Ano Ang Mga Katangian Ng Isang Kulto Sa Pilipinas?

Uy, tuwing gabi lagi akong naiintriga sa mga kwento ng 'wakwak' dahil parang ito ang urban legend ng probinsya—pero hindi lang sa isang lugar nanggagaling ang mga kuwentong iyon. Sa palagay ko pinakamalakas ang pagkakakabit ng 'wakwak' sa Visayas: mga isla ng Panay (lalo na sa Iloilo at Capiz), Negros, Cebu, Samar at Leyte. Dito madalas marinig ng mga matatanda ang mga kwento ng nilalang na lumilipad at gumagawa ng tunog na 'wak-wak' tuwing madaling araw. Sa Mindanao rin, may mga bersyon ng parehong nilalang, at minsan nag-iiba ang detalye—may nagsasabing pakpak na tao, may nagsasabing aswang na umaalis ang tiyan o naghihiwalay ang katawan. Kapag pinalalalim mo, makikita mong halos magkakabit ang 'wakwak' sa mas malawak na kategorya ng aswang at manananggal. Kaya kahit magkakaibang lalawigan—Visayas at Mindanao ang nangingibabaw—nagkakaiba rin ang istilo ng pagkukwento. Lagi kong naaalala ang tunog ng mga lola habang inuulit ang mga babala tuwing gabi; nakakabit sa alaala ko ang lamig ng hangin at sindi ng lampara.

Habang nagbabasa ako ng mga luma at bagong aklat-bayan, napansin ko agad kung gaano kalalim ang ugat ng konsepto ng 'barang' sa kultura ng Pilipinas — at hindi lang ito simpleng kuwento ng mangkukulam na nagpapadala ng kulisap. Sa pinakapayak na paliwanag, ang ideya ng 'barang' ay lumabas mula sa malawak na pananaw ng Austronesian na animismo: paniniwalang buhay at di-kitang pwersa ang nasa paligid, at posibleng manipulahin ng tao. Bago pa man dumating ang mga Kastila, may sistema na ng paniniwala sa mga espiritu, sa mga sakit na sanhi ng hindi nakikitang pwersa, at sa mga taong may kakayahang magpadala o magbawi ng mga ito — silang mga tinawag minsan na mangbabarang o mangkukulam, depende sa rehiyon at detalye ng gawain. May dalawang mas malinaw na linya ng paliwanag: una, ang teknikal na paglalarawan ng 'barang' bilang isang uri ng malayang espiritu o maliit na nilalang (madalas inilarawan bilang insekto o maninila) na pinapagalaw ng tagapagbato—ito ang literal na paniniwalang nakikita sa maraming kwento at testimonya sa Visayas at Mindanao. Pangalawa, ang sosyal-historikal na aspekto: ang paratropa na paniniwala sa 'barang' ay nagsilbing paraan ng pagpapaliwanag sa biglaang karamdaman, pagkamatay, o personal na sakuna sa isang maliit na komunidad. Nang dumating ang mga Kastila, naitala nila at kadalasan binigyang-konteksto ang mga kwentong ito sa kanilang relihiyosong pananaw, kaya nagkaroon ng halo ng lokal na pag-interpret at mga bagong label. Sa etimolohiya naman, dapat ihiwalay ang 'barang' (sorcery) sa 'barangay' (ang yunit ng pamayanan). Ang huli ay nagmula sa salitang 'balangay', ang makapangyarihang bangkang ginagamit ng mga Austronesian seafaring communities — hindi pareho ang pinagmulan nila kahit na madalas magdulot ng kalitong lingguwistiko. Bilang tagahanga ng alamat at kasaysayan, nakakatuwa para sa akin na ang 'barang' ay hindi simpleng alamat lang: nakikita ko siya bilang lens na nagpapakita kung paano nagbabago ang paniniwala kapag may ugnayan ang relihiyon, kolonisasyon, at lokal na pangangailangan sa pagpapaliwanag ng hindi maunawaan. Hanggang ngayon, buhay pa rin ang mga kuwentong ito sa mga baryo, teleserye, at horror films — at sa psychology ng komunidad, nagsisilbi pa ring babala at paraan ng pagkukuwento ng trauma at pananakit. Talagang nakaka-engganyo at sobrang layered ang paksang ito.

