Dekada

Nakakabighani talaga kapag iniisip ko kung paano inilarawan ng panitikan ng Pilipino ang buhay ng sakada — parang lumalabas ang amoy ng bago hiwa na tubo at alikabok ng daan sa bawat pahina. Sa mga akdang tumatalakay sa kanila, hindi lang sila itinuturing na background characters; sila ang puso ng kuwento: mga gumagalaw na katawan, may sariling pangarap at sakit. Madalas na itinatampok ang kahirapan, ang sistema ng utang, at ang malupit na relasyon sa mga haciendero, pero hindi lang iyon. May malalim na ugnayan sa lupa, sa ritmo ng planting at harvest, at sa paniniwala na nagpapalakas sa kanila — mga dasal sa simbahan, kantang pampalipas-oras, at mga ritwal na umiikot sa pamilya.

May mga manunulat na gumagamit ng matapang na sosyal na realismo upang ilahad ang pang-aapi at collective action, tulad ng kilusang ipinakita sa pelikulang 'Sakada', habang ang iba naman ay gumagamit ng lirikal na wika para ipadama ang lungkot at pag-asa. Nakikita mo rin ang multimodality: kwentong pasalaysay, tula, sanaysay, at pelikula na magkakasamang bumubuo ng puno ng representasyon. At sa kabila ng eksploytasyon, makikita ang diwa ng pagkakapatiran — mga kapitbahay na nagtutulungan, mga asawa at anak na nagdadala ng liwanag sa gitna ng madilim na kalagayan. Sa huli, ang panitikan ay hindi lamang naglalarawan ng hirap; binibigyang-diin nito ang dignidad at kakayahan ng sakada na umangat at lumaban, na para bang bawat salita ay isang machete na nagbubukas ng bagong daan para sa kanilang kuwento.

Tuwing tinitingnan ko ang lumang litrato ng mga sakada, naiiba ang pakiramdam ko — parang may bumubuhos na malamig na hangin mula sa nakaraan. Noong unang bahagi ng 1900s, ang buhay sa plantasyon ay halos umiikot sa pisikal na lakas at utang. Marami sa mga sakada noon ay inangkat o kinontrata; tumatagal sila ng ilang buwan sa malalayong hacienda o plantasyon, nagtatrabaho ng mahabang oras sa ilalim ng araw, nagpuputol ng tubo at gumagawa ng mabibigat na gawain na kadalasan ay walang sapat na proteksyon o medikal na atensiyon. Ang mga suweldo ay madalas maliit, at may sistema ng utang o scrip na nagpapahirap bumalae — hindi biro ang kawalan ng seguridad.

Lumipas ang mga dekada, nakita ko ang unti-unting pagbabago: paglitaw ng mga batas-paggawa, organisasyon ng mga manggagawa, at mga kilusang naglalayong itaas ang karapatan ng sakada. Ngunit hindi naman agad nawala ang mga problema; may mga panahon ng protesta at welga para makuha ang karapatang dapat na matagal nang ibinibigay. Bilang resulta, nagkaroon ng mas maraming access sa kolektibong pagkilos, at unti-unting nakaangat ang boses ng mga manggagawa.

Ngayon, kapag nakikita ko ang mga kabataan sa baryo na may mga cellphone at kahit online na pag-uusap tungkol sa karapatan nila, humahalo ang lungkot at pag-asa ko. Oo, mas maayos na ang ilang aspeto—may minimum wage, social benefits, at mas maraming impormasyon—pero nananatili pa rin ang seasons of precarity: panandaliang trabaho, epekto ng klima, at pag-angat ng kontraktuwalisasyon. Para sa akin, mahalaga na hindi natin kalimutang pakinggan ang mga kwento ng matatanda habang tinutulungan ang bagong henerasyon na magkaroon ng mas matibay na proteksyon at oportunidad.

