นักเขียนคนไหนสร้างตำนานผีก่องก่อยในวรรณกรรมไทย

ตำนานผีพม่าที่ปรากฏในวรรณกรรมไทยไม่ได้มีผู้สร้างเดียว แต่เกิดจากการปะทะและการผสมผสานของความเชื่อพื้นบ้านที่เดินทางข้ามพรมแดนมาหลายชั่วอายุคน ผมชอบจะมองภาพนี้เหมือนการถักทอทอผ้า: เส้นเรื่องพม่า เส้นเรื่องสยาม เส้นความเชื่อพื้นเมือง และบทเพลงลูกทุ่งหรือบทกลอนที่ชาวบ้านเล่าในยามดึก ถูกทอรวมจนเป็นลายใหม่ที่เราจำได้ว่าเป็น 'เรื่องผีพม่า' ในบริบทของบ้านเรา ต้นกำเนิดทางความคิดส่วนใหญ่มีรากจากความเชื่อของชาวพม่าอย่าง 'นัต' ซึ่งเป็นวิญญาณท้องถิ่นที่มีบทบาทเด่นในระบบความเชื่อของพม่า เมื่อต้องมาเจอกับความเชื่อผีของไทย ผลลัพธ์คือการยืมลักษณะ วิธีการลงท้องเรื่อง การบรรยายภาพความน่ากลัว หรือแม้กระทั่งวิธีการไล่ผีไปใช้ร่วมกัน บ่อยครั้งเรื่องเล่าพวกนี้ถูกบันทึกในรูปแบบนิทานพื้นบ้าน เพลงบอกเล่าของคนเดินทาง พงศาวดารเล่าเรื่องสงคราม และงานแสดงพื้นบ้านที่ถูกดัดแปลงให้เข้ากับกลุ่มผู้ฟังท้องถิ่น ความน่าสนใจอีกอย่างคือไม่มี 'นักเขียนชื่อดังคนเดียว' ที่เราสามารถชี้นิ้วบอกว่าเป็นผู้สร้าง ผีพม่าปรากฏในหลายชั้นของสังคม: คนงานย้ายถิ่นเล่าตอนดึก เด็กเล่นละครลานวัด นักดนตรีใช้สำนวนผีพม่าในเพลง ส่วนบรรณาธิการนิตยสารสมัยก่อนก็ย่อมช่วยเผยแพร่ เมื่อผมอ่านงานศึกษาฟольклอร์ เห็นได้ชัดว่าเรื่องเล่าชนิดนี้เป็นผลรวมจากคนเล่าหลายคนในหลายยุค ไม่ใช่ผลิตผลของความคิดเดียว และนั่นแหละทำให้ตำนานยังมีชีวิต—เพราะมันยืดหยุ่น ปรับตัว และถ่ายทอดต่อได้อย่างไม่รู้จบ

เราเคยคิดว่าภูติผีในวรรณคดีไทยจะเป็นแค่เรื่องเล่ากลัวๆ แต่เมื่อพยายามมองให้ลึกลงไปก็เห็นว่าแต่ละผีเป็นผลผลิตจากชั้นวัฒนธรรมที่ซ้อนทับกันอย่างน่าทึ่ง ในเชิงประวัติศาสตร์ รากลึกมาจากความเชื่อพื้นบ้านแบบอนิเมิสม์ — คนไทยสมัยก่อนเห็นโลกเป็นสิ่งมีชีวิตเต็มไปด้วยวิญญาณทั้งในบ้านนา ป่าไม้ และแม่น้ำ การบูชาผีบ้านผีเรือน ผีนางไม้ หรือผีแม่น้ำจึงเกิดก่อนการรับศาสนาอื่นเข้ามา จากนั้นแนวคิดจากอินเดีย เช่นมหากาพย์และเทพนิยาย ก็มาผสม เติมเรื่องราวของยักษ์ เทพ และชะตากรรม ทำให้ภูติผีมีมิติทั้งเป็นอันตรายและเป็นบททดสอบศีลธรรม ในงานวรรณคดีที่ผมชอบอย่าง 'พระอภัยมณี' ภาพผีและสิ่งเหนือธรรมชาติถูกใช้ทั้งเพื่อความบันเทิงและสะท้อนค่านิยมของสังคม ขณะที่นิทานพื้นบ้านรักษาความเชื่อเดิมๆ เอาไว้ได้ชัดเจนกว่า การผสมผสานนี้อธิบายได้ว่าทำไมผีไทยบางตัวจึงมีทั้งมิติโบราณและมิติเชิงวรรณกรรมไปพร้อมกัน — น่าเก็บมาคิดต่อเสมอ

