ไทยแปลญี่ปุ่น

อยากได้ชื่อภาษาไทยที่เขียนเป็นคาตาคานะแล้วฟังเป็นญี่ปุ่นจริง ๆ ต้องให้ความสำคัญกับเสียงมากกว่าการสะกดต้นฉบับ

ผมมักเริ่มจากใช้ Google Translate เป็นจุดตั้งต้นเพราะมันมีการแสดงผลทั้งตัวอักษรญี่ปุ่นและโรมาจิ หลังจากนั้นเอาโรมาจิมาใส่เครื่องมือแปลงโรมาจิเป็นคาตาคานะอย่าง RomajiDesu เพื่อให้ได้พยางค์ที่สอดคล้องกับระบบเสียงญี่ปุ่น ต่อด้วยการปรับเล็กน้อยเพื่อให้เข้ากับสำเนียง เช่น สระยาวหรือความจำเป็นในการเติมอักษรยืดเสียง ตัวอย่างคร่าว ๆ คือชื่อ "มายา" จะได้แนวทางเป็น マーヤ ซึ่งฟังแล้วค่อนข้างเป็นธรรมชาติสำหรับคนญี่ปุ่น

ข้อดีของวิธีนี้คือทำเร็วและเข้าใจง่าย แต่ข้อจำกัดคือเครื่องมืออัตโนมัติมักไม่จับความแตกต่างจังหวะหรือสำเนียงท้องถิ่น ฉะนั้นผมมักจะทดสอบด้วยการพูดช้า ๆ ให้เพื่อนที่พอรู้อ่านหรือส่งให้คนญี่ปุ่นเช็กอีกครั้งก่อนใช้จริง ผลลัพธ์จะออกมาดีและไม่ตกหล่นเรื่องเสียงพยางค์มากนัก

ร้านหนังสือคาเฟ่แถวสยามสแควร์เป็นจุดนัดพบของคนชอบอ่านมังงะแปลไทยแบบเราเลยนะ ทางเดินเล็กๆ ในสยามเซ็นเตอร์ชั้น 2 มีบูธขายหนังสือญี่ปุ่นหลายร้านที่คัดสรรผลงานมาเป็นอย่างดี ไม่ว่าจะเป็นซีรีส์ใหม่จาก 'Demon Slayer' หรือคลาสสิกอย่าง 'Slam Dunk' ก็หาซื้อได้ที่นี่

บางทีเราเจอหนังสือมือสองสภาพดีในราคาย่อมเยาว์ด้วย แนะนำให้ไปเดินช่วงบ่ายวันธรรมดาเพราะคนไม่เยอะเกินไป อย่าลืมแวะดื่มชาไข่มุกไปพลางอ่านตัวอย่างเล่มที่สนใจก่อนตัดสินใจซื้อ กลิ่นกระดาษใหม่ผสมเสียงผู้คนคุยกันเบาๆ ทำให้รู้สึกเหมือนได้ท่องไปในโลกสองมิติโดยไม่ต้องบินไปโตkyo

แหล่งที่ผมใช้บ่อยเมื่ออยากรู้ความหมายเชิงลึกคือการผสมผสานระหว่าง 'Jisho' กับตัวอย่างประโยคจาก 'Tatoeba' และการฟังออกเสียงจาก 'Forvo'。

'Jisho' ช่วยได้ดีตรงที่แยกความหมายเป็นเซนส์ละเอียด มีการบอกการอ่านคันจิ รูปแบบคำ (เช่น เป็นคำกริยาหรือคำนาม) และมีแท็กระดับ JLPT กับคำพ้องความหมาย ซึ่งทำให้ผมตัดสินใจว่าจะเลือกคำแปลไทยแบบเป็นกันเองหรือเป็นทางการได้ง่ายขึ้น ส่วนตัวแล้วเมื่อเจอคำที่มีความหมายกว้าง เช่น '取る' หรือ '付く' ผมจะไล่ดูแต่ละเซนส์ใน 'Jisho' ก่อนเพื่อไม่ให้แปลผิดซีน

