แมรี่ซู คืออะไรในงานเขียนสมัยใหม่?

พูดตามตรง การเจอตัวละครที่เป็น 'แมรี่ซู' มักทำให้เรื่องเสียจังหวะเพราะทุกอย่างถูกออกแบบไหลลื่นเกินจริงจนไม่รู้สึกตึงเครียด ฉันมักสังเกตจากหลายสัญญาณ ประการแรกคือความสมบูรณ์แบบที่ไม่มีน้ำหนักจริง—เก่งทุกด้าน ไม่มีบาดแผลทางใจที่น่าเชื่อถือ และมักได้ชัยชนะโดยแทบไม่ต้องจ่ายราคา ทำให้ปมขัดแย้งของเรื่องลดความหมายไป ตัวอย่างที่ชัดคือการยกตัวเอกให้เป็นศูนย์กลางจนคนรอบข้างกลายเป็นแผงหลังรับคำชมอย่างไม่มีเหตุผล เหตุการณ์สำคัญมักคลี่คลายเพราะคนอื่นดันยอมรับหรือหันมาชื่นชมในพริบตา อีกสัญญาณคือความรู้สึกว่าเป็น 'ตัวแทนผู้เขียน' มากเกินไป ถ้าเส้นทางชีวิตของตัวละครดูเหมือนการดัดแปลงความปรารถนาหรือความคิดเห็นของคนเขียนโดยตรง จะยากที่จะมองว่าเป็นบุคลิกรอบด้านและมีความขัดแย้งภายในจริง การเผชิญหน้าที่สำคัญมักถูกแก้ด้วยโชคดีหรือความสามารถเหนือมนุษย์แทนที่จะเติบโตจากความเจ็บปวด นั่นทำให้ผู้อ่านไม่อินและไม่ได้ร่วมทรมานหรือร่วมดีใจไปกับตัวละครอย่างแท้จริง

ในโลกการอ่านนิยายแฟนตาซีที่หลากหลาย ผมมักเจอปัญหา Mary Sue ในหลายงานที่ชวนให้หงุดหงิด—ตัวเอกเก่งเกินมนุษย์ ได้รับการยอมรับทันที และทุกอย่างมักหมุนรอบคนคนเดียวโดยไม่มีผลกระทบที่สมจริง เมื่อเจอแบบนี้ ทางแก้ง่ายที่สุดคือเพิ่มความเสี่ยงและความเสียหายที่จับต้องได้: ให้ความสามารถต้องมีข้อจำกัด ให้ชัยชนะมีราคา และอย่าปล่อยให้การแก้ปัญหาเป็นเรื่องทันทีทันใด ตัวอย่างเช่น ใน 'Twilight' นักอ่านบางกลุ่มมองว่า Bella ถูกจัดวางให้เป็นศูนย์กลางอย่างชัดเจน การแก้ไขจึงอาจเป็นการแบ่งความสำคัญแก่ตัวละครรอง ปล่อยให้ความสัมพันธ์และการตัดสินใจของตัวเอกมีผลต่อผู้อื่นจริง ๆ อีกแนวทางที่ผมมักแนะนำคือมองจากมุมมองของตัวละครอื่น ๆ ทำให้เสียงของคนรอบข้างสะท้อนถึงจุดอ่อนและผลของการกระทำของตัวเอก เมื่อนั้นการเติบโตจะรู้สึกว่าได้รับการฝึกฝนจริง ๆ ไม่ใช่พรสวรรค์ที่เกิดขึ้นเองโดยมิได้ลงทุน เขียนความล้มเหลวให้ละเอียด แสดงให้เห็นว่าการฟื้นตัวเป็นกระบวนการ และปล่อยให้บทสรุปไม่ได้ผูกมัดกับความเก่งเพียงอย่างเดียว ผลลัพธ์ที่ได้จะเป็นตัวละครที่น่าเชื่อถือและน่าติดตามมากขึ้น

