sa buhay, sa pagkatao, at sa kanilang relasyon. Ang bawat episode ay tila naglalakbay sa mga taon, na parang bahagi ng isang mas malaking obra na naglalarawan kung paano nagiging higit na kumplikado at masaya ang buhay habang nagkakaroon tayo ng mga bagong karanasan. Dito lumalabas ang mga aral na talagang nagkukubli sa mga pagkatalo at tagumpay nilang mga tao na bumubuo sa kwento ng pamilya. Minsan, nakakatakot din isipin kung paano ito nakakaapekto sa ating mga sariling pamilya, pero sa huli, ang pagmamahalan at pamumuhay ang nangingibabaw. Wala ring duda na dapat nating banggitin ang 'Stranger Things'. Isang sci-fi na may halong nostalgia, kapansin-pansin talaga ang paglipas ng panahon sa kalakaran ng kwento. Nagsimula ito noong '80s, at makita ang mga tauhan sa kanilang pag-unlad mula sa mga bata hanggang sa mga teenager na nahaharap sa mga mas malalaking salungatan at misteryo. Ang mga aspeto ng retro culture ay sumasalamin sa proseso ng pag-unlad sa haba ng panahon. Tingnan mo ang mga temang may kinalaman sa pagkakaibigan at pagsasakripisyo na nananatiling buo kahit sa kabila ng mga pagbabago. Kumpletong napapanahon na ang mga tema habang sinasalamin nila ang mga realidad ng paghalik sa kasalukuyan sa mga anino ng nakaraan. Sa huli, nagbibigay ito ng inspirasyon at kasabay na hamon sa mga tao na patuloy na lumaban para sa kanilang mga pinaniniwalaan!