Sino Ang May-Akda Ng Pabula Tagalog Na 'Ang Pagong At Matsing'?

Habang binabalik-tanaw ko ang mga librong pambata sa lumang aparador, lagi akong napapaisip kung sino nga ba talaga ang pangunahing tauhan sa pabula na 'Pagong at Matsing'. Sa panlasa ko, ang puso ng kwento ay si Pagong — hindi lang dahil siya ang tinantya na pinagsamantalahan, kundi dahil siya ang nagdadala ng malinaw na leksyon tungkol sa pagiging matiyaga, mapagbigay, at marunong magtiyaga sa kabila ng kalokohan ng iba. Bilang bata, palagi akong nagri-root kay Pagong; natutunan ko rito na hindi palaging ang pinakamabilis o pinakamatalino ang tama, kundi ang matibay ang prinsipyo. Pagkatapos kong mag-mature, nakita ko na mas komplikado pala ang dinamika: si Matsing naman ang nagbibigay-spark sa kwento — siya ang antagonista pero siya rin ang dahilan kung bakit umiikot ang aral. Sa maraming bersyon, si Matsing ang mapanlinlang, nag-aalok ng mabilisang benepisyo at sinasamantala ang pagkabukas-palad ni Pagong. Dahil dito, ang kwento ay hindi lamang tungkol sa isang bayani kundi sa kung paano nagkakaiba ang pagtingin sa hustisya at kabutihan. May mga adaptasyon na binibigyang-diin ang pagsisisi ni Matsing o pinapakita siyang may kahinaan din na pwedeng maintindihan, kaya nagiging mas layered ang karakter niya. Sa huli, mas malaki ang tiyak na epekto ni Pagong sa moral ng pabula — siya ang nagsisilbing ilaw ng aral. Ngunit hindi ko maitatanggi na ang presensya ni Matsing ang nagiging motor ng katha; kung wala siya, wala ring nagtuturo ng hangganang kabutihan. Gustung-gusto ko ang ganitong uri ng mga kwento kasi simple silang tumitimo ng aral, pero hindi sila over-simplified — may lugar para sa compassion, galit, at pagtatalakay. Para sa akin, si Pagong ang pangunahing tauhan sa dami ng leksyon na dala niya, pero respetado ko rin ang papel ni Matsing bilang katalista ng pagkatuto — at yun ang dahilan kung bakit madalas kong balik-balikan ang kwento.

Sobrang nostalgic ang tunog ng pamagat na 'Ang Matsing at ang Pagong' para sa akin — tuwing naririnig ko ito bumabalik agad ang alaala ng mga kuwentong pambata. Kung titingnan ang pinagmulan, ang orihinal na may-akda ng kuwentong ito ay hindi isang modernong Pilipinong manunulat kundi bahagi ng mas malawak na koleksyon ng mga alamat: ang ‘‘Panchatantra,’’ isang sinaunang koleksyon ng mga pabula mula sa India na tradisyonal na iniuugnay kay Vishnu Sharma. Siya ang karaniwang binabanggit bilang nagsimula ng mga kuwentong iyon sa layuning magturo ng katalinuhan at etika sa mga prinsipe. Bilang isang taong lumaki sa mga lokal na bersyon, mahalaga ding pansinin na ang naging 'Ang Matsing at ang Pagong' sa Pilipinas ay produkto ng mahabang oral tradition at maraming adaptasyon. Ibig sabihin, walang iisang modernong Pilipinong may-akda na orihinal na lumikha ng kuwentong ito; sa halip, ito ay ipinasa at inangkop ng maraming tagapagsalaysay hanggang sa maging pamilyar sa atin ngayon. Gustung-gusto ko ang ganitong klase ng kwento dahil nagpapakita ito kung paano nabubuhay at nagbabago ang mga tradisyon sa paglipas ng panahon.