Tuwing iniisip ko ang mga kwento ng sakada, naaalala ko agad ang isang pelikula na palaging binabanggit sa mga talakayan—ang 'Sakada' ni Lino Brocka. Bagaman ito ay isang gawaing dramatiko at hindi eksaktong dokumentaryo, napakalakas ng representasyon nito sa realidad ng mga manggagawang walang boses noong dekada '70. Makikita mo sa pelikulang iyon kung paano sinasamantala ang mga magsasaka at ano ang naging epekto sa kanilang pamilya at komunidad—isang mabigat pero totoo-totong paglalarawan na madalas itinuturing na dokumentaryo sa dami ng katotohanang dinodokumento nito.

Kung seryoso kang maghanap ng talagang dokumentaryo o primaryang materyales tungkol sa kasaysayan ng sakada, magandang puntahan ang mga koleksyon ng oral histories at archival footage. May mga proyekto sa mga unibersidad tulad ng University of Hawai‘i at iba pang institusyon na nagdokumento ng migrasyon ng mga Pilipino patungong Hawaii at ang buhay-plantasyon. Mahalaga ring tingnan ang mga talaan at litrato mula sa mga sugar planters’ archives para maunawaan ang sistemang pinaghirapan ng mga sakada.

Personal, inuuna ko munang panoorin ang 'Sakada' para pumasok agad sa emosyonal na konteksto, tapos sinusundan ko 'yon ng mga oral history at archival clips para sa mas matibay na historikal na batayan. Para sa akin, ang kombinasyon ng pelikula at mga tunay na rekord ang pinakamalinaw na naglalahad ng kasaysayan ng sakada, at lagi akong may bagong napupulot na detalye sa bawat panonood.

Ang 'Dekada ’70' ni Lualhati Bautista ay isang matinding paglalarawan ng buhay ng isang pamilyang Pilipino sa ilalim ng batas militar ni Marcos. Nakatuon ito sa mga epekto ng diktadurya sa pang-araw-araw na buhay, lalo na sa isang inang nagbabago mula sa pagiging pasibo tungo sa pagkamulat at paglaban.

Ang nobela ay nagbibigay-diin sa mga tema ng pag-iral ng kababaihan, paghahanap ng sariling identidad, at ang malalim na epekto ng pulitika sa personal na relasyon. Sa pamamagitan ng mataas na emosyonal na salaysay, ipinapakita nito kung paano nagbabago ang mga pangunahing karakter sa gitna ng kaguluhan.

Nakakatuwang malaman na maraming paraan para mabasa ang mga nobelang tumatalakay sa buhay ng sakada, at madalas hindi lang ito nakatali sa isang source. Una, subukan mong i-scan ang katalogo ng mga unibersidad—ang mga koleksyon ng University of the Philippines, Ateneo, at mga state universities sa Visayas at Mindanao ay kadalasang may rare or out-of-print na materyal tungkol sa rural labor at sakada life. Maraming aklat na hindi mabenta sa malawak na commercial market pero pinapangalagaan ng mga akademikong library.

Pangalawa, huwag kalimutang mag-check ng mga lokal na aklatan at secondhand bookstores sa mga probinsya gaya ng Negros, Iloilo, at Antique. Minsan doon mo lang mahahanap ang memoirs, lokal na nobela, at community-published histories na talagang tumatalakay sa araw-araw na buhay ng sakada — mga kuwentong hindi laging napapansin sa mga mainstream na tindahan.

At syempre, online resources: WorldCat para malaman kung anong library sa buong mundo ang may copy, Google Books o Internet Archive para sa digitized excerpts, at ang mga tindahan tulad ng Anvil, UP Press, o mga indie presses na nagke-publish ng mga lokal na narrative. Kung gusto mo rin ng visual na supplement, may pelikulang 'Sakada' na nagbibigay ng cinematic take sa parehong tema. Sa huli, pinakamainam kapag pinaghalong digital search at literal na pag-ikot sa mga lokal na tindahan — doon nagtatago ang mga pinakamagagandang kuwento ng sakada, at lagi akong nasisiyahang maghukay ng ganitong mga hiyas kapag naglalakbay ako sa rehiyon.