หลังจากนั้นมักเปิด 'Tatoeba' ดูตัวอย่างประโยคจริง ๆ เพราะบางครั้งคำเดียวกันแต่เมื่อลงประโยคแล้วความหมายเปลี่ยนไปอย่างชัดเจน ตัวอย่างประโยคยังช่วยให้จับคอนโคเท็กซ์และลำดับคำในภาษาญี่ปุ่นได้ดีขึ้น สุดท้ายใช้ 'Forvo' ฟังการออกเสียงของคนหลายชาติพันธุ์ — พอฟังเสียงจริงแล้วจะจับจังหวะ วรรณยุกต์ และการเน้นคำได้ชัดขึ้น เหมือนได้มุมมองครบทั้งรูป ด้านความหมาย และการออกเสียง จึงเชื่อถือได้ในระดับที่นำไปใช้แปลประโยคจริงได้ค่อนข้างแม่น

หนึ่งในเทคนิคที่ได้ผลที่สุดคือการจับโทนเสียงของตัวละครก่อนลงมือแปล

การเริ่มจากการส่องว่าตัวละครแต่ละตัวพูดอย่างไร จะให้แนวทางการเลือกคำได้ชัดเจนขึ้นมากกว่าการแปลประโยคทีละประโยค ฉันมักจดสรุปสั้นๆ ว่าใครเป็นคนจริงจัง ใครขี้เล่น ใครใช้คำไม่สุภาพ แล้วค่อยหาคำไทยที่สะท้อนบุคลิกนั้น เช่น ในฉากวัยรุ่นจาก 'Your Name' ที่มีการคุยหยอกล้อและเรียกชื่อแบบติดกัน จังหวะและคำเรียกขานต้องอยู่ในระดับที่คนไทยรู้สึกว่าเป็นมิตร ไม่แข็งทื่อ

หลังจากได้โทนแล้ว ฉันจะทดลองอ่านออกเสียงเวอร์ชันไทย และปรับคำให้เข้าจังหวะบท ทั้งนี้ต้องระวังเรื่องการแปลคำยกย่องหรือคำลงท้ายที่ไม่มีตรงตัวในไทย บางครั้งการเติมคำสั้นๆ เพื่อรักษาน้ำเสียงสำคัญกว่าแปลแบบตรงตัว วิธีนี้ช่วยให้บทสนทนาไหลลื่นและยังคงบุคลิกของตัวละครเอาไว้

พูดตรงๆเลย การแปลงานญี่ปุ่นเป็นภาษาไทยถือเป็นการดัดแปลงงานต้นฉบับที่อยู่ภายใต้กฎหมายลิขสิทธิ์ไทย ดังนั้นโดยหลักใหญ่ใจความ ถ้าอยากเผยแพร่หรือจำหน่ายงานแปลเชิงสาธารณะต้องได้รับอนุญาตจากเจ้าของสิทธิของงานต้นฉบับก่อนเสมอ

ในความหมายทางกฎหมาย งานแปลถูกมองว่าเป็น 'งานอุปาทาน' หรือการทำสำเนา/ดัดแปลงของผลงานเดิม ผู้แปลจะมีลิขสิทธิ์ในตัวข้อความแปลของตัวเอง แต่สิทธิเหล่านั้นไม่สามารถละเมิดสิทธิของผู้สร้างต้นฉบับได้ การนำ 'One Piece' หรือมังงะ เล่มใดเล่มหนึ่งมาแปลแล้ววางขายโดยไม่ขออนุญาตคือการละเมิด สิทธิ์ของผู้แต่งหรือสำนักพิมพ์ต้นฉบับยังคงอยู่

อีกเรื่องที่ควรรู้คือข้อยกเว้นมีจำกัด เช่น การอ้างอิงสั้น ๆ เพื่อวิจารณ์ การสอน หรือการใช้งานส่วนบุคคลแบบไม่เผยแพร่กว้างขวาง แต่การโพสต์ไฟล์แปลบนเว็บหรือแจกจ่ายให้คนทั่วไปมักจะถูกมองว่าเป็นการเผยแพร่เชิงพาณิชย์ไม่ว่าจะแถลงว่าไม่หวังผลกำไรอย่างไรก็ตาม ก็ยังเสี่ยงต่อการถูกเจ้าของลิขสิทธิ์ร้องเรียนและดำเนินคดีได้ในท้ายที่สุด

คนที่ติดตามนิยายแปลจากญี่ปุ่นมานานจะมีรายชื่อคนโปรดอยู่ในใจกันเกือบทุกคน, และสำหรับผมสองคนที่มักถูกยกขึ้นมาว่าเก่งที่สุดคือ Jay Rubin กับ Philip Gabriel เพราะพวกเขาทำให้ภาษาญี่ปุ่นสมัยใหม่ที่บางทีมันหลุดกรอบไวยากรณ์หรือมีจังหวะซ้ำซ้อน กลายเป็นภาษาอังกฤษ/ไทยที่อ่านลื่นโดยไม่เสีย 'รส' ของต้นฉบับ