เราเชื่อว่าบทเพลงทำหน้าที่เป็นกระจกเงาที่สะท้อนเงามืดของฉากผีมากกว่าจะเป็นแค่พื้นหลังที่เติมบรรยากาศให้เต็มเท่านั้น การเลือกโทนเสียง เครื่องดนตรี และช่องว่างของเสียง สามารถผลักดันความรู้สึกไม่สบายใจให้ขยายใหญ่ขึ้นจนผู้ชมรู้สึกว่ามีบางสิ่งซ่อนอยู่ข้างหลังผนัง เมื่อฟังเพลงประกอบจากงานอย่าง 'Mushi-Shi' ฉันมักจะนึกถึงการใช้เสียงเพียงเล็กน้อย—เครื่องสายบาง ๆ ลอยเหมือนหมอก เสียงฟลุตแผ่ว ๆ กับการเว้นจังหวะของความเงียบ ทำให้ภาพของสิ่งลี้ลับในจินตนาการของเรากลายเป็นสิ่งที่จับต้องไม่ได้แต่ชัดเจน การดีไซน์เสียงแบบนี้ไม่ได้บอกว่าอะไรจะเกิดขึ้น แต่มันสร้างพื้นที่ให้ความหวาดระแวงเติบโตในตัวคนฟังเอง มีอีกแบบที่ฉันชอบคือการใช้เสียงที่คลุมเครือและไม่เป็นเพลงชัดเจน เช่นเสียงความถี่ต่ำหรือเสียงรบกวนแบบอุตสาหกรรม เสียงเหล่านี้ทำให้กายภาพของห้องหรือสถานที่ในเรื่องรู้สึกผิดปกติ เช่นเดียวกับฉากใน 'Spirited Away' ที่ธีมบางท่อนผสมความไพเราะกับความไม่สบาย ทำให้บรรยากาศทั้งน่าหลงใหลและน่ากลัวไปพร้อมกัน เมื่อสรุปแล้วเพลงประกอบที่ดีคือเพลงที่ปล่อยให้จินตนาการของผู้ฟังทำงานต่อหลังจากเครดิตขึ้นเท่านั้น — นั่นแหละคือความหลอนที่ฝังใจได้ดี

ไม่มีใครเขียนผีให้รู้สึกเปราะบางและน่ากลัวได้เท่า Shirley Jackson ใน 'The Haunting of Hill House' — เรื่องนี้ไม่ใช่แค่ผีเดินได้ แต่คือบ้านที่กินความมั่นคงทางจิตใจของตัวละครจนผุ ทีมพากย์ของความเงียบและรายละเอียดเล็ก ๆ ในบรรยากาศทำให้ฉันหลงไปกับความไม่ชัดเจนระหว่างจริงกับจินตนาการ ฉันถูกดึงเข้ากับการบรรยายที่ทำให้คนอ่านกลายเป็นผู้ร่วมเหตุการณ์ ความน่ากลัวไม่ได้มาจากฉากเลือดสาด แต่เป็นความรู้สึกถูกจับจ้องโดยสิ่งที่มองไม่เห็น และการที่ตัวเอกอย่างเอลิเนอร์มีความเปราะบางทางอารมณ์ ทำให้การปรากฏของผีดูเหมือนผลลัพธ์ของความคิดมากกว่าการหลอกหลอนแบบดั้งเดิม ฉันมักจะนึกภาพมุมมืดในบ้านหลังนั้น เวลาที่เสียงธรรมดา ๆ กลับกลายเป็นสัญญาณเตือนว่ามีบางอย่างผิดปกติ และนั่นแหละที่ทำให้เรื่องของ Jackson อยู่เหนือกาลเวลา — มันสะกิดความหวาดหวั่นในจิตใจมนุษย์ไม่ใช่แค่กลไกสยองของพล็อต

