โรคนอนหลับผิดปกติทำให้ฝันเกิดจากอะไร

เคยสงสัยไหมว่าเหตุผลที่ฝันแปลกๆ หรือฝันร้ายบ่อยครั้งบางทีไม่ใช่แค่จินตนาการที่คึกคะนอง แต่เป็นสัญญาณของความผิดปกติในการนอนที่แท้จริง ในมุมมองของคนที่ชอบอ่านบทความเกี่ยวกับการนอนและสังเกตคนรอบตัวบ่อย ๆ การฝันเกิดขึ้นจากหลายกลไกของสมองในช่วงวงจรการนอน โดยเฉพาะช่วง REM (Rapid Eye Movement) ซึ่งเป็นช่วงที่สมองค่อนข้างตื่นตัว แม้ร่างกายจะถูกทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงเพื่อป้องกันการขยับตัวขณะฝัน ถ้ากลไกการปิดการทำงานของกล้ามเนื้อนี้ผิดปกติ ผลคือการเคลื่อนไหวหรือการแสดงออกทางกายขณะฝันอย่างที่เห็นในโรคที่เรียกว่า REM sleep behavior disorder (RBD)

ถ้าเจาะลงไปอีกหน่อย สาเหตุของฝันผิดปกติจึงมีตั้งแต่ความผิดปกติของวงจร REM เอง เช่น การที่ REM เกิดขึ้นเร็วหรือบ่อยขึ้น (พบในคนที่มีภาวะหลับฝันกลางวันมากหรือโรคบางชนิด) ไปจนถึงการตัดต่อของสารสื่อประสาทในสมอง เช่น การเปลี่ยนยาต้านเศร้าหรือการหยุดยาบางชนิดทำให้เกิด REM rebound ส่งผลให้ฝันชัดขึ้น นอกจากนั้น ภาวะที่ทำให้การนอนถูกขัดจังหวะบ่อย ๆ อย่างโรคหยุดหายใจขณะหลับก็ทำให้การนอนไม่ต่อเนื่อง เกิดการตื่นกลางคืนบ่อย ทำให้ความทรงจำของความฝันถูกเก็บและรู้สึกว่าฝันมากกว่าปกติ อีกตัวอย่างที่เห็นได้บ่อยคือภาวะงีบหลับผิดปกติ (narcolepsy) ที่มี REM เกิดเร็วผิดปกติ ทำให้เกิดอาการหลุดเข้า REM ขณะที่กำลังตื่น จึงเกิดภาพหลอนขณะง่วงหรือก่อนตื่นได้

เมื่อต้องรับมือกับเรื่องนี้ ฉันมักจะแนะนำให้สังเกตรูปแบบก่อนว่าเกิดขึ้นบ่อยแค่ไหน ตอนเช้ารู้สึกง่วงนอนมากไหม หรือมีพฤติกรรมขณะหลับที่อันตรายหรือไม่ เพราะวิธีรักษาจะต่างกันไปตามสาเหตุ เช่น ใน RBD มักได้ผลดีกับยาบางชนิดหรือการปรับสภาพแวดล้อมเพื่อลดความเสี่ยง ส่วนโรคหยุดหายใจมักต้องใช้เครื่องช่วยหายใจ การปรับยาบางชนิดหรือการบำบัดทางจิตใจช่วยในกรณีฝันจากความเครียดหรือบาดแผลทางจิตใจ ในมุมของฉัน เรื่องฝันแปลก ๆ เป็นสัญญาณที่น่าสนใจเพราะมันบอกอะไรหลายอย่างเกี่ยวกับสมองและสภาพร่างกาย ถ้ารู้สาเหตุจริง ๆ จะทำให้จัดการได้ตรงจุดและคืนการนอนที่มีคุณภาพกลับมาได้อย่างแท้จริง

บางคนอาจจะบอกว่าฝันมากเกิดจากแค่นอนไม่พอ แต่ความจริงแล้วมีปัจจัยเล็ก ๆ น้อย ๆ หลายอย่างที่ทำให้ฝันแปลกหรือชัดขึ้นได้ ในมุมของคนที่ชอบสังเกตพฤติกรรมการนอน ฝึกตนเองจนรู้ว่าแค่เปลี่ยนเวลานอนหรือดื่มอะไรบางอย่างก่อนนอนก็เปลี่ยนฝันได้เยอะ

ตัวอย่างสั้น ๆ ที่ฉันเจอบ่อยคือ 1) การอดนอนเรื้อรัง จะทำให้เกิด REM rebound เมื่อได้โอกาสนอนเต็มที่ ฝันจึงชัดขึ้น 2) การทำงานเวรหรือเจอความเคลื่อนไหวของวงจรนาฬิกาชีวิต (circadian misalignment) ทำให้วงจร REM/NREM ถูกเลื่อนและฝันแปลกกว่าเดิม 3) การใช้กัญชาหรือหยุดใช้กัญชาเฉียบพลัน มักเปลี่ยนรูปแบบความฝันได้มาก หลายคนฝันน้อยขณะใช้ แต่ฝันชัดขึ้นตอนหยุด และ 4) ไข้หรือการเจ็บป่วยบางชนิดทำให้ฝันมีสีสันหรือเนื้อหาประหลาดกว่าปกติ

สรุปแบบไม่เป็นทางการคือ ลองสังเกตการนอน สุขภาพทั่วไป และสิ่งที่กินหรือเลิกกินก่อนนอน บ่อยครั้งการแก้ไขเล็ก ๆ น้อย ๆ ช่วยลดฝันที่รบกวนได้ แต่ถ้าฝันมาพร้อมกับอาการอื่น ๆ เช่นทำร้ายตัวเองตอนหลับหรือหลับกลางวันมากจนกระทบชีวิต การปรึกษาผู้เชี่ยวชาญจะช่วยให้เข้าใจสาเหตุได้ชัดขึ้น และก็ทำให้นอนหลับสบายขึ้นในที่สุด