3: ANG BUHAY NA AKIN

“Hindi ako papakasal kay Adrian, Papa. Kahit magalit pa ang buong angkan ng mga Montenegro, hindi ko na ibibigay sa kanila ang buhay ko!”

Iyon ang unang sinabi ko nang makauwi ako sa bahay namin kinabukasan.

Tahimik na nakaupo si Papa sa hapag-kainan, hawak ang tasa ng kapeng halos hindi na umuusok. Sa tabi niya ay ang kuya kong si Marco, na halatang hindi pa nakakapaghilamos, at ang bunso naming si Luis, na abala sa paghahanap ng natirang pandesal.

“Sandali,” sabi ni Luis habang may nguya. “Hindi ka ba talaga magpapakasal kay Adrian? Ibig sabihin, wala nang libre sa mamahaling restaurant?”

“Luis!” saway ni Marco.

“Ano? Nagtatanong lang ako. Mahal kaya ang buhay natin.”

Napailing ako. Kahit sa ganitong sitwasyon, hindi mawawala ang kakulitan ng bunso naming kapatid. Pero hindi tumawa si Papa. Ibinaba niya ang tasa at seryosong tumingin sa akin.

“Anak, may nangyari ba sa mansiyon ng mga Montenegro?”

Umupo ako sa tapat niya. Hindi nila ako tinanggap, Papa. O mas tama sigurong sabihin na tinanggap nila ako dahil may kailangan sila sa akin. Hindi ko alam kung ano iyon, pero malinaw na hindi basta pagpapakasal kay Adrian ang pakay nila.”

Napakunot ang noo ni Marco.

“May ginawa ba sa iyo si Adrian?”

“Wala siyang ginawa. Iyon nga ang problema. Hinayaan niya lang ang ina niya na bastusin ako.”

“Kung ganoon, ako ang kakausap sa kanya.”

“Kuya, hindi mo kailangang makipag-away.”

“Hindi ako makikipag-away. Makikipag-usap lang ako.”

Tumingin ako sa kanya. Kilala ko ang kapatid ko. Kapag sinabi niyang makikipag-usap siya, karaniwang may kasamang kamao ang paliwanag. “Marco, huwag kang gagawa ng gulo. Hindi ordinaryong pamilya ang mga Montenegro. May mga tauhan sila, armas, at mga koneksiyon na hindi natin kayang labanan.”

Nagkatinginan si Papa at Marco.

“Alam namin,” mahinang sagot ni Papa.

“Papa, ano ang ibig ninyong sabihin?”

“Matagal nang may mga taong nagsasabing may koneksiyon ang mga Montenegro sa ilang negosyanteng hindi natin dapat banggain. May mga barko silang hindi dumadaan sa ordinaryong daungan, mga bodega na hindi nakarehistro sa pangalan nila, at mga taong sumusunod sa kanila kahit wala silang suot na uniporme.”

Dahan-dahan akong napasandal. Sa dati kong buhay, marami akong narinig na usapan tungkol sa mga ilegal na negosyo ng mga Montenegro. Ngunit dahil naging asawa ako ni Adrian, natutunan kong huwag nang magtanong. Sa huli, ang pagiging walang alam ay hindi nakapagtanggol sa akin. Naging dahilan pa iyon para magamit nila ako.

“Kung ganoon, mas lalo akong hindi papayag na mapabilang sa pamilya nila.”

Tumango si Papa. “Hindi kita pipilitin, anak. Pero kailangan nating maging maingat. Hindi basta tinatanggihan ang isang alok ng mga taong gaya nila.”

Napahawak ako sa kamay niya. “Hindi ko na kayang isuko ang buhay ko para lang mapanatili ang kapayapaan ng ibang tao.”

Bahagyang lumambot ang ekspresyon niya. “Hindi mo kailangang gawin iyon. Anak kita. Hindi mo kailangang magpakasal para patunayan ang halaga mo.”

Biglang nangilid ang luha ko. Sa dati kong buhay, matagal kong hinintay na may magsabi sa akin niyan. Nang kailangan ko ng kakampi, ang iniisip ko ay kung paano mapapalugod ang mga Montenegro. Hindi ko nakita kung gaano ako kamahal ng sarili kong pamilya.

Hindi na ako uulit sa pagkakamaling iyon.

“Kung hindi ka na magpapakasal, ano'ng plano mo?” tanong ni Marco matapos kaming mag-almusal.

“Magtrabaho.”

Napatingin siya sa akin. “Saan?”

“Sa garahe ninyo.”

Napanganga si Luis. “Ate, mag-aayos ka ng makina?”