Sarap isipin kung paano lumisan ang kuwentong-bayan sa bibig ng matatanda hanggang sa pumasok sa mga aklat pambata — ganito ang nangyari sa ‘Ang Pagong at ang Matsing’. Wala itong iisang kilalang may-akda; isang tradisyong oral ang pinagmulan nito. Sa akin, bahagi ito ng kolektibong alaala ng mga Pilipino na ipinasa-pasa mula sa isang henerasyon patungo sa susunod, kaya iba-iba ang bersyon depende sa rehiyon at tagapagsalaysay. Marami kong nabasa at narinig na bersyon: may nananamantala na matsing, may matinong pagong, at iba-ibang aral tungkol sa pagkakamkam at pagiging tuso. Hindi lang ito Pilipino—may katulad sa Timog-Silangang Asya at maging sa mga kuwentong mula sa India at Indonesia. Dahil sa ganitong malawak na pinagmulan, mahirap magtalaga ng isang “orihinal na may-akda.” Kaya kapag tinanong ako kung sino ang sumulat, lagi kong sinasagot na ito ay gawa ng kolektibong imahinasyon ng taumbayan; pinagyaman ng mga tagapagsalaysay at kalaunan ay isinulat ng maraming manunulat at inilarawan ng iba’t ibang ilustrador para sa mga aklat pambata.

Tuwing maulan at nag-iinit ang tsaa, naiisip ko ang simpleng tanong na ito—sino ba talaga ang sumulat ng 'Matsing at Pagong'? Sa dami ng bersyon na narinig ko mula sa lola at sa paaralan, malinaw na ang kuwentong iyon ay hindi nagmula sa iisang tao. Ito ay bahagi ng matagal nang tradisyong oral; ipinasa-pasa mula sa henerasyon hanggang henerasyon, kaya literal na mahirap tukuyin ang isang tiyak na may-akda. Marami sa atin ang nasanay sa bersyon na itinuro sa kindergarten o nasa mga aklat pangbata, pero kadalasan ang mga iyon ay adaptasyon lamang—may nag-edit, may nag-illustrate, at may naglagay ng konting dagdag na detalye. Ang mahalaga para sa akin ay ang aral: ang pag-uugali ng matsing bilang tuso at ang tiyaga ng pagong bilang matiyaga—mga tema na madaling maiangkop sa iba't ibang panahon at mambabasa. Kaya kapag may nagtatanong kung sino ang sumulat, lagi kong sinasagot na wala talagang isang may-akda: ang kuwentong iyon ay kinatha ng bayan mismo, at iyon ang nagpapasariwa rito sa puso ko.

Isang kuwentong puno ng aral, ang ‘Matsing at Pagong’ ay may mga karakter na likha ng mga pagsasanib ng mga personalidad at mga pagkukulang. Sa kwentong ito, walang iba kundi ang singkeri na matsing at ang mapagpausapang pagong ang mga pangunahing tauhan. Ang matsing, na mayabang at masigasig, ay madalas nag-iisip na ang kanyang liksi at bilis ay sapat na upang makuha ang kanyang mga nais. Samantalang ang pagong, sa kabila ng pagiging mabagal at tahimik, ay nagpapakita ng matalinong estratehiya at pagtitiyaga. Sa kanilang pakikipagsapalaran, makikita ang kanilang mga pagkakaiba na lumalabas sa huwad na pagkakaibigan, na nagiging sanhi ng mga hindi pagkakaintindihan at, sa huli, isang mahalagang aral sa buhay. Ang kwento ay umiinog sa tema ng pagmamataas at ang mga kahihinatnan nito, kung saan ang matsing ay nagiging mapagmataas at walang-ingat sa labis na pagtitiwala sa sarili, habang ang pagong, na tila bumagal sa simula, ay nagiging mas matalino sa tinatahak na landas. Ito ay nagbibigay-diin sa katotohanang ang hindi madaling kalakaran ay maaaring magdala ng tunay na tagumpay kung tayo’y magiging mapanuri at matiyaga. Kaya naman, sa dulo, makikita ang mga leksyon tungkol sa halaga ng disiplina at pagkakaisa na lumalabas sa kwento na tiyak na umaantig sa puso ng sinumang makababasa.