ฉันมักจะเริ่มคิดเรื่องคำว่า 'แมรี่ซู' ด้วยภาพของตัวละครที่ถูกเขียนขึ้นมาเหมือนเป็นความปรารถนาของผู้แต่งมากกว่าจะเป็นคนที่มีชีวิตจริงๆ ในโลกเรื่องเล่า ชื่อเรียกนี้เกิดขึ้นจากแฟนฟิคของ 'Star Trek' และถูกใช้อย่างกว้างขวางเพื่อชี้ว่าตัวละครหญิงคนนั้นเก่ง สมบูรณ์แบบ ดึงดูดใจทุกคน และแทบไม่มีข้อบกพร่องที่แท้จริง จากมุมมองของคนอ่าน ผมเห็นความแตกต่างชัดเมื่อเทียบกับคำว่า 'แกรีสตู' — ทั้งสองคำบ่งชี้ถึงตัวละครที่เป็น 'wish-fulfillment' แต่เสียงวิจารณ์และการตีความมักต่างกันกับเพศนั้น ๆ ตัวละครหญิงที่ถูกติติงว่าเป็นแมรี่ซูจะถูกกล่าวหาว่าไม่มีแรงต้าน ภารกิจของเรื่องกลายเป็นแค่เวทีโชว์ความสมบูรณ์แบบของเธอ ขณะที่ตัวละครชายที่มีลักษณะคล้ายกันมักถูกมองว่าเป็นฮีโร่หรือแค่ 'เท่เกินไป' แทนที่จะถูกประณามทันที ระดับการเขียนก็มีผล ถ้าตัวละครมีจุดอ่อนที่สมเหตุสมผล มีผลกระทบต่อเรื่องราว และผ่านการพัฒนา แมรี่ซูหรือแกรีสตูจะถูกชุบชีวิตให้เป็นตัวละครจริงได้ ตัวอย่างคลาสสิกที่คนมักหยิบมาเป็นกรณีศึกษาคือ 'Twilight' ซึ่งหลายคนชี้ว่าตัวเอกหญิงถูกเขียนให้ดูพิเศษเกินกว่าจะเรียบเรียงเป็นตัวละครที่สมจริง แต่ก็มีกรณีย้อนกลับที่ตัวละครผู้หญิงที่ทรงพลังถูกปฏิเสธด้วยการติดป้ายว่าเป็นแมรี่ซู ทั้งนี้การเข้าใจบริบทของเรื่องและเจตนารมณ์ของผู้เขียนช่วยให้วิจารณ์ได้เป็นธรรมขึ้น — นี่คือจุดที่ฉันมักจะชอบโต้แย้งกับคนในวงอ่านหนังสือ เพราะบางครั้งคำตัดสินเร็วเกินไปทำให้พลาดมิติที่ผู้แต่งตั้งใจสื่อ

จากงานเขียนของสตีเฟ่นสิ่งที่โดดเด่นที่สุดคือการเจาะลึกลงไปในความกลัวที่เกิดจากความเป็นมนุษย์มากกว่าภูตผีเพียงอย่างเดียว ผมชอบที่เขาไม่แค่สร้างบรรยากาศวังเวง แต่ชี้ให้เห็นว่าความกลัวมักมาจากความสัมพันธ์ในครอบครัว ความทรงจำวัยเด็ก และบาดแผลที่ถูกเก็บกด ตัวร้ายในเรื่องของเขามักเป็นกระจกสะท้อนข้อบกพร่องของชุมชน ไม่ใช่แค่สิ่งเหนือธรรมชาติ เช่น ยักษ์ความหวาดกลัวใน 'It' กลับกลายเป็นสัญลักษณ์ของความอับจนในเมืองเล็กๆ ที่ทุกคนปิดบังไว้ การเล่นกับความทรงจำและวัยเยาว์เป็นอีกธีมที่ผมยกให้เป็นหัวใจของงานเขา ยกตัวอย่างจาก 'The Shining' ที่ความโดดเดี่ยวและการเสื่อมสภาพทางจิตใจของตัวละครถูกถ่ายทอดผ่านโรงแรมอันกว้างใหญ่ หรือใน 'Misery' การถูกปิดขังเปรียบเหมือนกับการถูกตรึงอยู่กับอดีตที่ไม่อาจหนีได้ ผมรู้สึกว่าเขาเก่งในการผสมกลิ่นอายสยองขวัญกับเรื่องของการเสื่อมสลายทางศีลธรรมและการฟื้นคืน ทั้งยังชอบใช้ฉากเมืองเล็กๆ เป็นผืนผ้าใบให้ปัญหาทางสังคมและความเหงาฉายออกมา สิ่งที่ทำให้ผมกลับมาอ่านงานของเขาซ้ำๆ ไม่ใช่แค่ความน่ากลัว แต่เป็นการใส่ความเห็นอกเห็นใจให้กับตัวละคร แม้คนร้ายจะน่ากลัว แต่บางครั้งก็เป็นผลจากเหตุการณ์ที่สามารถเข้าใจได้ นั่นทำให้การอ่านให้ความรู้สึกทั้งสะเทือนใจและตราตรึงในเวลาเดียวกัน