“Hindi. Ikaw ang aayusin ko kapag hindi ka tumigil sa kakatanong.”

Tumawa si Marco. “May punto naman. Kailangan din natin ng taong mag-aayos ng mga libro at bayarin. Hindi na ako makasabay sa dami ng resibo.”

Ang pamilya namin ay may maliit na pagawaan ng sasakyan at trucking service sa San Isidro. Hindi ito kasinglaki ng mga kompanya ng mga Montenegro, pero sapat para mabuhay kami nang maayos. Sa dati kong buhay, halos nakalimutan ko ang negosyong ito. Naging abala ako sa pag-aasikaso sa mga pangangailangan ng asawa ko at sa pagpapanatili ng magandang pangalan ng pamilya nito.

Ngayon, ayokong umasa sa sinumang lalaki para magkaroon ng sariling pera.

“Simula ngayon, ako ang bahala sa accounting. Gusto kong malaman ang bawat pumapasok at lumalabas na pera.”

Napataas ang kilay ni Marco. “Sigurado ka? Maraming numero iyan.”

“Mas madali ang numero kaysa sa mga lalaking hindi marunong tumupad sa pangako.”

“Aray,” bulong ni Luis. “Parang may pinatatamaan.”

“May tinamaan ba?” tanong ko.

“Wala. Kumakain lang ako.”

Sa wakas, natawa si Papa. Matagal ko nang hindi naririnig ang tawa niya nang ganoon kagaan.

Nang matapos kami, sumama ako kay Marco papunta sa garahe. Abala na ang mga mekaniko sa pag-aayos ng mga sasakyan. May isang jeep na nakataas ang harapan, dalawang motorsiklo sa tabi, at isang lumang truck na kailangang palitan ang makina.

Inilapag ni Marco sa mesa ang makapal na ledger.

“Ito ang mga bayarin. Ito naman ang mga utang ng ilang kliyente. Huwag kang magulat kung may makikita kang sulat-kamay na hindi mo maintindihan. Si Luis ang naglista noong nakaraang buwan.”

“Bakit parang kailangan ko munang magdasal bago basahin?”

“Dahil kailangan.”

Napatawa ako. Sa loob ng ilang oras, sinuri ko ang mga resibo, inayos ang mga tala, at inihiwalay ang mga bayaring hindi pa naisasama sa libro. Habang ginagawa ko iyon, may napansin akong ilang pangalan ng kliyenteng paulit-ulit na nagpapagawa ng sasakyan ngunit hindi nagbabayad.

“Kuya, bakit hindi pa natin sinisingil ang mga ito?”

“May koneksiyon sila sa isang transport company. Sabi ng tatay, kaibigan daw niya.”

“Kaibigan? Tatlong buwan nang hindi nagbabayad.”

“Ganoon talaga minsan.”

Umiling ako. “Hindi negosyo ang pagbibigay ng libreng serbisyo.”

Kinuha ko ang papel at nilagyan ng marka ang mga account na kailangang singilin.

“Simula ngayon, walang lalabas na sasakyan hangga't walang malinaw na kasunduan sa bayad.”

Napakamot si Marco sa ulo. “Lia, isang umaga ka pa lang dito, parang gusto mo nang palitan ang buong sistema.”

“Hindi naman. Aayusin ko lang.”

“Parang mas nakakatakot ka kaysa sa mga kontrabidang napapanood namin.”

“Magaling. Ibig sabihin, epektibo ako.”

Bandang tanghali, may tumigil na motorsiklo sa tapat ng garahe. Napatingin ako sa p***o.

Si Joaquin “Quin” Salazar.

Tinanggal niya ang helmet at inayos ang magulo niyang buhok. Nakasuot siya ng puting kamiseta, maong, at isang jacket na tila hindi na nadadaanan ng plantsa.

“Magandang tanghali,” bati niya.

“May kailangan ka?” tanong ko.

“Wala. Namamasyal lang ako at naisip kong tingnan kung nakaligtas ka sa mga Montenegro.”

“Salamat sa tiwala.”

Ngumisi siya. “Walang anuman.”

Lumapit si Marco. “Ikaw ba si Quin Salazar?”

“Oo.”

“May kailangan ka sa kapatid ko?”

“May ibabalik lang ako.”

Inilabas niya mula sa bulsa ang isang maliit na panyo na may burdang letrang L.

Agad ko itong nakilala. Panyo iyon ni Mama na lagi kong dala noong bata pa ako. Hindi ko napansing nawala iyon.

\

“Sa iyo ba iyan?” tanong niya.