อยากเห็นเวอร์ชันน่ารักแต่ยังมีความหลอนเล็ก ๆ ของ 'ผีก่องก่อย' ไหม ฉบับที่ใส่ไปงานคอนแทคเห็นแล้วฮือแต่ก็ยังเดินได้เองได้จริง ๆ เราเคยลองผสมผ้าโปร่งหลายชั้นกับผ้าฝ้ายเก่าที่ย้อมชาให้สีออกเหลืองอมเทา เพื่อให้เสื้อผ้าดูทรุดโทรมแต่มีมิติ ชั้นนอกสุดใช้ผ้าก๊อซหรือผ้าป่านบาง ๆ ฉีกให้เป็นริ้ว ๆ แล้วเย็บติดแบบไม่เรียบร้อยเพื่อให้ขอบผ้าฟุ้งเวลาเดิน ส่วนท่อนบนเน้นคอพองเล็กน้อยกับแขนที่ยาวผิดสัดส่วนเล็กน้อย จะได้ลุคเหมือนผีที่ยังมีเศษผ้าพันตัวอยู่ เราให้ความสำคัญกับใบหน้าและแสงเป็นพิเศษ ใช้รองพื้นสีซีดแล้วเบลนด์ด้วยเฉดเทาและน้ำตาลให้เกิดความลึกตรงข้างแก้มกับเบ้าตา เติมรอยเปื้อนถ่านหรือคาร์บอนบางจุดสำหรับความเก่า ใส่คอนแทคสีเข้มหรือสีขาวแบบมีรูม่านตาเล็กน้อยเพื่อเพิ่มความแปลก ถ้าจะทำให้เด่นตอนกลางคืน แนะนำแถบไฟ LED ขนาดจิ๋วซ่อนไว้ในโคมกระดาษแจกันเล็ก ๆ หรือทำเป็นลูกไฟลอยติดกับไม้ยาว ทำให้เอฟเฟกต์โผล่พรวดเดียวเหมือนฉากจาก 'Spirited Away' ที่แสงกับเงาทำงานร่วมกัน เรื่องการพกพาและความปลอดภัยเราให้ความสำคัญมาก เลือกวัสดุที่ระบายอากาศได้ ใส่รองเท้าสบายและทำชิ้นหนัก ๆ ให้ถอดได้ง่าย ๆ เผื่อถ่ายรูปหรือกินข้าว รวมทั้งมีผ้าสะอาดและกาวล้างง่ายไว้สำหรับแก้ปัญหาเฉพาะหน้า สุดท้ายก็ทำให้การแต่งตัวเป็นงานสนุกที่เล่าเรื่องได้ด้วยเอง—แต่งแบบนี้แล้วเดินเข้าโซนถ่ายรูปทีไร คนรอบข้างจะได้ยินเสียงฮือทุกที

เสียงเล่านิทานพื้นบ้านมักทำให้ฉันนึกถึงภาพหมอผีในวรรณกรรมไทยที่ไม่ได้เกิดจากนักเขียนคนเดียว แต่มาจากการสืบทอดความเชื่อของชุมชน องค์ประกอบของหมอผี—การรักษาแบบชาวบ้าน พิธีไล่ผี ความเชื่อเรื่องสื่อวิญญาณ—ปรากฏให้เห็นในงานโบราณและงานพื้นบ้านหลายชิ้น ตัวอย่างที่ชัดเจนคือปรากฏการณ์ในวรรณคดีพื้นบ้านอย่าง 'ขุนช้างขุนแผน' ซึ่งเต็มไปด้วยความเชื่อพื้นถิ่นและการเรียกใช้คาถา เวทมนตร์ หรือพลังเหนือธรรมชาติที่เรามองว่าใกล้เคียงกับ 'หมอผี' มากกว่าเป็นการสร้างตัวละครจากนักเขียนสมัยใหม่เพียงคนเดียว เมื่อติดตามงานเขียนร่วมสมัย ฉันเห็นนักประพันธ์หลายคนหยิบยืมและปรับแต่งบทบาทนี้ให้เข้ากับเรื่องราวของตัวเอง—บางคนเน้นแง่มุมพิธีกรรม บางคนทำให้หมอผีเป็นตัวละครเชิงสังคมที่สะท้อนความกลัวและความหวังของคนในยุคนั้น ผลลัพธ์คือหมอผีกลายเป็นสัญลักษณ์ที่หลากหลาย ไม่ได้ผูกติดกับผู้แต่งหนึ่งคน แต่เป็นมรดกร่วมของวรรณกรรมไทยที่ยังมีชีวิตอยู่ในรูปแบบหนังสือ บทละคร และเรื่องเล่าปากต่อปาก

วงการวรรณกรรมเด็กไทยได้รับอิทธิพลจากแหล่งต่างชาติและท้องถิ่นผสมกันอย่างน่าสนใจ—ทั้งตำนานพื้นบ้านที่ส่งต่อกันมาและการแปลวรรณกรรมต่างประเทศที่เข้ามาเปลี่ยนวิธีคิดของนักอ่านรุ่นใหม่ เราเห็นรากฐานจากงานประพันธ์เก่าแก่ของไทย เช่นบทกลอนและนิทานที่ดัดแปลงจากเรื่องยาวอย่าง 'พระอภัยมณี' ถูกนำมาปรับให้เหมาะกับเด็ก ๆ ทั้งผ่านหนังสือภาพ การ์ตูน และการแสดง ทำให้เนื้อหาไทยโบราณยังมีชีวิตในรูปแบบที่เด็กยุคใหม่เข้าใจได้ง่ายขึ้น ในขณะเดียวกัน นักแปลและสำนักพิมพ์ไทยก็มีบทบาทสำคัญในการเลือกงานจากต่างประเทศที่ตรงกับรสนิยมเด็กไทย ทำให้เรื่องราวแบบผจญภัยและมิตรภาพได้รับความนิยมอย่างกว้างขวาง ประสบการณ์อ่านของเราเองได้รับอิทธิพลอย่างชัดเจนจากนักเขียนต่างชาติที่เข้ามาเปลี่ยนมาตรฐานการเล่าเรื่องเด็ก เช่นงานที่เน้นจินตนาการสูงและตัวละครที่เป็นอิสระ ส่งผลให้ผู้เขียนไทยรุ่นใหม่กล้าทดลองรูปแบบทั้งภาพประกอบและโทนเรื่อง การผสานกันระหว่างตำนานท้องถิ่นกับโครงเรื่องสากลจึงกลายเป็นจุดแข็งของวรรณกรรมเด็กไทย ยิ่งเมื่อลูกศิษย์ ครู และห้องสมุดรับบทเป็นคนกลางในการนำเสนอ ผลงานที่มีคุณภาพก็มีโอกาสเข้าไปอยู่ในมือเด็ก ๆ ได้มากขึ้น ทำให้ฉากหนังสือเด็กของไทยมีความหลากหลายและเติมเต็มจินตนาการได้ดีขึ้นกว่าที่เคย