Sumisigaw ang puso ko tuwing maririnig ko ang mga lumang awit tungkol sa sakada — parang bumabalik agad ang amoy ng lubid, alikabok, at matamis na kaway ng tubo. Sa pananaw ko, kadalasan ang mga kantang ito ay nahahati sa dalawang malaking klase: mga tradisyunal na work chants at mga protesta/folk songs na kumakatawan sa hinaing ng manggagawa. Ang mga work chants ay simple at paulit-ulit, may call-and-response na ritmo na tumutugma sa pag-igkas ng bolo o paghatak ng lubid; kadalasan ito ay nasa lokal na wika tulad ng Ilocano, Hiligaynon, o Cebuano. Madalas din silang instrumental kaya madaling sabayan ng pagtutulungan sa bukid.

Ang pangalawang klase naman ay yung mga awitin na may malinaw na tema ng karahasan, kawalan ng lupa, at paghahanap-buhay sa layo ng tahanan — mga kantang ginawang himig ng kilusang manggagawa. Marami sa mga ito ay may acoustic guitar, banjo, o bandurria na nagbibigay ng malinaw at malungkot na melodiya, at minsan ay sinamahan ng mahinang palakpak o tambol para sa drama. Sa pelikulang 'Sakada' at sa mga dokumentaryo ng mga 1970s at 80s, makikita mong ginagamit ang music para bigyang-diin ang kawalan ng katarungan at ang pagkakaisa ng mga sakada. Personally, kapag nakikinig ako sa ganitong mga kanta, hindi lang nostalgia ang nadarama ko kundi galit at pag-asa — na kahit mababa ang sahod at puno ng hirap ang buhay sa bukid, may pagkakaibigan at tibay ng loob na bumabalot sa kanila.

Isang bagay na talagang tumatak sa akin tungkol kay Dencio ay ang kanyang napakagandang pag-unawa sa halaga ng pagkakaibigan at pakikipagkapwa. Madalas nating nakikita ang kanyang mga pagsisikap na tulungan ang ibang tao, kahit na ito ay may kaunting panganib o sakripisyo sa kanyang bahagi. Sa mga panahong tila ang mundo ay umaabot sa isang masalimuot na kalagayan, siya ay laging nandiyan para sa kanyang mga kaibigan, nagtuturo sa atin na ang tunay na lakas ay hindi lamang tungkol sa pisikal na kapangyarihan kundi sa kakayahang ilaan ang sarili para sa iba. Ang mga aral na ito ay nagparamdam sa akin na dapat tayong lumikha ng mga ugnayan na mas matibay kaysa sa anumang pagsubok na dala ng buhay. Ang mga pagkakaibigang ito ay hindi lamang nagbibigay lakas kundi nagiging isang mahalagang bahagi ng ating pagkatao.

Isipin mo ang mga pagsubok ni Dencio at kung gaano kadalas siyang bumangon mula sa mga pagkatalo. Isa siyang ehemplo ng katatagan at determinasyon. Halimbawa, sa kabila ng mga hamon na kanyang kinaharap, hindi siya sumusuko; lagi siyang lumalaban para sa kanyang mga prinsipyo at sa mga taong mahalaga sa kanya. Ipinapakita nito na bawat pagkatalo ay isang pagkakataon para muling bumangon at matuto. Sa ating buhay, tiyak na makakaharap tayo ng mga pagkakataong mahirap at tila walang pag-asa, ngunit ang pinagdaraanan ni Dencio ay isang paalala na ang pagtuloy sa laban, kahit na may mga pagkatalo, ay nagbibigay ng mas makabago at makabuluhang aral.

Ang ibang bagay na nakaka-inspire sa akin ay ang kanyang kakayahang tanawin ang mas maliwanag na bahagi ng buhay sa kabila ng mga pagsubok. May mga pagkakataong bumangon siya mula sa pinakamasakit na pangyayari, at sa halip na magreklamo o mawalan ng pag-asa, pinili niyang isipin ang positibong panig. Sa mga sitwasyong kumikilos ang takot o lungkot, si Dencio ay nagiging simbolo ng pag-asa, na nagtuturo na may liwanag pa rin sa dulo ng madilim na landas. Kaya naman, sa mga pagkakataong ako’y nawawalan ng pag-asa, naaalala ko ang kanyang kwento at nahahanap ko ang inspirasyon na ipagpatuloy ang laban kahit sa kalahating madilim na mundo. Ang mga aral mula kay Dencio ay talagang mahuhugot hindi lamang sa kanyang kwento, kundi pati sa ating sariling mga karanasan sa buhay.

