กลอนวรรณคดีไทย บทไหนนิยมใช้ในพิธีการประเพณีไทย?

ข้าพเจ้าเป็นคนที่ชอบฟังเสียงกวีในงานพิธี และมักมองเห็นว่าไม่ใช่เพียงชื่อนักประพันธ์แต่เป็นรูปแบบกลอนที่ทำหน้าที่สำคัญ รูปแบบที่พบบ่อยคือ 'โคลง' 'ฉันท์' และ 'กลอนสุภาพ' ซึ่งมักถูกนำมาใช้ในบทไหว้หรือบทอัญเชิญ เพราะจังหวะและสัมผัสคำของโคลงกับฉันท์มีความจริงจังและเป็นทางการ เหมาะกับพิธีการ

นอกจากนี้มี 'บทไหว้ครู' ที่มักแต่งเป็นกลอนหรือคำประพันธ์สั้น ๆ ใช้เปิดการแสดงหรือพิธีกรรมที่เกี่ยวกับศิลป์ เช่นนาฏศิลป์และดนตรี บทนั้นทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างผู้แสดง ผู้สอน และผู้ชม การได้ยินบทไหว้ครูตามแบบเก่าในงานมักทำให้บรรยากาศทั้งงานสงบและเต็มไปด้วยความเคารพต่อภูมิปัญญา สุดท้ายคิดว่าการเลือกบทกลอนในพิธีคือการเลือกภาษาที่จะสื่อสารค่านิยมร่วมของชุมชน ให้ทั้งความหมายและความงดงามควบคู่กันไป

ดิฉันชอบมองงานพิธีเป็นเวทีที่วรรณกรรมไทยเก่า ๆ ได้มีชีวิต บางครั้งสิ่งที่น่าสนใจไม่ใช่แค่รูปแบบ แต่เป็นตัวเรื่องหรือฉากที่ถูกยกขึ้นมาใช้ ตัวอย่างที่เห็นบ่อยมีดังนี้:

'รามเกียรติ์' — บทจากมหากาพย์รามเกียรติ์มักถูกนำไปใช้ในงานประเพณีและการแสดงพื้นบ้าน เช่นการรำหรือหนังใหญ่ เพราะบทมีทั้งสำนวนยิ่งใหญ่และภาพพจน์ที่เหมาะกับความศักดิ์สิทธิ์ของพิธี

'ขุนช้างขุนแผน' — งานประเพณีบางแห่งหยิบตอนเด่น ๆ จากเรื่องนี้มาจัดแสดงหรือพิธีบวงสรวง เนื้อหาที่เกี่ยวกับชะตากรรม ความรัก และกรรมชักนำผู้ชมให้ฉุกคิด

'พระอภัยมณี' — บทกลอนจากเรื่องนี้ถูกนำไปใช้ในการเล่าเรื่องหรือการแสดงเงาโดยเฉพาะตอนที่มีฉากทะเลและเสียงเพลงประกอบ ทำให้บรรยากาศในพิธีมีความแฟนตาซีผสมกับภูมิปัญญาท้องถิ่น

'นิราศ' ของ 'สุนทรภู่' — บทกลอนแนวนิราศถูกยกมาในงานที่เน้นการรำลึกหรือเชิดชูศิลปินและวรรณกรรม ช่วยให้พิธีมีมิติด้านความอ่อนหวานและการระลึกถึงอดีต มุมมองแบบนี้ชักชวนให้คิดว่าพิธีการไทยชอบดึงเนื้อหาเล่าเรื่องที่คนคุ้นเคยมาเพิ่มความหมายแก่การกระทำ

เราโตมากับงานบุญของหมู่บ้านเลยรู้สึกได้ชัดว่าบทกลอนที่ใช้ในพิธีมักเป็นพวกที่ฟังแล้วชวนให้คนรวมใจและเข้าใจบทบาทของพิธี เช่นในงานพระราชพิธีหรือพิธีการเกี่ยวกับราชการมักได้ยิน 'เพลงยาวถวายพระพร' ซึ่งเป็นรูปแบบกลอนยาวที่แต่งขึ้นเพื่อถวายพระเกียรติและความเป็นสิริมงคล แนวกลอนแบบนี้ออกแบบมาให้คนฟังรู้สึกถึงความศักดิ์สิทธิ์และความยิ่งใหญ่ของพิธี

ในงานเทศกาลทางน้ำหรือขบวนแห่เรือ มักมี 'เห่เรือ' ซึ่งเป็นบทร้องประสานจังหวะกับการเคลื่อนทัพของเรือ บทเสียงและจังหวะช่วยเพิ่มความรู้สึกขลังให้กับพิธี ส่วนงานแต่งแบบไทยดั้งเดิมจะได้ยิน 'ขับขันหมาก' หรือบทรับส่งคำสู่ขวัญที่ใช้กลอนเรียบง่ายแต่มีความหมายเชิงพรและคาถาให้คู่บ่าวสาวมีชีวิตคู่ที่ร่มเย็นเป็นสุข

พิธีทางพุทธศาสนาก็มีบทกลอนหรือบทสวดที่คนคุ้นเคย เช่นชุด 'บทพระพุทธคุณ-บทพระธรรมคุณ-บทพระสังฆคุณ' ซึ่งแม้รากเป็นภาษาบาลี แต่การถ่ายทอดในรูปแบบภาษาไทยทำให้พิธีมีความอบอุ่นและเข้าถึงคนทั่วไปได้ง่าย บทเหล่านี้ไม่ได้ถูกใช้เพียงเพื่อความงดงามทางภาษาเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เชื่อมชุมชนและส่งต่อความหมายของพิธีไปยังคนรุ่นใหม่ได้ดี จบด้วยความรู้สึกว่าบทกลอนในพิธีไทยส่วนใหญ่เลือกใช้เพื่อสร้างพื้นที่ร่วมกันและให้ความหมายเชิงสัญลักษณ์มากกว่าการโชว์ภาษาเพียงอย่างเดียว