Kapre

Grabe—oops, hindi ako pwede magsimula ng ganoon! Pero seryoso, sobra akong naiintriga kapag pinag-uusapan ang modernong bersyon ng kapre sa pelikula. Sa karanasan ko bilang taong mahilig sa horror at folklore reboots, madalas makikita ang kapre hindi bilang simpleng higanteng usok-taingang nasa puno, kundi bilang simbolo ng urban isolation o ng 'otherness' sa lungsod. Halimbawa, maraming segments sa anthology series na ‘Shake, Rattle & Roll’ ang humahawak sa mga native na nilalang at minamodernize ang kanilang paligid—bagamat hindi lahat ay eksaktong tinatawag na kapre, ramdam mo ang evolution ng trope mula sa bukirin papunta sa mga rooftop at abandoned lots ng siyudad.

May mga indie shorts at feature films din na tahimik pero epektibong nire-reimagine ang kapre: hindi na laging nasa puno, pwede na siyang maging malaking presence sa pampang-ng-kalsada, usok mula sa pipa na parang signature niya, o kaya ay metaphor ng displacement at landlord-tenant tensions sa masikip na urban spaces. Ang gustung-gusto ko sa ganitong mga pelikula ay ang paraan nila paglalagay ng local flavor—mga usaping lupa, pag-aari, at generational conflict—sa anyong supernatural.

Kung talagang hahanap ka ng 'modern kapre' vibe, maghanap ka ng mga horror anthologies at indie festival entries na tumitingin sa myth sa konteksto ng modernong buhay: madalas doon lumilitaw ang pinaka-interesting at kontemporaryong take. Sa totoo lang, mas masarap i-discover yun nang dahan-dahan kaysa basta pinapakita—iba ang kilabot kapag alam mong pwedeng naka-upo lang siya sa tuktok ng condominium sa tabi mo.

Tuwang-tuwa ako sa mga kuwentong-bayan na may mga nilalang tulad ng kapre—parang may magic sa simpleng paglalarawan nila: dambuhalang lalaking mabalahibo, laging nakaupo sa ilalim ng balete, may hithit ng tabako at madalas ay may air of mystery na halos hindi mo mahawakan pero ramdam mo. Sa aming baryo, lagi kaming binabalitaan ng matatanda tungkol sa mga kapre na hindi puro masama; may mga kwento ng kapre na nagbabantay sa kagubatan at nagparusa sa mga taong walang awa sa pagputol ng puno, at mayroon ding kapre na nagkaibigan sa mga matatapat na anak ng tao. Ito yung klase ng alamat na simple lang sa porma pero salamin ng ating relasyon sa kalikasan at takot sa hindi nakikitang mundo.

May isang kuwentong luma na palagi kong gustong ikwento ulang-balik dahil sa kakaibang timpla ng kaba at init ng human touch. Sinasabing may isang magsasaka na nagngangalang Lito na palaging pumapasyal sa isang lumang punong balete para magpahinga tuwing tag-ulan. Isang gabi, nakatulog siya at nagising na may malaki at mabalahibong lalaki na nakaupo sa sanga, nakayuko at may hawak na sunog sa dulo ng tabako—ito ang kapre. Sa halip na takutin ang magsasaka, nagusap sila. Tinuro ng kapre ang mga lugar kung saan may mga uod na pumapatay sa alalahanin ng tubo; tinuruan niya si Lito kung paano magtanim upang hindi masira ang lupa. Bilang kapalit, hiniling ng kapre na iwasang putulin ang punong iyon at ang mga kalapit na halaman. Tumanggi ang mga kapitbahay ni Lito sa una, ngunit nang magsimulang umani sila nang masagana dahil sa bagong teknik, nagsimulang respetuhin ang alituntunin. May variant din ng kwento kung saan naramdaman ng mga tao na napamumuhi sila sa kapre dahil sa mga nawawalang gamit at mga nakagigimbal na tawa sa gabi, pero sa orihinal na bersyon na paborito ko, ang kapre ay tagapangalaga—hindi monster kung hindi isang matandang espiritu na may sariling moral compass.

