อย่าอ่อมสร้างจากนิยายหรือเขียนใหม่โดยใคร

นี่เป็นเรื่องกฎหมายที่ซับซ้อนแต่สำคัญมากเมื่อพูดถึงการที่บริษัทผลิตจะได้สิทธิ์ดัดแปลงงานใดงานหนึ่ง ฉันมองกระบวนการนี้เหมือนการซื้อสิทธิ์ใช้งานศิลปะเป็นแพ็กเกจ: ขั้นแรกมักมีการเจรจาเรื่องขอบเขตที่ชัดเจน ว่าจะขอสิทธิ์แค่ทำอนิเมะหรือรวมถึงละครเวที เกม และสินค้า พื้นที่ทางภูมิศาสตร์และระยะเวลาเป็นตัวกำหนดว่าผลิตได้ที่ไหนและนานเท่าไร ส่วนตัวเงินค่าตอบแทนแบ่งเป็นค่าล่วงหน้า (advance) กับส่วนแบ่งรายได้หรือค่าลิขสิทธิ์ (royalty) ที่ตกลงไว้ บางครั้งมีเงื่อนไขการรับประกันขั้นต่ำที่ผู้สร้างต้องจ่าย ซึ่งช่วยให้เจ้าของผลงานมั่นใจแต่ก็เพิ่มความเสี่ยงให้ผู้ผลิต อีกส่วนที่มักลืมไม่ได้นั้นคือเรื่องการอนุมัติด้านครีเอทีฟ เจ้าของผลงานมักจะขอสิทธิ์ในการพิจารณาบท ตัวละคร หรือการออกแบบสำคัญ ๆ เพื่อรักษาจิตวิญญาณของงาน แม้กระทั่งสิทธิ์ทางศีลธรรมที่บางประเทศให้เจ้าของคงสิทธิ์ในการคัดค้านการเปลี่ยนแปลงที่ทำให้ภาพลักษณ์เสียหาย ฉันเคยเห็นกรณีที่บริษัทต้องต่อรองถึงขอบเขตการแก้ไขบทเพราะผู้เขียนไม่อยากให้ตัวละครถูกบิดเบือน สุดท้ายสัญญาจะระบุเงื่อนไขการยกเลิก การโอนสิทธิ์ย่อย (sublicense) และการคืนสิทธิ์หากไม่ทำงานตามกำหนด การทำสัญญาให้รอบคอบจึงสำคัญมาก ก่อนจะเริ่มโปรดักชันจริง ๆ ความชัดเจนในสัญญาช่วยลดปัญหาและทำให้การดัดแปลงออกมาเคารพต้นฉบับและผู้ชมมากขึ้น

การดู 'พ้น' ครั้งแรกทำให้ผมอยากนั่งอ่านนิยายต้นฉบับทันที ฉันลืมไม่ได้ว่าตอนจบในหนังนั้นมีความเปลี่ยนแปลงจากต้นฉบับค่อนข้างชัดเจน—หนังเรื่องนี้ดัดแปลงมาจากนิยายของ 'ปรียานุช ชัยวัฒน์' และบทภาพยนตร์ได้รับการตีความใหม่โดยผู้กำกับ 'วริศ ประเสริฐ' เอง ซึ่งเห็นได้ชัดจากจังหวะโทนเรื่องที่กระชับขึ้นและฉากภายในที่ย้ายโฟกัสจากความคิดภายในของตัวละครมาเป็นภาพและซาวด์มากกว่า ในฐานะแฟนที่เคยอ่านมาก่อนแล้ว ผมชอบการเลือกตัดฉากยาวๆ ที่เป็นบทบรรยายและแทนที่ด้วยสัญลักษณ์ภาพ ซึ่งทำให้บางมิติของตัวละครหายไป แต่ก็แลกมาด้วยความเข้มข้นของภาพยนตร์ที่จับใจได้ในหลายช็อต การแปลงงานวรรณกรรมเป็นภาพยนตร์จึงรู้สึกเหมือนการทำเครื่องดื่มจากชาเข้มข้น: ได้กลิ่นและรสแบบเดียวกันแต่คนละวิธีเสิร์ฟ เหมือนตอนที่ดู 'Spirited Away' ครั้งแรกที่เห็นการดัดแปลงธีมพื้นบ้านให้กลายเป็นภาพเคลื่อนไหวสมัยใหม่ เสร็จแล้วยังคงติดอยู่ในหัวนานๆ

