อิเหนา แต่งโดยใครและมีที่มาอย่างไร

ไม่ค่อยมีใครยืนยันชัดเจนว่าใครเป็นผู้แต่ง 'มัทนะพาธา' แต่เมื่อนั่งอ่านและเปรียบเทียบสำนวนแล้ว ฉันรู้สึกว่าเรื่องนี้ไม่ใช่ผลงานของนักประพันธ์ยุคใหม่ที่มีชื่อปรากฏในบันทึกอย่างชัดเจน ปกติชิ้นงานแบบนี้มักสืบทอดผ่านสำนักท่องบทหรือคณะละครชั้นสูงในราชสำนัก และชื่อผู้แต่งมักหายไปกับกาลเวลา โครงเรื่องและลีลาร้อยกรองของ 'มัทนะพาธา' มีร่องรอยของการยืมเล่าจากวรรณคดีอินเดียและเรื่องเล่าในภูมิภาคอินโดนีเซีย จึงเป็นไปได้สูงว่าต้นทุนมาจากการแปล-ดัดแปลงของนักเล่าไทยจากร้อยแก้วหรือวรรณกรรมต่างประเทศ คล้ายกับกระบวนการที่เห็นใน 'อิเหนา' ที่ปรับจากต้นฉบับมลายูให้เข้ากับรสนิยมไทย ฉันชอบคิดว่าความไม่แน่นอนของผู้แต่งทำให้ 'มัทนะพาธา' มีเสน่ห์แบบงานรวมชุมชน—เป็นผลงานที่พูดแทนผู้เล่าหลายหน้า มากกว่าจะเป็นลายเซ็นของคนเดียว ซึ่งก็ทำให้ทุกครั้งที่อ่านรู้สึกเหมือนได้ฟังเรื่องเล่าจากคนในยุคก่อนจริงๆ

เราเคยสงสัยมานานว่าเรื่องราวยิ่งใหญ่ในเวทีละครโบราณอย่าง 'อิเหนา' จะมาจากคนๆ เดียวหรือเป็นผลรวมของหลายเสียงกันแน่ และพอมานั่งไล่ดูภาพรวมแล้วก็ต้องบอกว่าไม่มีคำตอบเดียวที่เด็ดขาดนัก ต้นตอของ 'อิเหนา' ในความเข้าใจของฉันคือเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามหมู่เกาะและชายฝั่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—รากของมันใกล้เคียงกับไซเคิลนิทาน 'ปัญจิ' ของชวา-จักรวาลอินโดนีเซีย และยังมีกลิ่นอายของวรรณคดีมลายูที่เรียกว่า hikayat ซึ่งถูกเล่าและดัดแปลงไปตามภาษาและบริบทของแต่ละท้องถิ่น เมื่อเข้าสู่สยาม เรื่องราวนี้ถูกปรับให้เข้ากับรสนิยมศิลปะในราชสำนัก ถูกเรียบเรียงให้เข้ารูปแบบฉันทลักษณ์ไทย และกลายเป็นมรดกทางการละครที่ใช้ทั้งในละครหน้ากากและละครร้อง การเรียกผู้แต่งเพียงคนเดียวจึงมักไม่ตรงกับความเป็นจริง ในประวัติศาสตร์วรรณกรรมของเรา วรรณกรรมประเภทนี้มักเกิดจากการเล่า ปรับ ปรุง และบันทึกโดยนักเล่าในวัง นักบทร้อง หรือนักปราชญ์ที่ไม่ได้เซ็นชื่อเป็นผู้แต่งคนเดียว บางเวอร์ชันอาจมาจากการแปล-เรียบเรียงของกวีคนหนึ่ง แต่อีกเวอร์ชันก็ถูกแก้ไขโดยคนอื่นในชั่วอายุหลายรุ่น ฉะนั้นฉันมองว่า 'อิเหนา' คือผลงานรวมใจของวัฒนธรรม ที่สะท้อนการแลกเปลี่ยนระหว่างชวา มลายู และสยาม และที่สำคัญคือมันถูกทำให้เป็นของเราเมื่อถูกใช้ในพิธีกรรมและการแสดงพื้นบ้าน การที่ไม่มีชื่อผู้แต่งเดี่ยวไม่ได้ทำให้เรื่องนี้ด้อยค่า ตรงกันข้าม มันเพิ่มความน่าสนใจให้การศึกษาว่าแต่ละยุคและแต่ละเวทีตีความตัวละครและเหตุการณ์อย่างไร สำหรับฉัน ความเป็นกลุ่มนี้กลับช่วยให้ภาพ 'อิเหนา' มีหลายชั้น ทั้งด้านความโรแมนติก การเมือง และพิธีกรรม ซึ่งทำให้ทุกครั้งที่ได้ดูหรือนึกถึงฉากจากละคร ฉันยังคงเห็นทั้งความเก่าแก่และการปรับตัวของวรรณกรรมชิ้นนี้อยู่เสมอ