Tila ba napaka-pamilyar sa akin ang mga kuwentong pambata na paulit-ulit kong binabasa tuwing bata pa ako; isa na rito ang ‘Ang Leon at ang Daga’. Sa pinakasimpleng kasagutan: ang orihinal na may-akda ng kuwentong kilala natin bilang ‘Ang Leon at ang Daga’ ay mula sa koleksyon ni Aesop — kilala sa Ingles bilang 'The Lion and the Mouse'. Si Aesop ay isang sinaunang Greek na kuwentista na iniuugnay sa maraming maiikling pabula na may moral na aral, at ang kuwentong ito ay isa sa pinakamadalas na isinasalin at isinasalaysay sa iba't ibang kultura. Sa Pilipinas, madalas kong mabasa o marinig ito sa Tagalog na bersyon na isinulat o isinalin ng iba't ibang mga manunulat at publikasyon — kaya minsan mahirap tukuyin ang isang partikular na Pilipinong "may-akda" para sa pamilyar nating bersyon. Ang mahalaga sa akin ay ang aral: maliit na kabutihan ay maaaring magbalik ng malaking biyaya. Ito ang dahilan kung bakit lagi kong iniisip na kahit simpleng kuwento lang, napakalakas ng epekto nito sa paghubog ng pag-uugali ng mga bata at maging ng matatanda.

Isang kapanapanabik na kwento ng pagkakaibigan at alitan ang naririnig mo sa kwento ni Pagong at si Matsing. Sa mga unang bahagi, makikita ang dalawang hayop na nagkakausap at nagkakasundo na magtulungan sa kanilang mga gawain. Pagong, na kilala sa kanyang kabaitan at pagkamatiisin, ay tila naging kaagapay ni Matsing, na likas na masigla at masinig. Ngunit dahil sa mga sitwasyong pinagdaraanan nila, unti-unting natutuklasan ni Pagong ang kalikasan ni Matsing. Sa kabila ng kanilang pagkakaibigan, naglalaban sila sa mga ideya kung paano makuha ang kayamanan ng isang punong-bukal; si Matsing ay may mga tusong plano habang si Pagong ay may maingat at mahinahon na diskarte. Ang kwentong ito ay nagbibigay-diin sa mga konsepto ng sobrang tiwala sa sarili at pagsisinungaling. Nagtapos ito ng isang mahalagang aral: ang mga tusong plano ay hindi palaging nagbubunga ng magandang resulta. Sa huli, nang ang mga pagsikap ni Matsing ay hindi nagtagumpay, siya ay umalis nang bigo, samantalang si Pagong, sa kanyang tiyaga at katapatan, ay natamo ang tunay na kayamanan at kasiyahan. Ang kwentong ito ay isang klasikal na halimbawa kung paano ang mga pagkakaiba sa pag-uugali ay nagiging sanhi ng mga hindi pagkakaintindihan, at kung paano ang tunay na pagkapit sa prinsipyo ang nagdadala sa tagumpay. Ang lakbayin ni Pagong at Matsing ay hindi lamang tungkol sa paghahanap ng kayamanan kundi pati na rin sa pagbibigay-diin sa halaga ng integridad at pagkakaibigan. Nakakatuwang pag-isipan kung paanong sa kabila ng kanilang pagkakaibahan, nalampasan nila ang kanilang mga hamon, at sama-sama nilang hinarap ang mga pagsubok; isang kwento na dapat ipagmalaki at ituro sa mga susunod na henerasyon.

Sa ating kulturang tagalog, ang salitang 'keme' ay tila naging bahagi na ng ating day-to-day na usapan at talakayan. Isa sa mga pinaka-kilala na may akda na gumagamit ng salitang ito ay si Lualhati Bautista, na kilala sa kanyang makabagbag-damdaming mga kwento. Ang kanyang mga akda, tulad ng 'Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa?' ay nagbibigay ng boses sa mga karanasan ng mga kababaihan. Sa kanyang paraan ng pagkukuwento, napakahalaga ang salitang 'keme' bilang paraan ng pagpapahayag ng saloobin o kung paano nagiging bahagi ito ng diyalogo sa mga karakter. Sa mga kabataan, tiyak na maiuugnay ang salitang ito sa mga kasalukuyang may akda gaya ni Bob Ong, na madalas na gumagamit ng diyalog na puno ng kaswal na mga salita at referensiyang pop culture. Ang kanyang istilo sa pagsulat ay nagbibigay buhay sa ating mga karanasan.