บอกตรง ๆ ว่า ชื่อเรื่อง 'รักร้าย' ถูกใช้กับงานหลายประเภทจนคนงงได้ง่าย — ทั้งนิยายออนไลน์ นิยายพิมพ์ ละครโทรทัศน์ และซีรีส์สตรีมมิ่งต่างก็มีชื่อคล้ายกันมากมาย ผมเคยตามผลงานที่ใช้ชื่อนี้พอสมควร และสังเกตว่าเคสที่เป็น 'ดัดแปลงจากนิยาย' มักจะมีเครดิตชัดเจนในคีย์เครดิตของโปรเจกต์ เช่น คำว่า 'จากนิยายโดย...' หรือมีชื่อผู้เขียนต้นฉบับปรากฏทั้งในโปสเตอร์และข้อมูลโปรโมท ส่วนงานที่เป็น 'สร้างขึ้นใหม่' มักระบุว่าเป็นบทโทรทัศน์ต้นฉบับหรือเขียนขึ้นสำหรับหน้าจอโดยทีมเขียนบทของช่องหรือสตูดิโอ ถ้าเจอชื่อผู้เขียนนิยายหรือสำนักพิมพ์ปรากฏ ก็น่าจะเป็นงานดัดแปลงจากนิยาย แต่ถ้าเห็นเครดิตเป็น 'บทโทรทัศน์โดย' โดยไม่มีการอ้างถึงนิยาย ก็มีความเป็นไปได้สูงว่าจะเป็นงานที่เขียนขึ้นใหม่สำหรับการผลิตโดยตรง

ฉันคิดว่าแหล่งต้นฉบับของหนังอย่าง 'ลองของ' มักจะมาจากหลายทาง ไม่ได้จำกัดแค่ว่าเป็นนิยายอย่างเดียว บางครั้งหนังไทยที่มีธีมลึกลับหรือน่าขนลุกจะยึดเอาตำนานพื้นบ้านหรือเรื่องเล่าปากต่อปากมาปรับเป็นบทภาพยนตร์ เพราะอารมณ์ของตำนานท้องถิ่นเข้ากับแนวสยองขวัญได้ดี อีกกลุ่มหนึ่งคือผลงานที่ดัดแปลงจากนิยายหรือเรื่องสั้นที่ลงในเว็บไซต์อ่านฟรีหรือแพลตฟอร์มเขียนออนไลน์ ซึ่งให้โครงเรื่องและแฟนเบสเดิมอยู่แล้ว ทำให้โปรดิวเซอร์กล้าลงทุน อีกกรณีคือการสร้างขึ้นมาใหม่ทั้งเรื่อง (original screenplay) เพื่อให้ผู้กำกับมีอิสระเต็มที่ เรื่องประเภททดลองหรือผสมแนวหลายอย่างจึงมักเลือกเส้นทางนี้ ถ้าดูเครดิตตอนเริ่มหนังหรือโปสเตอร์โปรโมทมักจะเห็นว่าเขาใส่คำว่า 'ดัดแปลงมาจาก' ตามด้วยชื่อผู้แต่งหรือแหล่งต้นฉบับ ซึ่งถ้ามีต้นฉบับเด่น ๆ อย่างนิยายหรือเว็บตูน จะระบุชัดเจน โดยรวมแล้ว ถ้าต้องเดาแบบแฟนหนังแล้วอยากลุ้น ผมมักจะชอบอ่านเครดิตเพื่อจับสัญญาณว่าผลงานนั้นเดินมาจากทางไหน เพราะต้นกำเนิดของเรื่องจะมีผลกับน้ำเสียงและจังหวะของหนังมาก เสน่ห์ของการดูขึ้นอยู่กับการรู้ว่าเรื่องนั้นเกิดจากไอเดียดิบ ๆ หรือผ่านการขัดเกลาเป็นงานวรรณกรรมมาก่อน

การดัดแปลงจากหนังสือมักชักพาอารมณ์คนดูได้เร็วเพราะมีรากฐานที่มั่นคงอยู่แล้ว — ฉันมักคิดแบบนี้เวลาเห็นงานที่สร้างจากนิยายที่ชอบ ฉันเป็นคนที่เติบโตมากับการอ่านและดูทั้งสองเวอร์ชัน ดังนั้นการเห็นฉากโปรดถูกแปลออกมาเป็นภาพยนตร์หรือซีรีส์ทำให้รู้สึกถึงความอบอุ่นและการยืนยันว่าตัวละครเหล่านั้นมีชีวิตได้จริง ตัวเลือกนี้มีข้อดีชัดเจน เช่น โครงเรื่องหลักที่มีอยู่แล้วช่วยให้การบอกเล่าแน่นขึ้น และแฟนเดิมที่ผูกพันกับตัวละครจะมีแรงหนุนให้ติดตามงานต่อ นอกจากนี้การดัดแปลงที่ดียังสามารถเติมมิติใหม่ให้เรื่อง เช่น การขยายปมรองหรือปรับมุมมองที่ต้นฉบับอาจละเลย แต่ในฐานะคนหนึ่งที่ชอบความเสี่ยง ฉันก็มองเห็นข้อจำกัดของการยึดติดกับต้นฉบับมากเกินไป หนังหรือซีรีส์บางเรื่องกลัวการละทิ้งรายละเอียด ทำให้จังหวะช้าหรือตัดทอนพลังทางภาพ ตัวอย่างที่ชอบคือการดัดแปลงที่กล้าปรับโทนและมุมมองจนเรื่องใหม่กลับน่าสนใจขึ้น เช่นงานที่เอาแก่นเดิมมาเล่นกับสื่อใหม่ได้อย่างฉลาด ถึงอย่างนั้น ถ้าตั้งใจจะดัดแปลง ควรเคารพจิตวิญญาณของต้นฉบับ แต่กล้าที่จะตัดหรือเพิ่มอย่างมีเหตุผล ผลลัพธ์ที่ออกมาจะเป็นงานที่ทั้งแฟนเดิมและผู้ชมใหม่เข้าถึงได้