โลกมหภาคในงานแฟนตาซีทำให้ผมตื่นเต้นเพราะมันไม่ใช่แค่ฉากกว้าง ๆ แต่เป็นระบบชีวิตที่มีจังหวะของตัวเองและประวัติศาสตร์ยาวนานที่ผลักดันเหตุการณ์จนตัวละครต้องตอบสนอง ผมมองมหภาคเป็นโครงสร้างสามชั้น: ประวัติศาสตร์ (ตำนาน สงครามที่ผ่านมา วิวัฒนาการของอาณาจักร), กายภาพของโลก (ภูมิอากาศ เส้นทางการค้า ทรัพยากร) และเครือข่ายสังคม-ความเชื่อ (ศาสนา ภาษาถิ่น ขนบธรรมเนียม) เมื่อทั้งสามชั้นทำงานร่วมกัน โลกจะดูมีน้ำหนักและความเป็นไปได้ เช่นฉากของ 'The Lord of the Rings' ที่ความเป็นตำนานและภูมิศาสตร์เชื่อมกันจนทุกการเดินทางมีความหมาย ปัจจุบันผมชอบเห็นงานที่ไม่แค่ขยายแผนที่ แต่ปล่อยให้เหตุการณ์ระดับมหภาคสะท้อนถึงตัวละครเล็ก ๆ — พลังของมหภาคอยู่ที่การทำให้การตัดสินใจส่วนตัวรู้สึกสำคัญแม้จะเผชิญกับประวัติศาสตร์อันยิ่งใหญ่ นั่นแหละที่ทำให้อ่านแล้วติดใจและอยากกลับมาดูรายละเอียดเล็ก ๆ ซ้ำอีก

ความโดดเด่นในงานเขียนของคาคุฟคา คือการถ่ายทอดความรู้สึกโดดเดี่ยวและไร้ความหมายที่มนุษย์เผชิญในระบบสังคมอันซับซ้อน ตัวละครของเขามักตกอยู่ในสถานการณ์ที่ดูเหมือนมีเหตุผลแต่กลับไร้เหตุผลอย่างเหลือเชื่อ เหมือนในเรื่อง 'The Metamorphosis' ที่เกรgor สตัมตื่นมาพบว่าตัวเองกลายเป็นแมลงแต่ต้องเผชิญกับปฏิกิริยาที่เย็นชาจากครอบครัว อีกประเด็นที่คาคุฟคาเน้นย้ำคือระบบราชการที่ดูไร้人性และกดขี่ เช่นใน 'The Trial' ที่ตัวละครหลักถูกดำเนินคดีโดยไม่รู้ข้อกล่าวหา สะท้อนให้เห็นความน่าหวาดกลัวของอำนาจที่ควบคุมชีวิตคนโดยไม่ต้องตอบคำถามใดๆ งานเขียนเหล่านี้สร้างบรรยากาศที่อึดอัดและคลุมเครือเหมือนฝันร้ายที่จับต้องได้

บอกเลยว่าฉันต้องยกนิ้วให้กับนักเขียนชื่อว่า Vladimir Nabokov ซึ่งเป็นผู้เขียนเรื่อง 'Mary' (ชื่อภาษารัสเซียเดิมคือ 'Mashen'ka') เล่มนี้เป็นงานวัยหนุ่มของเขาที่เผยให้เห็นธีมที่เขาจะพัฒนาไปตลอดชีวิตงานเขียน: ความโหยหาอดีต ความเหงาของชาวอพยพ และภาพจำของความรักครั้งแรก สาเหตุที่เขียนเรื่องนี้ฉันมองว่าเกิดจากความทรงจำส่วนตัวและสภาพแวดล้อมของการลี้ภัยหลังการปฏิวัติรัสเซีย Nabokov เอาสิ่งที่พาใจให้เหงา—เมืองที่จากมา คนรักที่ห่างไกล—มาถักทอเป็นเรื่องราวของตัวเอกที่หลงระเริงในอดีต การอ่านงานชิ้นนี้ทำให้เห็นชัดว่าภาพอดีตและเสียงในหัวของผู้เล่าเป็นแรงขับเคลื่อนหลัก มากกว่าพล็อตเข้มข้นแบบนิยายสมัยใหม่ นี่คือจุดเริ่มที่เห็นร่องรอยสไตล์ของเขาก่อนจะก้าวไปสู่ผลงานที่คนรู้จักอย่าง 'Lolita' ได้เห็นชัดขึ้น