Habang umiikot ang radyo sa bahay tuwing gabi, naiisip ko kung gaano katagal na umiikot sa atin ang mga kuwentong bayan—parang lumang playlist na ipinapasa-pasa mula sa lola hanggang apo. Ang pinagmulan ng mga kuwentong bayan ng Pilipinas ay halos puro oral tradition: mga salaysay na ipinapasa nang pasalita, na humuhubog sa pagkakakilanlan ng iba't ibang etnolinggwistikong grupo bago pa man dumating ang mga dayuhan. Mula sa mga epikong tulad ng 'Hudhud', 'Hinilawod', at 'Ibalon' hanggang sa maiikling alamat at pabula gaya ng 'Ibong Adarna' at 'Juan Tamad', makikita mo ang magkakaibang mundo ng paniniwala—animismo, pagsamba sa kalikasan, at paggalang sa mga ninuno—na bahagi talaga ng buhay noon at ngayon. Huwag kalimutan ang mga malalim na impluwensiya na dumating sa iba't ibang panahon. Bago dumating ang mga Kastila, may mga kontak na tayo sa mga karatig-bansa sa Timog-silangang Asya—may paggalaw ng ideya at mito dahil sa kalakalan at migrasyon; may mga impluwensiyang Hindu-Buddhist at mga elemento mula sa Malay world. Nang dumating naman ang Islam sa katimugang bahagi ng arkipelago, naintegrate ang ilang mga karakter at tema sa lokal na mitolohiya. Pagdating ng kolonyalismong Kastila, nagkaroon ng mas malawak na pagkakasulat at pagrekord: ang ilang mga parokyal na kura at mga manunulat ay nagtala ng mga kuwentong bayan, at kasabay nito umusbong ang pagkaka-synthesize ng mga lokal at Kristiyanong elemento—kaya may mga legendang may santos o moral na hugis na pinagsama sa tradisyunal na paniniwala. Sa modernong panahon, naging mahalaga ang mga manunulat at folklorist na nagtipon-tipon at nag-publish ng mga aklat; malalaking pangalan tulad nina Damiana L. Eugenio at F. Landa Jocano ang nagbigay-daan para mas maintindihan at mapreserba ang mga ito sa porma na mababasa ng mas maraming tao. Personal, nakakainspire makita kung paano nag-evolve ang mga kuwento—hindi sila static. Sa tuwing nakikinig ako sa paglalahad ng alamat mula sa isang lola o kapag nababasa ko ang lumang koleksyon ng mga mito, ramdam ko ang continuity: parehong dahilan kung bakit nilikha ang mga ito noon—para magturo, magpaliwanag ng kalikasan, magtanggol ng komunidad, at magpatawa—ay bumubuhay pa rin ngayon sa iba-ibang anyo. Ang mga kuwentong bayan ay pinaghalong katutubong imahinasyon, impluwensiyang panrelihiyon at panrehiyon, at mga pagbabago dulot ng makasaysayang pangyayari. Sa madaling salita, hindi lang sila ‘mula’ sa isang pinanggalingan lang; bunga ito ng matagal at masalimuot na proseso ng pakikipag-ugnayan ng ating mga ninuno sa isa’t isa at sa mundo nila—at nakakatuwang isipin na patuloy natin silang binibigyang-buhay sa mga bagong henerasyon.