เราเชื่อว่า 'อ้าย..คนหล่อลวง' เป็นงานที่ดัดแปลงมาจากนิยายออนไลน์ เพราะวิธีเล่าเรื่องและโครงสร้างตัวละครชัดเจนเหมือนงานเขียนต้นฉบับ ที่รู้สึกได้ตั้งแต่บทพูดที่สอดคล้องกับมอนโนล็อกภายใน ตัวละครมีพื้นหลังกับปมที่ถูกอธิบายละเอียดในฉากสั้น ๆ จนเหมือนถูกย่อมาจากหน้ากระดาษ การดัดแปลงมักต้องเลือกฉากเด่น ๆ มาขยายให้เห็นภาพทางสายตา และในกรณีนี้ก็มีการเพิ่มซีนเพื่ออธิบายความสัมพันธ์ให้ชัดเจนขึ้น ซึ่งตรงกับแนวทางการนำงานเว็บนิยายมาสู่จอทีวีที่เราเห็นที่ '2gether' มาก่อน ผลคือบางคนที่เคยอ่านต้นฉบับรู้สึกฟินกับรายละเอียด ส่วนคนที่ไม่เคยอ่านก็ยังตามเรื่องราวได้ไม่ยาก นับเป็นการแปลงโฉมที่ทำให้เรื่องเดิมเข้าถึงคนดูวงกว้างขึ้นและยังรักษาจุดเด่นดั้งเดิมไว้ค่อนข้างดี

แสงไฟฉากแรกของ 'พสุธา' ทำให้ผมหยุดดูแล้วคิดทันทีว่านี่ไม่ใช่การดัดแปลงมังงะแน่นอน ความรู้สึกตอนดูบอกชัดว่าบทถูกเขียนขึ้นมาเป็นต้นฉบับสำหรับซีรีส์ — โครงเรื่องกับจังหวะการเปิดเผยข้อมูลเหมือนงานเขียนบทที่ออกแบบมาเพื่อกรอบทีวีมากกว่าการย่อจากมังงะหรือการย้ายภาษาจากหนังสือ ภาษาฉากที่ใช้ บทสนทนา และซีนบิลด์อารมณ์มีลักษณะของการคิดขึ้นใหม่โดยทีมเขียนบทของโปรดักชัน ไม่ใช่งานดัดแปลงตรงจากสื่ออื่น ในมุมคนดูที่ชอบสังเกตงานเขียน ฉันชอบที่ทีมสร้างกล้าขยับโครงเรื่องและรายละเอียดตัวละครเอง เหมือนที่เคยชอบใน 'Stranger Things' เวอร์ชันที่เป็นต้นฉบับ — มันมีอิสระในการขยายธีมและใส่ลูกเล่นทางภาพยนตร์ที่บางครั้งดัดแปลงจากมังงะไม่สามารถทำแบบเดียวกันได้ แม้ฉากจะพาให้คิดถึงแรงบันดาลใจจากงานอื่นบ้าง แต่โดยรวมแล้ว 'พสุธา' คือผลงานที่เขียนขึ้นใหม่สำหรับหน้าจอจริง ๆ — รู้สึกได้จากจังหวะเล่าเรื่องและการวางจุดหักมุมที่เฉพาะเจาะจงของซีรีส์