การแจ้งให้ผู้อ่านรู้ว่า 'headcanon' คืออะไรในคำนำงานเขียนเป็นไอเดียที่ผมมองว่ามีพลังมากเมื่อใช้ถูกจังหวะและมีน้ำหนักพอ ผมมักจะคิดถึงเวลาที่อ่านงานแฟนตาซีแล้วเจอช่องว่างให้เติมสี เช่น ในบางวงการแฟนคลับของ 'Harry Potter' ที่การยืนยันหรือไม่ยืนยันบางสิ่งจากผู้แต่งส่งผลต่อการเถียงกันอย่างหนัก การใส่คำนำที่อธิบายว่า 'headcanon' คือมุมมองส่วนตัวของผู้แต่ง ไม่ใช่ข้อมูลยืนยัน จะช่วยแบ่งเส้นระหว่างสิ่งที่เป็น 'canon' กับสิ่งที่เป็นการตีความส่วนตัวได้ชัดเจนกว่า การทำแบบนี้ยังเปิดโอกาสให้ผู้อ่านเล่นกับเรื่องราวโดยไม่รู้สึกว่าต้องยึดตามมุมมองของผู้เขียนเพียงอย่างเดียว เคล็ดลับที่ผมชอบเห็นคือการทำให้คำนำสั้น กระชับ และมีป้ายกำกับชัดเจน เช่น เรียกว่า 'โน้ตผู้แต่ง (headcanon)' หรือทำเป็นส่วนท้ายที่เลือกอ่านได้ วิธีนี้คนที่อยากถูกชี้นำจะได้อ่าน ส่วนคนที่ชอบตีความเองก็ยังมีที่ว่างเหลือไว้ การประกาศอย่างสุภาพว่านี่เป็นมุมมองส่วนตัวยังลดการเข้าใจผิดและการโต้เถียงที่ไม่จำเป็นได้ด้วย สุดท้ายแล้วผมมองว่าคำนำแบบนี้เป็นของขวัญเล็ก ๆ ให้กับผู้อ่าน — มันบอกว่าผู้แต่งกำลังเชิญชวนให้ร่วมจินตนาการ แต่อยู่บนพื้นฐานที่ชัดเจน ซึ่งทำให้การอ่านสนุกขึ้นโดยไม่รู้สึกถูกบังคับ

กลิ่นอายของอำนาจในความสัมพันธ์มักก่อให้เกิดทั้งความตึงเครียดและความดึงดูดใจในเวลาเดียวกัน เวลาอ่านนิยายโรแมนติกสมัยใหม่ ผมชอบสังเกตว่า ‘โดมิแนนท์’ ไม่ได้เป็นแค่ฉากแบบหนังโป๊หรือบทของคนชอบควบคุมเพียงอย่างเดียว แต่หมายถึงบทบาท ความคาดหวัง และการแลกเปลี่ยนพลังระหว่างสองคน ซึ่งสามารถปรากฏออกมาในหลายรูปแบบ ทั้งทางร่างกาย อารมณ์ หรือสังคม ในมุมมองของคนอ่านที่หลงใหลในรายละเอียดของตัวละคร ผมมักแยกแยะว่าโดมิแนนท์ที่ปลอดภัยและน่าสนใจประกอบด้วยองค์ประกอบหลักสามอย่างคือ ความสมัครใจ (consent) การสื่อสารที่ชัดเจน และขอบเขตที่ทั้งสองฝ่ายตกลงร่วมกัน ตัวอย่างที่ชัดเจนคือประเด็นในนิยายอย่าง 'Fifty Shades of Grey' ที่ทำให้เห็นความต่างระหว่างการนำเสนอ BDSM ที่มีการเจรจา กับการใช้พลังแบบไม่ยินยอม ผลงานสมัยใหม่ที่ทำได้ดีกว่าจะใส่บริบททางจิตใจและเหตุผลของตัวละคร ว่าทำไมพวกเขาถึงอยากยอมให้หรือรับบทนั้น สุดท้ายนี้ ผมคิดว่าเสน่ห์ของโดมิแนนท์ในนิยายร่วมสมัยอยู่ที่ความซับซ้อนของมัน—มันสามารถเป็นเครื่องมือบอกเล่าแง่มุมของตัวละคร เป็นการทดสอบความไว้วางใจ หรือแม้แต่สะท้อนปัญหาที่ต้องถกเถียง เช่น การข้ามเส้นระหว่างความยินยอมกับการบังคับ อ่านด้วยความระมัดระวังและใส่ใจการนำเสนอจะช่วยให้เข้าใจมิตินี้ได้ลึกขึ้น