Nasa isip ko ang mga blockbuster na pelikula na talagang bumihag sa puso ng mga tao dito sa Pilipinas. Isang mahusay na halimbawa ay ang 'Hello, Love, Goodbye' na pinagbidahan nina Kathryn Bernardo at Alden Richards. Dito, nabalot ang kuwento ng pag-ibig sa konteksto ng mga Overseas Filipino Worker (OFW) na parang napaka-timely at talagang tumatalakay sa mga hinanakit at pangarap ng mga kababayan natin. Ang tawag ng puso, mga sakripisyo sa trabaho sa ibang bansa, at ang tema ng pagmamahal na nahaharap sa distansya ay talaga namang umantig sa maraming manonood. As a result, nagawa nitong magtala ng mataas na box office earnings at makuha ang atensyon ng lahat, hindi lamang sa mga millennials kundi pati na rin sa mas matatandang audience. Ang pagtalon nito sa box office charts ay patunay na ang magandang kwento at relatable characters ay may malaking impact sa puso ng mga Pilipino. May isa pang pelikula na naging matagumpay sa box office, at ito ay ang 'The Hows of Us' na pinagbidahan nina Daniel Padilla at Kathryn Bernardo. Ang kwentong ito ay tungkol sa mga hamon ng isang relasyon habang nahaharap sa mga realidad ng buhay, at muling umuusbong ang mga emosyonal na kwento tungkol sa pag-ibig at sakripisyo. Sinasalamin nito ang maraming kwento ng mga kabataan at ang kanilang mga pangarap kung saan gutom sa inspirasyon ang mga tao. Malaki ang rehistro nito sa crowd nang lumabas ito sa sinehan dahil maraming tao ang nakakarelate sa sitwasyon ng mga bida, lalo na ang mga millennials na nahaharap sa parehong problematika. Talagang pinalakas ng box office performance na ito ang reputasyon ng cast at ng direktor sa kani-kanilang mga fanbase. Talagang nakakaaliw isipin na bawat pelikulang umuusbong sa box office ay may kwentong dala-dala, at ang mga kwentong ito ay nag-uugnay sa atin bilang isang komunidad. Pinapakita nito kung gaano tayo ka-creative at kung gaano tayo ka-empathetic, nakikinig sa kwento ng iba, at tinatanggap ang mga aral mula rito. Kung may mga bagong bersyon man ng mga kwentong ito, tiyak na makikita natin sila sa mga box office charts sa hinaharap!

Naiinggit ako sa mga kolektor na nakita ko noon na may shelves na puno ng mga imported na tomo — pero madalas ding may mga piraso na talagang nag-iinit ng diskusyon rito sa atin. Kung pag-uusapan ang pinaka-kontrobersyal na 'palaman' sa manga sa Pilipinas, halos palaging lumilitaw ang mga akdang sobrang sexual o sobrang marahas ang tema. Halimbawa, kilala sa buong mundo ang pamagat na 'Urotsukidōji' dahil sa labis na pornograpiya at sadomasochistic na eksena, at natural lang na nagdulot ito ng pagkondena dito dahil sa cultural at legal na limitasyon natin. Kasunod nito, may mga titles tulad ng 'Kite' at 'La Blue Girl' na pumapasok din sa listahan ng mga kontrobersyal dahil sa sexual violence at explicit content. Bukod sa erotica, may mga serye naman na maaaring hindi adult sexual sa layunin pero napag-usapan dahil sa sobrang graphic na karahasan o moral na dilema — halimbawa ang 'Berserk' at 'Battle Royale' na nagbunsod ng mga diskusyon tungkol sa kung hanggang kailan dapat malayang makagamit ng malupit na imahe ang mga mangaka. Sa Pilipinas, nagiging mas seryoso ang usapan kapag madaling maabot ng mga menor de edad ang ganitong materyal, kaya madalas may panawagan para sa mas malinaw na age ratings at responsable na bentahan. Personal, naniniwala ako na hindi basta dapat itaboy ang sining dahil lang nakaka-raise ng kilay; pero importante ring protektahan ang kabataan at i-regulate ang distribution. Mas okay kung may edukasyon sa konteksto at malinaw na label, kaysa magtapon lang ng blanket ban na minsan nakakabitin ang mga legit na debate tungkol sa artistic intent at societal impact.

Tila may lumolutang na mga alaala at kwento ng mga henerasyon na nagpapakita ng kahalagahan ng mga pamilyang gaya ng Dimagiba sa ating kultura. Makikita ito sa mga lokal na kwentong bayan kung saan ang pamilya, nakaugat sa mga tradisyon at pagsasama ng komunidad, ay naging simbolo ng pagkakaisa at pagkakabuklod. Ang Dimagiba, sa kanilang mga gawi, ay naging tagasulong ng mga lokal na sining at tradisyon sa larangan ng musika, sayaw, at sining biswal, na nagbibigay-diin sa pagpepreserba ng ating kultura sa mga makabagong panahon. May mga pagkakataon pang ang kanilang mga ineengganyong aktibidad ay nagiging tulay sa pagkakaintindihan sa iba't ibang lahi at tribo sa Pilipinas, na nagdudulot ng pagbabago sa pananaw ng mga tao sa mga lokal na tradisyon.