ความสงสัยนี้ทำให้ฉันมองรายละเอียดเล็ก ๆ ของงานสร้างมากขึ้นก่อนจะตอบตรง ๆ ว่า 'ดูเพื่อนสนิท' เป็นผลงานที่ถูกเขียนขึ้นใหม่สำหรับการผลิตเป็นซีรีส์ ไม่ได้ดัดแปลงมาจากนิยายเล่มใดเล่มหนึ่ง เมื่อดูจากโทนการเล่าเรื่องและจังหวะบทจะรู้สึกได้ว่าบทถูกปรับมาเพื่อการแสดงบนหน้าจอโดยตรง—ฉากสนทนาที่สั้น กระชับ มีจังหวะสร้างอารมณ์ให้กับนักแสดง และรายละเอียดปลีกย่อยบางอย่างเช่นการใช้โลเคชั่นหรือมุกท้องถิ่นมักเป็นสัญญาณของบทที่เขียนมาเพื่อการถ่ายทำมากกว่าการย้ายจากหน้ากระดาษมาเป็นภาพ ในฐานะแฟนที่ติดตามงานซีรีส์ไทยมานาน ผมชอบเมื่อทีมงานเลือกเขียนบทใหม่เพราะมันทำให้เรื่องสามารถปรับให้เข้ากับนักแสดงและสื่อได้ทันที แม้จะไม่มีรากจากนิยาย แต่ถ้าชอบแนวนี้ ความสดและจังหวะบทของ 'ดูเพื่อนสนิท' ก็ให้ความเพลิดเพลินแบบของมันได้ดี

วันนี้อยากเล่าเรื่องนี้แบบแฟนคลับที่คลั่งไคล้จริงจังสักหน่อย — ชื่อเต็มของต้นฉบับที่เรื่อง 'ลิขิตรัก ข้ามเวลา' มาจากก็คือ 'บุพเพสันนิวาส' และผู้เขียนใช้นามปากกา 'รอมแพง' นั่นเอง ฉันรู้สึกว่าคำว่า 'ดัดแปลง' ที่ใช้กับงานชิ้นนี้เหมาะมาก เพราะนิยายของ 'รอมแพง' เต็มไปด้วยเสน่ห์ทางประวัติศาสตร์ ภาษาเก่า และมุกที่ทำให้คนรุ่นใหม่หัวเราะตามได้ง่าย การย้ายเรื่องจากหน้ากระดาษมาสู่กล้องถ่ายทำทำให้บางจังหวะต้องปรับเพื่อให้เข้ากับจังหวะละครยุคปัจจุบัน แต่แกนหลักของความสัมพันธ์ข้ามยุค ข้อคิดเกี่ยวกับสังคม และความอบอุ่นที่นิยายให้ไว้ยังคงอยู่ การอ่านต้นฉบับแล้วตามดูฉบับจอทำให้ฉันเห็นมุมที่แตกต่างทั้งสองแบบ — นิยายให้ความลึกในความคิดตัวละคร ส่วนละครเพิ่มความสดและจังหวะฮาแบบเห็นภาพ ทั้งสองเวอร์ชันเลยมีเสน่ห์ต่างกันไป และการรู้ว่าเบื้องหลังเป็นงานของ 'รอมแพง' ทำให้ความรู้สึกผูกพันนั้นเพิ่มขึ้นอีกขั้น

แฟนๆ หลายคนเคยสงสัยเรื่องนี้กันเยอะจนกลายเป็นประเด็นในกลุ่มคุยของฉันเอง จากมุมมองของคนที่ติดตามทั้งนิยายออนไลน์และงานทีวีมานาน ฉันเห็นสัญญาณหลายอย่างที่บอกว่า 'มอม' ไม่ได้ถูกดัดแปลงแบบตรงตัวจากนิยายเล่มเดียวที่เป็นที่รู้จัก แต่มันเหมือนผลงานที่นำเอาไอเดียจากแนวทางนิยายออนไลน์—ธีมการเมืองจิต-ใจและความสัมพันธ์ที่ซับซ้อน—มาผสมจนกลายเป็นบทภาพยนตร์ต้นฉบับชัดเจนขึ้น ในแง่การเล่าเรื่อง โครงสร้างฉากหลายฉากถูกออกแบบให้เล่นกับภาพและจังหวะภาพยนตร์มากกว่าการสาธยายแบบนิยาย เช่นฉากที่เน้นเสียงและมู้ดบรรยากาศมากกว่าบทบรรยายยาว ๆ นั่นเป็นสัญญาณว่าเรื่องราวถูกขัดเกลาให้เหมาะกับสื่อภาพมากกว่าจะยกจากหน้านิยายทั้งหมดโดยตรง นี่ไม่ใช่การบอกว่าไม่ได้มีแรงบันดาลใจจากนิยายใดเลย แต่ถ้ามองความเป็นจริงของเครดิตและสไตล์ ฉันคิดว่า 'มอม' น่าจะเป็นงานที่สร้างขึ้นสำหรับจอโดยมีแรงบันดาลใจจากเทรนด์นิยายมากกว่าเป็นการดัดแปลงจากนิยายเล่มเดี่ยวอย่างชัดเจน