“Oo. Saan mo nakuha?”

“Sa tapat ng mansiyon ng mga Montenegro. Malamang nahulog mo kahapon.”

Kinuha ko iyon. “Salamat.”

“Walang anuman. Pero sa susunod, huwag kang mag-iwan ng gamit sa lugar na maraming taong gustong mag-uwi sa iyo.”

Napatingin ako sa kanya. “Biro ba iyan?”

“Depende kung gaano ka kaganda ang araw mo.”

“Quin,” saway ni Marco, “kung nandito ka lang para mang-asar, marami kaming trabaho.”

“Alam ko. Mukhang kailangan ninyo ng mas maayos na accounting.”

Napatingin ako sa kanya. “Paano mo nalaman?”

“Maraming utang ang mga kliyente ninyo. May ilang sasakyang ginagamit ng mga taong may koneksiyon sa mga Montenegro. Hindi magandang ideya na basta na lang kayo tumanggap ng trabaho mula sa kanila.”

Nawala ang ngiti ko.

“Bakit mo alam ang mga pangalan ng mga kliyente namin?”

Saglit siyang natahimik. “Dahil hindi lang kayo ang pamilyang may mata sa paligid.”

“Anong ibig mong sabihin?”

Tumingin siya kay Marco, pagkatapos ay sa akin. “Lia, kailangan mong mag-ingat. Hindi natutuwa si Adrian kapag hindi nakukuha ang gusto niya.”

“Hindi ko na problema ang Adrian na iyon.”

“Maganda. Pero may problema ka pa ring hindi mo alam.”

Bago pa ako makapagtanong, lumingon siya sa panyo na hawak ko.

“Ingatan mo iyan. Mahalaga iyan sa nanay mo.”

Nanlamig ako. “Paano mo kilala ang nanay ko?”

Hindi siya sumagot. Sa halip, tumingin siya sa akin nang matagal. “May mga bagay na hindi ko pa puwedeng sabihin.”

“Ang dami mong hindi puwedeng sabihin.”

“May iba kasi akong kayang gawin.”

“Halimbawa?”

“Magdala ng tanghalian.”

Napatingin ako sa hawak niyang paper bag. Inilapag niya iyon sa mesa.

“Pancit at turon. Mukhang hindi ka pa kumakain.”

Napakunot ang noo ko. “Bakit mo ako binilhan?”

“Dahil hindi kita gustong makita na mahimatay sa trabaho. Mahirap magpaliwanag sa pamilya mo.”

“Hindi mo kailangang mag-alala.”

“Hindi naman ako nag-aalala.”

“Kung ganoon, bakit ka nagdala ng pagkain?”

Napangisi siya. “Baka gusto ko lang kumain kasama ka.”

“Ang kapal ng mukha mo.”

“Salamat. Pinaghirapan ko iyan.”

Napatawa si Marco sa likuran ko. Mukhang natuwa siyang may ibang taong kayang sumagot sa akin.

Hindi pa man ako nakakabalik sa ledger ay may dumating na itim na sasakyan sa labas ng garahe.

Alam ko na agad kung sino iyon. Bumaba si Adrian, maayos ang suot na polo at pantalon. May dalawang tauhan siyang naiwan sa sasakyan. Lumapit siya sa amin na para bang siya ang may-ari ng lugar.

“Lia.”

Hindi ako tumayo.

“Ano'ng kailangan mo?”

“Gusto kitang makausap.”

“Sinabi ko na ang lahat kahapon.”

“Hindi natin puwedeng basta kanselahin ang kasal.”

“Puwede. At iyon ang gagawin natin.”

Napatingin siya kay Marco. “Kuya mo ba ang nag-udyok sa iyo na magdesisyon nang ganito?”

Agad na tumayo si Marco. “Wala akong kailangang sabihin sa iyo.”

“Marco,” sabi ko, “ako na.”

Bumalik ang tingin ko kay Adrian.

“Hindi ako batang puwedeng utus-utusan. Sarili kong desisyon ito.”“Lia, nagkamali lang ang

Mama. Hindi mo naman kailangang gawing malaking bagay ang lahat.”

“Hindi malaking bagay sa iyo dahil hindi ikaw ang minamaliit.”

“Hindi ko naman sinasadya iyon.”

“Pero hinayaan mong mangyari.”

Napabuntong-hininga siya at hininaan ang boses. “May mga bagay kang hindi nauunawaan. Kailangan nating magpakasal. Mahalaga ito sa dalawang pamilya.”

“Bakit?”

Hindi siya agad nakasagot.

“Dahil napag-usapan na.”