เสียงฟ้าร้องกับไก่ขันในความทรงจำหมู่บ้านมักเป็นฉากของนิทาน 'ผีก่องก่อย' ที่ผู้เฒ่าเล่าต่อกันจนกลายเป็นกฎไม่เป็นลายลักษณ์อักษรสำหรับเด็กๆ คนแก่ในหมู่บ้านมักเริ่มเล่าเรื่องด้วยภาพไกลๆ ของทุ่งนาและต้นไผ่ที่รูดเสียงเมื่อลมพัด แล้วจึงบรรยายตัวผีว่าเป็นเงาล่องลอย รูปร่างไม่ค่อยชัด แต่มีเสียงหัวเราะแหลมๆ และชอบอยู่ใกล้ที่มืด เช่น ริมบ่อน้ำ โคนต้นไม้ หรือใต้ถุนเรือน เรื่องเล่าเวอร์ชันหนึ่งเล่าว่า 'ผีก่องก่อย' จะปลอมเป็นเด็กในหมู่บ้านเพื่อกวนคน บางเวอร์ชันบอกว่ามันจะเรียกชื่อคนกลางค่ำกลางคืน ถ้าใครไปตอบเสียงนั้นจะพบความว้าเหว่หรือถูกนำไปหลงทาง จึงมีข้อห้ามไม่ให้เด็กออกไปไกลเมื่อตะวันตกดิน ฉันมองว่าใจความสำคัญของนิทานพวกนี้ไม่ได้อยู่ที่ความน่ากลัวเพียงอย่างเดียว แต่เป็นเครื่องเตือนให้ระวังอันตรายจากความมืดและการไม่รู้จักพฤติกรรมแปลกของคนแปลกหน้า หลายครั้งเรื่องราวถูกเติมสีสันด้วยบทลงโทษเชิงสังคม เช่น คนที่สูญเสียความเห็นอกเห็นใจต่อเพื่อนบ้านอาจถูกผีหลอกเป็นบทเรียน ทำให้คนฟังเข้าใจว่าชุมชนต้องคอยดูแลกันและกันมากกว่าแค่กลัวผีเพียงอย่างเดียว ท้ายสุดแล้วนิทานนี้มักจบด้วยการย้ำให้ระวังและเชื่อมโยงความลี้ลับเข้ากับบทเรียนง่ายๆ ของชีวิตคนชนบท ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมเรื่องจึงยังถูกเล่าต่อกันมาจนปัจจุบัน

ความน่าดึงดูดใจของเรื่องนี้คือการผสมผสานแนว 'นักฆ่าข้ามชาติ' กับชีวิตราชสำนักอย่างลงตัว ตัวเอกที่เคยเป็นมือสังหารระดับตำนาน ตอนนี้ต้องมาใช้ชีวิตอย่างสุภาพสตรีในราชวงศ์ ทำให้เกิดโมเมนต์ทั้งฮาและเข้มข้นอย่างคาดไม่ถึง หนังสือเล่มนี้มีวางขายตามเว็บไซต์ร้านหนังสือออนไลน์ใหญ่ๆ เช่น Ookbee, Meb, หรือ Se-Ed Online แต่ถ้าอยากได้เล่มฉบับปกแข็งอาจต้องลองดูตามร้านหนังสือแถวสยามหรือพารากอนหน่อย เพราะบางทีหนังสือแนวนี้จะจัดเต็มในส่วนของปกและกระดาษพิมพ์ เคยเจอฉบับแปลไทยครั้งแรกตอนเดินเล็งๆ ชั้นหนังสือใหม่ในเอเชียบุ๊คส์ หน้าปกออกแนวลายน้ำเงิน-ทองสวยหรู ติดสติกker 'Best Seller' ใหญ่โตเลยทีเดียว