I: ANG ARAW NA MULING NAGSIMULA ANG LAHAT

“Binabati kita, Ms. Valderrama. Sa wakas, malaya ka na.”

Tumingin ako sa divorce decree na hawak ng abogado ko. Pagkatapos ng labingwalong taong pagsasama, sa wakas ay wala na akong legal na ugnayan kay Adrian Montenegro.

Wala nang Montenegro na maaaring magdikta kung paano ako mamumuhay. Wala nang biyenang magpaparamdam sa akin na isa akong hamak na katulong sa sarili kong tahanan. At wala nang asawang uuwi nang madaling-araw, amoy pabango ng ibang babae, pero umaasang sasalubungin ko pa rin siya nang nakangiti.

“Salamat, Attorney,” mahinang sagot ko.

“Sigurado kang ayaw mong humingi ng karagdagang settlement? Maraming ari-arian ang mga Montenegro.”

Napangiti ako nang mapait. “Labingwalong taon kong hinabol ang pagmamahal ng asawa ko. Ayoko nang habulin ang pera niya.”

Hindi ko na kailangang ipaliwanag na may sarili akong yaman. Ang apelyidong Valderrama ay hindi basta pangalan sa mga business directory. May mga negosyo ang pamilya namin, may lupa, at may mga koneksiyong hindi dapat basta-basta tinatanong. Ang problema, sa loob ng maraming taon, hinayaan kong ang mga Montenegro ang magpasya para sa akin.

At iyon ang pinakamalaking pagkakamali ko.

Sa una, ang hindi namin pagkakaroon ng anak ang naging dahilan ng lahat ng pagtatalo. Ako ang sinisisi ng pamilya ni Adrian. Ako raw ang may problema. Ilang beses akong nagpa-checkup, uminom ng gamot, at nagtiis sa mga mapanakit na komento ng biyenan ko.

Hanggang sa nalaman kong si Adrian pala ang hindi maaaring magkaanak.

Alam niya iyon. Alam din ng kanyang pamilya. Pero hinayaan nila akong sisihin ang sarili ko.

At nang iuwi ni Adrian ang anak niya sa ibang babae, may lakas pa siyang sabihin sa akin na dapat ko iyong tanggapin. Para raw sa kapakanan ng bata. Para raw sa pangalan ng pamilya.

Para raw sa kanya. Hindi ko na maalala kung ilang beses akong umiyak sa loob ng mansiyon nila. Ang alam ko lang, nang tuluyan akong mapagod, wala na akong natirang pagmamahal para sa lalaking iyon.

“May naghihintay na sa iyo sa labas,” sabi ng abogado.

“Si Quin?”

Tumango siya. “Pero sinabi niyang huwag kang magmadali. May naghanda raw siyang sasakyan.”

Napailing ako. “Sabihin mo sa kanya, kaya kong sumakay ng bus. Hindi ako gawa sa porselana.”

Natawa ang abogado. “May nagsabi rin sa akin niyan. Mukhang hindi ka niya basta-basta pakakawalan sa pagmamaneho.”

Napangiti ako sa unang pagkakataon nang araw na iyon. Si Joaquin “Quin” Salazar.

Ang lalaking tumulong sa akin nang halos lahat ay tumalikod na. Isa siyang matagumpay na negosyante ngayon, pero sa pagkakaalam ko, hindi naging madali ang buhay niya. Lumaki siya sa parehong lugar na kinalakihan ko, at maraming taon siyang naglayas para magnegosyo sa ibang bansa. Nang bumalik siya sa Pilipinas, tila dala niya ang kapangyarihang hindi basta nakukuha sa pera.

May mga taong natatakot sa kanya. May mga taong gumagalang. At may mga taong hindi man lang binabanggit ang pangalan niya kapag may ibang nakikinig.

Sa kabila ng reputasyon niyang iyon, siya ang nag-abot sa akin ng tulong nang kailangan ko ito.

Gusto ko siyang personal na pasalamatan.

May dala akong kahon ng kakaning ginawa ko pa kagabi. Paborito raw niya ang suman at kutsinta na dating ginagawa ng tatay ko. Hindi ko alam kung maaalala pa niya ang lasa, pero naisip kong mas maayos iyon kaysa magdala ng mamahaling regalo.

“Miss, sasakay na po ba kayo?”

Naputol ang pag-iisip ko nang tawagin ako ng kundoktor. Nakatigil sa gilid ng kalsada ang isang lumang bus na may karatulang SAN ISIDRO. Wala akong ideya kung bakit naroon ito, pero wala rin akong balak maghintay ng sasakyan ni Quin. Baka kung saan pa umabot ang paghihintay ko.

“Oo. Salamat.”