Bawat kwentong bayan ay may kanya-kanyang kakayahang maghatid ng mahalagang aral, at sa kwento ng 'Pagong at si Matsing', talagang nakakatuwang ipakita ang pagkakaiba ng mga tauhan. Sa pamamagitan ng simpleng kwento na ito, makikita natin ang dynamic na relasyon ng dalawang pangunahing tauhan: si Pagong at si Matsing. Si Pagong, na may karakter na kaakit-akit, ay ipinapakita bilang mas matalino, maingat, at may malalim na pag-unawa sa mga bagay-bagay. Sa kabilang dako, si Matsing, na puno ng sigla at makulit, ay kumakatawan sa di mapigilang pagnanasa para sa kapurihan at kasiyahan, na kadalasang nagiging sanhi ng kanyang mga pagsubok sa buhay. Ang kwentong ito ay mas makulay at mas masaya dahil sa kanilang kooperasyon at pagkakaiba. Si Pagong, sa kanyang maingat at astig na paraan, ay nagpapakita ng kakayahang magplano nang maaga at bumuo ng mga estratehiya, habang si Matsing naman ay madalas na tumatalon-talon at pumapasok sa mga sitwasyon na hindi siya handa. Ang kanilang interaksyon ay nagiging paikot ng mas malalim na mensahe tungkol sa pagkakaibigan at pagkakaiba—bagaman magkaiba sila sa mga katangian, may mga pagkakataon pa ring nagiging kapakipakinabang ang bawat isa sa kanilang mga kahinaan at kalakasan. Isang sentro ng kwento ay ang kumpetisyon na nagaganap sa pagitan nila, kung saan ang mga madalas na magkapareha sa mga pagsubok ay nagreresulta sa mga hindi inaasahang pangyayari. Sa mga pagsubok na ito, nagiging malinaw na sa kabila ng pagiging mapagkunwari ni Matsing, laging may pupuntahan na mas mabuti si Pagong sa mga sitwasyon. Ang kwento ay nagtuturo na ang pagmamadali o ang kakulangan sa pag-iisip ay maaaring humantong sa mga pagkakamali. Habang si Pagong ay tahimik at masyadong maingat, nagbibigay siya ng leksyon tungkol sa kahalagahan ng pagtitiyaga at pagpaplano. Sa kabuuan, ang 'Pagong at si Matsing' ay hindi lamang kwento ng dalawang tauhan kundi isang salamin sa ating mga karanasan araw-araw. Madalas tayong humaharap sa mga tao na may magkaibang ugali at pananaw, at ang pagkakaalam na ang bawat isa sa atin ay may kanya-kanyang kakayahan ay isang mahalagang mensahe. Gumugugol ako ng oras sa pagninilay-nilay sa huli, at isipin kung paano nagiging makakatulong ang pagtanggap sa ating mga lihim na kahinaan at paglago ang bawat pagkakaiba.

Narinig ko 'yan habang lumaki kasama ang mga lolo at lola ko — 'Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan.' Marami ang nagtatanong kung sino ang may-akda, at ang pinaka-malinaw na sagot: walang konkretong indibidwal na dokumentado bilang orihinal na may-akda. Ito ay isang katutubong kasabihan na kumalat sa pasalita at ipinasa-pasa ng mga komunidad, kaya natural lamang na hindi ito nagkaroon ng iisang may-akda. May isa pang bagay: madalas itong ipinapasa kay 'Jose Rizal' sa mga usapan at social media. Naiintindihan ko kung bakit — tugma ang mensahe sa kaisipang makabayan ni Rizal — pero wala akong nakitang primaryang ebidensya na sinulat niya ang linyang ito. Sa huli, mas tama sigurong ituring itong bahagi ng kolektibong karunungan ng mga Pilipino kaysa i-claim kay isang tao lang. Para sa akin, mas mahalaga kung paano ginagamit ang kasabihan upang paalalahanan tayo na huwag kalimutan ang ating pinagmulan, lalo na't maraming aral ang dumadaloy mula rito.