“Hindi iyon sagot.”

“Lia, huwag mo akong pahirapan.”

Napatawa ako nang walang saya. “Ang lakas ng loob mong sabihin iyan sa akin.”

Tumingin siya sa paligid at saka muling lumapit.

“Kung hindi ka magpapakasal sa akin, maaaring magkaroon ng problema ang negosyo ng pamilya mo. Hindi mo gugustuhing madamay ang tatay at mga kapatid mo.”

Naramdaman kong nanigas ang katawan ko.

Iyon na ang tunay na Adrian. Hindi na ang binatang may matatamis na salita. Naroon na ang lalaking ginagamit ang kapangyarihan para makuha ang gusto niya.

“Banta ba iyan?”

“Babala.”

“Kung ganoon, iparating mo sa pamilya mo na hindi ako matatakot.”

“Lia…”

“Umalis ka na, Adrian.”

Hindi siya gumalaw.

Hanggang sa biglang nagsalita si Quin mula sa gilid.

“Hindi mo ba narinig? Pinapaalis ka na.”

Napalingon si Adrian.

“Wala kang pakialam dito, Salazar.”

“May pakialam ako kapag may taong nang-aabala sa oras ng tanghalian.”

“Hindi mo alam kung sino ang kinakalaban mo.”

Ngumiti si Quin, pero malamig ang mga mata niya.

“Alam na alam ko.”

Saglit silang nagtitigan. Pagkatapos ay umatras si Adrian, ngunit bago sumakay sa sasakyan,

humarap muna siya sa akin.

“Hindi pa ito tapos, Lia.”

“Alam ko. Pero hindi na ako ang babaeng dati mong kinokontrol.” Umandar ang sasakyan at mabilis na nawala sa kalsada.

Nang makaalis si Adrian, tahimik na lumapit sa akin si Papa. Kanina pa pala siya nasa opisina sa likod ng garahe at narinig ang bahagi ng pagtatalo.

“Anak, kailangan nating pag-usapan ang sinabi niya.”

“Papa, huwag kayong mag-alala. Hindi ko sila hahayaang saktan kayo.”

“Hindi iyon ang kinatatakutan ko.”

Tumingin siya sa panyo na hawak ko.

“Lia, saan mo nakuha iyan?”

“Kay Quin. Nahulog ko raw kahapon sa mansiyon.”Nang marinig niya ang pangalan ni Quin, nagbago ang mukha ni Papa.

“Si Joaquin Salazar ang nagbalik niyan?”

“Opo. Bakit?”

Hindi siya agad nakasagot. Kinuha niya ang panyo at sinuri ang burda sa sulok. Sa likod nito ay may maliit na simbolong hindi ko napansin noon: isang agilang may nakapalibot na korona.

“Matagal ko nang hindi nakikita ang sagisag na iyan,” bulong niya.

“Anong ibig sabihin niyan?”

Tumingin siya sa akin, at sa unang pagkakataon, nakita kong may takot sa mga mata niya.

“Lia, may mga bagay tungkol sa nanay mo na hindi ko naipaliwanag sa iyo.”

Napahawak ako sa gilid ng mesa.

“Ano'ng mga bagay?”

Bago siya makasagot, may kumatok nang malakas sa p***o ng opisina. Pumasok ang isa sa mga tauhan namin, hingal na hingal.

“Sir Esteban! May mga lalaking naghihintay sa labas. May dala silang sulat para kay Ma'am Lia.”

Kinuha ni Papa ang sobre. Walang pangalan ng nagpadala, tanging ang parehong sagisag ng agila ang nakatatak sa harap.

Binuksan niya iyon.

Nang mabasa niya ang laman, biglang namutla ang mukha niya. “Papa?”

Dahan-dahan niyang inabot sa akin ang papel.

Iisa lamang ang nakasulat:

IBALIK NINYO ANG TAGAPAGMANA. HUWAG NINYONG HAYAANG MAPUNTA SIYA SA MGA MONTENEGRO.

Napatingin ako kay Papa.

“Anong tagapagmana? Sino ang tinutukoy nila?”

Hindi siya sumagot.

Sa halip, napatingin siya sa litrato na nakasilip mula sa loob ng sobre. Larawan iyon ng nanay

ko noong kabataan niya. Nakatayo siya sa tabi ng isang lalaking nakasuot ng itim na suit, at sa likuran nila ay nakatayo ang isang batang si Quin.

At sa likod ng larawan, may nakasulat na pangalan.

ELENA VALDERRAMA — ANG HULING TAGAPAGMANA NG SANGKATUTAK NA DUGO.