สไตล์ของ Jay Rubin ในงานแปลเช่น 'Norwegian Wood' และ 'The Wind-Up Bird Chronicle' เข้าถึงความซับซ้อนทางอารมณ์ของตัวละครได้ดี โดยยังคงรักษาจังหวะเล่าเรื่องแบบ Murakami เอาไว้ ส่วน Philip Gabriel ในงานอย่าง 'Kafka on the Shore' มักเลือกทางเรียงประโยคที่ทำให้ภาพและสัญลักษณ์ในเรื่องเดินต่ออย่างเป็นธรรมชาติ ฉันชอบที่ทั้งสองคนไม่ยอมให้ความทับศัพท์หรือคำอธิบายว่าง่ายเกินไป แต่ก็ไม่ปล่อยให้ผู้อ่านหลุดออกจากเรื่องด้วยศัพท์เทคนิคมากเกินไป

ถ้าต้องเลือกคนเดียวว่าใครดีที่สุดจริง ๆ คงตอบแบบตายตัวไม่ได้ เพราะนิยายแต่ละคนต้องการทักษะไม่เท่ากัน: บางเรื่องต้องการความซื่อสัตย์ทางภาษา บางเรื่องต้องการลีลาการเล่า แต่โดยรวมแล้ว เมื่อมองงานแปลญี่ปุ่นสมัยใหม่ ถ้าอยากได้อารมณ์ใกล้เคียงต้นฉบับและการอ่านลื่น ๆ รายชื่อสองคนนั้นมักเป็นตัวเลือกแรกที่ผมแนะนำเสมอ

ยอมรับเลยว่าหนังสือภาพญี่ปุ่นพาเราเข้าไปในโลกเล็กๆ ที่รายละเอียดภาษาและภาพผสานกันจนยากจะแยกความหมายเดิมออกจากการแปล

เราเคยเปิดดูฉบับแปลของ 'ぐりとぐら' แล้วรู้สึกว่าหลายฉบับพยายามรักษาจังหวะคำศัพท์และน้ำเสียงแบบเด็ก ๆ ไว้ให้มากที่สุด แต่ก็มีการปรับคำบางคำให้เข้ากับบริบทภาษาไทยเพื่อให้สัมผัสได้ลื่นไหลเมื่ออ่านออกเสียงให้เด็กฟัง ยกตัวอย่างเช่น onomatopoeia ญี่ปุ่นที่มีหลายเฉดเสียง จะถูกถ่ายทอดเป็นคำไทยซ้ำซ้อนหรือเปลี่ยนจังหวะคำเพื่อให้เด็กไทยเข้าใจได้ทันที

อีกมุมคือสำนักพิมพ์บางแห่งเลือกจะใส่บรรทัดคำอธิบายประกอบหรือคำนำผู้แปลเพื่อเล่าเบื้องหลังวัฒนธรรม ซึ่งช่วยให้ผู้ปกครองเข้าใจเจตนาต้นฉบับมากขึ้น แต่ก็มีฉบับที่ตัดรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ออกเพราะกลัวจะทำให้เด็กสับสน ดังนั้นจึงไม่มีคำตอบเดียวที่บอกว่าทุกฉบับรักษาความหมายดั้งเดิมหมดหรือไม่ ผลลัพธ์ขึ้นกับนโยบายการแปลและกลุ่มผู้อ่านเป้าหมายของสำนักพิมพ์เอง ฉันมองว่าถ้าคุณอยากรับรู้ความหมายดั้งเดิมมากที่สุด ให้มองหาฉบับที่มีคำนำผู้แปลหรือหมายเหตุประกอบ เพราะสิ่งเหล่านั้นมักบอกเหตุผลในการปรับเปลี่ยนได้ดี

ยอมรับเลยว่าการแปลบทพูดที่ซึ้งและมีคำพังเพยเยอะๆ เป็นสิ่งที่ท้าทายสุด ๆ สำหรับนักแปล เพราะต้องถ่ายทอดสัมผัสทางอารมณ์ให้เทียบเท่าต้นฉบับโดยไม่ทำให้ข้อความเคอะเขินในภาษาไทย