Sa bawat sulok ng Pilipinas, lalong-lalo na sa mga tanghalan ng literatura, makikita ang mga tanyag na may-akda na labis na hinahangaan ng mga tagahanga. Isang magandang halimbawa ay si Jose Rizal, hindi lang siya isang pambansang bayani kundi kilala rin sa kanyang mga nobela tulad ng 'Noli Me Tangere' at 'El Filibusterismo'. Sinasalamin ng kanyang mga akda ang mga hidwaan ng kalikasan at lipunan noong kanyang panahon, at talaga namang nagbibigay inspirasyon sa mga mambabasa na hanggang ngayon ay bumabalik sa mga puno ng kaisipan at aral. Isa rin si Nick Joaquin, isang National Artist for Literature, na sa kanyang mga kwento ay gamit ang mga tradisyonal na elemento ng kulturang Pilipino pero isinasalaysay sa makabagong paraan. Ang kanyang akdang 'The Woman Who Had Two Navels' ay isang magandang halimbawa ng kakayahang makipagsabayan sa global na tema habang pinapakita ang likas na yaman ng ating kultura. Napakaraming iba pang mga may-akda sa Pilipinas gaya nina F.H. Batacan na kilala sa 'Smaller and Smaller Circles', at Lualhati Bautista na isa sa mga tunay na boses ng mga kababaihan sa literatura sa 'Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa?'. Ang kanilang mga kwento ay nagbibigay ng mga sariwang pananaw sa ating mga karanasan bilang mga Pilipino. Kasama na si Bob Ong, na may kakaibang istilo at humor sa kanyang mga libro tulad ng 'ABNKKBSNPLAko?!', na talagang nakaka-engganyo sa kabataan at mga taong nahihilig sa mas simpleng pormal na pagkakasulat. Nakakatuwang isipin na sa kabila ng iba't ibang estilo ng pagsulat at ng kanilang mga pinagmulan, nagkakaroon tayo ng isang masiglang komunidad ng mga mambabasa at may-akda na patuloy na summa-salamin ng ating kultura.

Iba’t ibang awtor ang nagbibigay ng kulay at sigla sa mundong pambata sa Pilipinas, at isa na dito si Luis Gabriel D. Ladrido, na sikat sa kanyang mga akda tulad ng 'Si Kiko at ang Barumbadong Babae' at iba pang kwento na puno ng mahahalagang aral. Ang kanyang estilo ay puno ng imahinasyon, na nagbibigay-daan sa mga bata na makaramdam ng pakikipagsapalaran sa kabila ng mga simpleng sitwasyon. Isang malaking bahagi ng kanyang mga kwento ay ang mga tradisyon at kultura ng Pilipinas, na tiyak na makakaugnay ang mga bata. Narito rin ang mga awtor tulad ni Dr. Jose Rizal, na sa kabila ng kanyang malalim at makabayang mensahe, ay may mga kwento at tula na makikita sa mga aklat pambata. Ang kanyang kwentong 'Ang Musmos na si Rizal' ay karaniwang ginagamit sa mga paaralan. Kakaiba ang kanyang pagsasanib ng kasaysayan at imahinasyon, na talaga namang nakaka-engganyo! Isang hindi ding maaaring kalimutan ay si Genaro R. Gojo Cruz. Siya ang may akda ng serye ng mga kwentong pambata gaya ng 'Ang Kuwento ni Maliyah' at 'Si Kiko at ang Tita Bituin'. Puno ng aral at kasiyahan ang kanyang mga akda. Nagbigay siya ng boses sa mga bata at nag-ambag sa kanilang pagbuo ng mga pangarap. Isa pa, si Christine Bellen, na patuloy na sumusulat ng mga kwentong bayani at pambata na malapit sa puso natin, tulad ng 'Madaling Araw'. Ang kanyang mga kwento ay nagdadala ng mga pangarap, kuwento ng pagsisikap, at pag-asa. Siyempre, hindi natin dapat kalimutan si Augie Rivera, na nagdadala ng mga kwentong puno ng aliw at aral tulad ng 'Kwentong Pambata'. Ang kanyang istilo ay nakakaaliw at tanggap ng mga kabataan, dahil ito ay puno ng mga makukulay na karakter at nakakahawang kwento. Ang mga akda nila ay nagsisilbing inspirasyon sa mga bata upang isulong ang kanilang imahinasyon. Ang mga akdang ito ay hindi lang basta kwento; ito ay mga kayamanang nagbibigay liwanag sa ating mga kabataan at sa kanilang pag-unlad. Salamat sa mga may akda na patuloy na nagpapayaman sa ating kultura at nag-aalaga sa susunod na henerasyon!