Isang bagay na laging bumabalik sa isip ko ay ang Dekalogo ng Katipunan. Sa panahon ng rebolusyon laban sa kolonyal na pamamahala, naging gabay ito sa mga Pilipino na naghangad ng kalayaan at nagbigay-diin sa mga pangunahing prinsipyong dapat nilang isabuhay. Ang Dekalogo ay hindi lamang nagtuturo ng mga moral na aral, kundi ito rin ay nagsilbing simbolo ng pagkakaisa at pagkakaroon ng layuning makamit ang kasarinlan. Binigyang atensyon nito hindi lamang ang pisikal na laban kundi pati na rin ang pagsusulong ng mga halaga ng pagmamahal sa bayan, katapatan, at pagkakaisa. Habang binabasa ko ang mga nakasulat na artikulo at aklat-pampulitika tungkol dito, naisip ko kung gaano kahalaga ang mga prinsipyong ito sa modernong panahon. Maraming tao ang nakakalimot sa mga aral na ito, pero ito ang mga pundasyon na kailangang-maintindihan kung nais nating magtayo ng mas maliwanag na kinabukasan. Ang pagbabalik sa mga prinsipyong ito ay nagbibigay sa akin ng inspirasyon upang lumaban para sa mga bagay na karapatan para sa ating mga mamayan at ipaglaban ang ating kalayaan. 

Dahil dito, ang Dekalogo ay hindi lamang isang simpleng dokumento; ito ay parang ilaw na nagbibigay ng direksyon sa mga Pilipino ngayong panahon. Sa mga henerasyon ng mga kabataan na nagiging biktima ng kawalan ng pagmamalay sa ating kasaysayan, ang pagkilala sa kahalagahan ng Dekalogo ay magiging hakbang patungo sa mas matatag na pagkakaunawaan sa ating pagkakakilanlan at mga karapatan. Ang mga turo nito ay nananatiling mahalaga at kapanapanabik, na nag-uudyok sa akin at iba pang kabataan na minsang gaga na parang katuwang sa isang makasaysayang laban na hindi pa natatapos ang laban para sa kalayaan at katarungan.

Nakakaantig ang kwento ng 'Dekada ’70' ni Lualhati Bautista! Sumisid ito sa buhay ng pamilya Bartolome sa gitna ng Martial Law—isang middle-class na pamilyang nadamay sa unos ng diktadura. Si Amanda, ang ina at bida, ang sentro ng naratibo habang pinagmamasdan niya ang pagbabago ng kanyang limang anak at asawa, na iba’t iba ang reaksyon sa kalupitan ng rehimen. Dito ko unang naunawaan kung gaano kahirap maging babae at ina sa panahong walang kalayaan. Ang ganda ng paglalarawan sa paglaki ng mga anak: mula sa pagkabata hanggang sa pagkahumaling sa aktibismo o pagtakas sa bansa. Yung eksena kay Jules na nagbuwis ng buhay? Umiiyak ako tuwing naaalala ko!

Pero higit sa politika, kwento ito ng pagmamahal na napipilitan lumaban. Yung pagbabago ni Amanda mula sa tahimik na maybahay patungong mulat na kritiko ng gobyerno—parang metamorphosis ng paru-paro! Sinasabi ng nobela: kahit ordinaryong tao, kapag napuno na, kayang mag-alsa.

Ah, ang 'Dekada '70'! Isang pelikulang nagmarka ng malalim na bakas sa kasaysayan ng Philippine cinema. Nirelease ito noong 2002, sa direksyon ni Chito S. Roño at base sa nobela ni Lualhati Bautista. Ang pelikula ay sumalamin sa mga pangyayari noong Martial Law, na nagpapakita ng mga personal at pampulitikang pakikibaka ng isang pamilya.

Naaalala ko pa ang impact nito sa akin nang una kong mapanood—ang raw emotion, ang makapangyarihang pagganap ng cast, lalo na ni Vilma Santos bilang Amanda Bartolome. Hindi lang ito entertainment; ito ay isang aralin sa kasaysayan na puno ng emosyon at katotohanan.