Sumakay ako at pumili ng upuang malapit sa bintana. Punuan ang bus. May mga manggagawang nakasuot ng kupas na uniporme, mga estudyanteng may bitbit na bag, at mga nanay na may dalang bayong.

Napangiti ako. Matagal na akong hindi nakasakay sa ganitong bus. Sa mundo ng mga Montenegro, kahit ang pagpunta sa kabilang kanto ay kailangang may kasamang driver at dalawang security guard. Minsan nga, mas marami pa ang bodyguard ko kaysa sa tao sa pupuntahan ko.

Humilig ako sa bintana at inilapag sa kandungan ang kahon ng kakanin. Biglang umandar ang bus.

Maya-maya, naramdaman kong may malamig na bagay na dumampi sa mga daliri ko. Pagtingin ko, isang pulang ice candy ang hawak ko.

Napakunot ang noo ko. “Ha? Kanino ito?”

Napatingin ang babaeng katabi ko. “Sa inyo po iyan. Kanina pa ninyo hawak.”

“Hindi ko po binili.”

“Baka may nagbigay.”

Napatingin ako sa paligid. Walang sinumang nag-aalok ng ice candy. Wala ring nagtangkang kausapin ako.

Mas lalo akong nagtaka nang mapansin ko ang mga damit ng mga pasahero. Ang mga babae ay nakasuot ng floral na blusa at mahahabang palda. Ang mga lalaki naman ay may nakatuping manggas ng polo at pantalon na may malalapad na sinturon.

Tumingin ako sa bintana. Hindi iyon ang mga kalsadang dinadaanan ko kanina.

Mga lumang bahay na kahoy ang nakahanay sa gilid ng daan. May mga batang naglalaro sa tabi ng tindahan, may mga nagbibisikleta, at may tindero ng diyaryo na sumisigaw sa kanto.

Mabilis akong umayos ng upo. May karatulang nakasabit sa isang lumang gusali.

MALIGAYANG PAGDATING SA SAN ISIDRO — 1979.

Biglang nanlamig ang aking mga kamay. “Hindi…”

Muli kong binasa ang karatula.

Hindi maaari. Kakagaling ko lang sa korte. Kakapirma ko lang sa mga dokumentong magpapalaya sa akin sa kasal na labingwalong taon kong tiniis. Paano ako napunta sa taong 1979?

Napahawak ako sa dibdib. Baka nawalan ako ng malay. Baka aksidente ito. Baka panaginip lamang.

Pero nang tingnan ko ang suot kong damit, halos mapasigaw ako. Wala ang mamahaling relo ko. Wala ang handbag na dala ko kanina. Ang suot ko ay simpleng blusa at palda. Sa kandungan ko, wala na ang kahon ng kakanin.

May maliit na bayong na lamang. At sa ibabaw nito ay isang panyo na may burdang pangalan.

ELENA VALDERRAMA.

Lia.

Elena “Lia” Valderrama. Labingwalong taong gulang. Ang edad ko noong unang makilala ko si Adrian.

“Lia?” Napahinto ang paghinga ko.

May pamilyar na boses mula sa tabi ko. Dahan-dahan akong lumingon. At naroon siya.

Si Adrian Montenegro.

Bata. Malinis ang pagkakasuklay ng buhok. Nakasuot ng puting polo na tila bagong plantsa. Wala pa ang mga guhit sa noo niya, wala pa ang pagod sa mukha, at wala pa ang mga taon ng pagtataksil na minsang nagpaubos sa akin.

Pero hindi ako nagkamali. Siya iyon.

Ang lalaking minahal ko noon. Ang lalaking sinubukan kong iligtas. Ang lalaking naging dahilan kung bakit halos makalimutan ko kung sino ako.

“Lia, okay ka lang?” tanong niya.

Napatingin ako sa kamay niyang nakapatong sa ibabaw ng akin.

Agad ko itong binawi. “Ano'ng ginagawa mo?”

Nakunot ang noo niya. “Ha? Magkasama tayong sumakay. May problema ba?”

Gusto kong matawa. Gusto kong umiyak. Gusto ko ring sampalin siya para lang matiyak na hindi ako nananaginip.

“Anong taon na?”

Mas lalong nagtaka si Adrian. “Ano?”

“Anong taon na ngayon?”

“1979. Lia, anong nangyayari sa iyo?”

Napatakip ako sa bibig. Totoo nga.

Dalawampu't isang taon akong bumalik sa nakaraan.

“Bakit? May sakit ka ba?” tanong niya. “Kanina ka pa parang nakakita ng multo.”

Kung alam lang niya. Nasa harap ko ang lalaking sumira sa buhay ko, pero hindi pa niya nagagawa ang mga kasalanang alam kong gagawin niya.