Isa ito sa dahilan kung bakit pinakamaganda sa ating mga kuwentong-bayan ay ang pagiging maraming mukha ng isang nilalang: pwede siyang takutin, pero pwede rin siyang guro o kaibigan. Dahil tuwing binabalikan ko ang mga ganitong alamat, naiisip ko kung paano natin minamap ang respeto at balanse sa paligid natin sa pamamagitan ng mga simpleng aral—huwag sirain ang puno, pahalagahan ang kapitbahay, at makipag-ugnayan nang may paggalang kahit sa mga bagay na kakaiba. Kaya kapag nakikita kong malalaki at matandang balete habang nagba-bike ako sa probinsya, hindi ako agad natatakot—mga kaibigan ko ang naiisip ko, mga kuwentong may aral na pumipigil sa sobrang yabang ng tao.

Nakakaaliw na tanong — at honest na agad ako: walang iisang sagot dito dahil maraming pelikula at shorts ang gumamit ng kapitbahay nating mitolohiyang ‘kapre’ bilang tema o elementong nakapagtatak. Bilang taong tumatangkilik sa lumang pelikula at indie shorts, madalas kong makita ang kapre bilang bahagi ng mas malawak na folklore horror na binubuo ng iba't ibang direktor sa takbo ng dekada.

Halimbawa, kapag pinag-uusapan ang mga anthology horror films, palagi kong naaalala ang ‘Shake, Rattle & Roll’ — serye na maraming direktor gaya nina Peque Gallaga at Lore Reyes ang nag-ambag. Sila ang madalas na gumamit ng mga elementong pambayan at halimaw na galing sa ating alamat, kaya kung hinahanap mo ang kapre sa pelikula, magandang simula ang mga pelikulang anthology na iyon. Bukod doon, maraming indie filmmakers ang gumagawa ng maikling pelikula at experimental works tungkol sa mga nilalang sa kagubatan, kaya maaaring iba-iba ang direktor depende sa pelikulang tinutukoy mo.

Kung hinahanap mo talaga ang eksaktong direktor ng isang partikular na pelikulang may pamagat na ‘Kapre’ o may central na kapre character, karaniwang makikita mo agad ang kredito sa IMDb, Wikipedia, o sa mismong streaming platform ng pelikula. Ako, kadalasan, unang naghahanap sa listahan ng cast & crew at trailer — mabilis na malinaw kung sino ang nasa likod ng proyekto. Masarap talagang sundan kung paano iba’t ibang direktor ang nag-iinterpret ng kapre — may iba na dramatic, may iba na horror-comedy — at bawat isa may kanya-kanyang panlasa at touch.

Aba, ang tanong na ito ay napaka-akit para sa isang taong mahilig sa alamat! Matagal na akong nagbabasa ng mga kuwentong-bayan at koleksyon ng folklore, at madalas kong nakikitang ang 'kapre' ay hindi madalas pinagtuunan ng isang iisang nobela na kinikilala bilang ang opisyal na akda tungkol sa kanya. Sa halip, ang kapre ay kumikilos bilang isang paulit-ulit na tauhan sa maraming koleksyon ng kuwentong-bayan at sa modernong speculative fiction ng Pilipinas.

Halimbawa, kapag naghahanap ako ng pinagkukunan ng mga kuwentong-tradisyon tungkol sa mga kapre, palagi kong binabalikan ang mga koleksyon nina Dean S. Fansler at Damiana L. Eugenio — tingnan ang 'Filipino Popular Tales' at ang serye ng 'Philippine Folk Literature' — dahil maraming bersyon ng alamat ng kapre ang nakalap doon. Sa contemporary na pop culture naman, lumalabas ang kapre sa mga graphic novels at komiks: kilalang halimbawa ang 'Trese' ni Budjette Tan, kung saan makikita mong umiikot ang mundo ng mga nilalang sa alamat na tulad ng kapre.

Kaya kung ang hinahanap mo ay isang malalim na, solong nobela na eksklusibong tungkol sa kapre, wala akong maitatag na isa lang at dominanteng pamantayan; mas marami ang mga kuwentong maikli at adaptasyon sa iba't ibang midyum. Pero napakasaya ng paghahanap — bawat bersyon ng kapre ay may ibang mood at leksyon, at parang koleksyon ng mga boses ng kagubatan na naghihintay mong tuklasin.