ในกรณีของภาพยนตร์ 'Kimi no Na wa' งานแปลไทยในฉบับซับที่ฉันดูเมื่อแรกฉายทำได้ประทับใจตรงที่เลือกคำให้คงความเป็นกวีไว้มากกว่าการแปลตามตัวอักษรทั้งหมด บางวลีที่เป็นอุปมาในภาษาญี่ปุ่นถูกปรับให้อ่านลื่นในภาษาไทยโดยยังคงน้ำเสียงของตัวละครเอาไว้ ทำให้ฉากย้อนอดีตหรือโมเมนต์ที่มีความหมายซับซ้อนยังคงได้รับผลกระทบทางอารมณ์ใกล้เคียงกับต้นฉบับ

มุมที่ฉันชอบเป็นพิเศษคือการรักษาชื่อเฉพาะและสัญลักษณ์บางอย่างไว้ แทนที่จะเปลี่ยนเป็นคำไทยจนเสียความหมาย ซึ่งทำให้ผู้ชมไทยสามารถเชื่อมต่อกับความเป็นญี่ปุ่นของเรื่องได้โดยไม่รู้สึกขาดหาย นั่นทำให้ฉบับแปลนี้สำหรับฉันค่อนข้างใกล้เคียงต้นฉบับที่สุด ทั้งในแง่ความรู้สึกและความหมายที่แฝงอยู่

มีจุดเล็กๆ ที่ฉันมักเช็กก่อนเลยเมื่ออยากรู้ว่าใครเป็นผู้แปลหนังสือญี่ปุ่นเล่มหนึ่ง

ชั้นแรกจะเปิดไปที่หน้าลิขสิทธิ์ (copyright page) เพราะส่วนใหญ่มักมีบันทึกว่า 'แปลโดย' ใคร ถ้าไม่พบก็ดูคำนำหรือคำนิยมที่มักมีเครดิตชัดเจน บางครั้งผู้แปลเขียนคำนำสั้นๆ เล่าถึงการเลือกคำหรือบริบททางวัฒนธรรม ซึ่งนั่นแหละคือเบาะแสสำคัญว่าคนนี้รับผิดชอบงานแปลจริง ๆ

ความจริงเรื่องเล็กๆ อย่างสำนักพิมพ์ก็ช่วยได้มาก บางสำนักมีนักแปลประจำหรือใช้แปลในแนวเดียวกัน เช่น เวลาที่เห็นงานแปลไทยของ 'Kimi no Na wa' ในหลายฉบับ ก็จะเห็นชื่อผู้แปลซ้ำ ๆ กัน ถ้าสังเกตจุดเหล่านี้เป็นประจำ จะเริ่มเดาได้ว่าผลงานเล่มนี้น่าจะแปลโดยใคร โดยไม่ต้องเดาเพียงลำพัง

แปลตรงๆอาจจะได้ใจความแต่บ่อยครั้งจะทำให้น้ำเสียงของนักพากย์หายไปได้ง่าย

ผมมองการแปลซับเหมือนการทำเครื่องดนตรีชิ้นหนึ่งที่ต้องจูนให้เข้ากับเสียงร้องของนักพากย์ ไม่ใช่แค่ถอดความให้ถูกต้องทางภาษาเท่านั้น แต่ต้องรักษาอารมณ์ น้ำเสียง และจังหวะ เพราะคำพูดสั้น ๆ บางคำในญี่ปุ่นอาจมีโทนที่หนักแน่นหรือประชด ซึ่งถ้าแปลตรงตัวเป็นไทย อาจกลายเป็นดูแข็งหรือไม่เป็นธรรมชาติ

ยกตัวอย่างฉากใน 'Demon Slayer' ที่เสียงร้องของตัวละครสั่นประกอบกับคำพูดสั้น ๆ ในญี่ปุ่น ผมมักเลือกแปลให้เป็นประโยคสั้นแบบไทยที่มีจังหวะชัดเจนและคงความดราม่าไว้ แทนที่จะใส่คำอธิบายมากเกินไปเพื่อความถูกต้องทางตัวอักษร เทคนิคนี้ช่วยให้คนดูรู้สึกถึงพลังของคำพูดตรงกับเสียงพากย์ โดยไม่ต้องอ่านยาวจนเสียจังหวะ

สรุปคือ ถ้าจะให้ซับดี ต้องบาลานซ์ระหว่างความแม่นยำทางความหมายและการรักษาน้ำเสียงนักพากย์ไว้ ไม่งั้นซับจะกลายเป็นแค่คำแปลที่อ่านได้ แต่ไม่ได้รู้สึกตามเสียงจริง