Muli akong labingwalong taong gulang, ngunit taglay ko ang lahat ng alaala ng tatlumpu't siyam na taong gulang kong sarili.

At kung tama ang pagkakaalala ko, ngayong araw niya ako unang dadalhin sa mansiyon ng mga Montenegro upang ipakilala sa kanyang pamilya.

Araw na nagsimula ang lahat. “Relax ka lang,” sabi ni Adrian habang inaayos ang manggas niya. “Mabait si Mama. Matutuwa siya kapag nakilala ka niya.”

Napangiti ako nang mapait. Mabait?

Kung mabait ang babaeng iyon, baka hindi na kailangan ng mga Montenegro ng security guards at baril sa bawat sulok ng kanilang mansiyon.

“Lia, nakikinig ka ba?”

“May itatanong ako.”

“Ano iyon?”

“Gaano mo ba talaga ako kamahal?”

Natigilan siya bago natawa. “Ano ka ba? Bigla-bigla ka na lang nagtatanong ng ganyan. Syempre, mahal kita.”

Napatingin ako sa kanya. Ilang beses kong narinig ang mga salitang iyan. Ilang taon kong hinawakan ang mga pangakong iyon na para bang mga gintong alahas na hindi dapat mawala.

Ngayon, alam kong walang halaga ang mga ito. “Kung ganoon,” sabi ko, “may sasabihin din ako.”

Bago pa siya makasagot, huminto ang bus sa tapat ng isang malaking compound. Mataas ang pader. May bakal na tarangkahan. Nakaparada sa loob ang ilang mamahaling kotse, at sa magkabilang panig ng gate ay may mga lalaking nakasuot ng itim na amerikana. Hindi sila mukhang ordinaryong guwardiya. May mga baril sa ilalim ng kanilang mga damit.

Kilala ko ang lugar na iyon. Ang mansiyon ng mga Montenegro.

Sa dati kong buhay, dito nagsimula ang pagiging bilanggo ko sa isang mundong puno ng lihim at karahasan.

Tumayo si Adrian at inalok sa akin ang kamay niya. “Halika. Naghihintay na sila.”

Tiningnan ko ang kamay niya, pagkatapos ay ang mukha niya. “Adrian, hindi ako sasama.”

Nawala ang ngiti niya. “Ano?”

“Hindi kita pakakasalan.”

Napatawa siya nang malakas. “Lia, huwag kang magbiro. Nandiyan ang pamilya ko.”

“Hindi ako nagbibiro.”

“Napag-usapan na ng dalawang pamilya natin ang lahat. Hindi mo puwedeng basta kanselahin iyon.”

“Hindi ko naman sila pinayuhang gumawa ng plano para sa buhay ko.”

Lalong tumalim ang tingin niya. “Anong nangyayari sa iyo? Hindi ka naman ganito.”

Tama siya. Hindi ako ganito noon.

Noon, madali akong kumbinsihin. Madali akong patahimikin. At higit sa lahat, naniwala akong ang pagmamahal ay nangangahulugang pagtitiis.

Pero hindi na ako ang dating Lia. Bumaba ako ng bus nang hindi tinatanggap ang kamay niya. Sa kabilang kalsada, may lalaking nakasandal sa isang itim na motorsiklo. Nakasuot siya ng itim na kamiseta at kupas na maong. May maliit na sugat sa kilay at isang yosi sa pagitan ng mga daliri.

Nang mapansin niya ako, ibinaba niya ang sigarilyo. Hindi ko alam kung bakit parang may kung anong pamilyar sa mukha niya.

Pagkatapos, nagsalita siya. “Sa wakas, nagising ka rin.”

Napakunot ang noo ko. Sino siya?

Bago pa ako makapagtanong, lumapit si Adrian at humarang sa pagitan namin. “Rafael  Sarmiento. Huwag kang makialam.”

Bahagyang ngumisi ang lalaki. “Hindi ako nakikialam, Montenegro. Sinusundo ko lang ang taong matagal ko nang hinihintay.”

Napatingin siya sa akin, at sa unang pagkakataon, nawala ang pang-aasar sa kanyang mga mata. “Lia Valderrama,” mahinahon niyang sabi. “May pangako ako sa nanay mo. At ngayong bumalik ka, oras na para malaman mo kung bakit ka nila hinahanap.”

Nanlamig ang buong katawan ko. Hindi pa patay si Mama.

Wala rin akong natatandaang kakilalang Rafael Sarmiento. Kung gayon, bakit alam ng isang siga ang lihim ng aking ina—at bakit tila alam niyang hindi ako dapat napunta sa pamilyang Montenegro?