ความจริงแล้วเรื่อง 'อิเหนา' สำหรับฉันคือปริศนาทางวรรณกรรมที่ชวนติดตามมากกว่าการมีเจ้าของคนเดียว เมื่ออ่านร่องรอยในฉบับต่าง ๆ แล้วฉันเห็นชัดว่ามันเป็นงานที่ถูกถ่ายทอดและปรับแต่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ว่าจะเป็นภาษาที่มีชั้นเชิงมุขสำนวนมลายูหรือชวาที่แทรกอยู่ รอยมือคนเขียนและคอลโลฟอนของฉบับโบราณชี้ว่าไม่มีผู้แต่งเดี่ยวชัดเจน แต่เป็นผลจากการกลั่นกรองระหว่างนักเล่าและช่างคัดลอกหลายยุค ในมุมมองของฉัน หลักฐานที่แข็งแรงคือการเปรียบเทียบกับต้นตอในวรรณคดีเพื่อนบ้าน เช่นตำนานในภาษาอื่น ๆ อย่าง 'Hikayat Inderaputera' ซึ่งมีโมทีฟและโครงเรื่องใกล้เคียงกัน นั่นบอกเป็นนัยว่าตัวเรื่องมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค มากกว่าจะมีคนแต่งเดียวที่ลงชื่อไว้ การที่ฉบับต่าง ๆ ของ 'อิเหนา' ยังมีความต่างทั้งถ้อยคำและฉาก แสดงให้เห็นว่ามันเติบโตในพื้นที่สาธารณะของการเล่าเรื่อง มากกว่าจะเป็นงาน 'ผู้แต่งเดี่ยว' แบบสมัยใหม่

ลองนึกภาพเพลงที่ใช้ชื่อเดียวกับดอกไม้ทะเลหรือดอกไม้บนฝั่ง—'Anemone'—แล้วความหมายของคำนั้นก็แทบจะบอกเล่าเรื่องราวได้เอง ผมมักเจอเพลงชื่อ 'Anemone' หลายเวอร์ชันจากศิลปินที่ต่างกันไป บางครั้งเป็นเพลงช้าเปียโน เนื้อร้องสะท้อนความเปราะบาง บางครั้งเป็นแทร็กอิเล็กทรอนิกที่เล่นกับเสียงก้องและบรรยากาศ ทำให้เพลงที่มีชื่อนี้มักมีธีมร่วมคือความเปราะบาง ความคิดถึง หรือการฟื้นตัวหลังความเจ็บปวด ฉะนั้นพอมีคนถามว่าเพลง 'Anemone' แต่งโดยใครและมีที่มาจากอะไร คำตอบจึงมักไม่ชัดเพียงชื่อเดียว ต้องดูว่าหมายถึงเวอร์ชันไหน เพราะมีหลายเพลงที่ใช้ชื่อนี้และแต่ละเวอร์ชันก็มีคนนำเสนอเรื่องราวและแรงบันดาลใจต่างกันไป การตั้งชื่อว่า 'Anemone' มักได้แรงบันดาลใจจากสองภาพหลัก: ดอกอีโมเมียน (anemone, windflower) และดอกทะเลอย่าง sea anemone ทั้งสองมีความหมายเชิงสัญลักษณ์ในวัฒนธรรมต่าง ๆ ดอกอีโมเมียนในตำนานกรีกเกี่ยวพันกับเรื่องราวความรักและการสูญเสีย จึงเป็นสัญลักษณ์ของความเศร้าแต่สวยงาม ส่วน sea anemone ให้ภาพของสิ่งมีชีวิตที่ดูบอบบางแต่มีวิธีป้องกันตัวเองอย่างฉลาด ศิลปินที่ตั้งชื่อเพลงว่า 'Anemone' มักต้องการสื่อถึงความงามที่ไม่ยั่งยืน ความเปราะบางที่ยังคงมีพลังซ่อนอยู่ หรือความสัมพันธ์ที่ผสมปนเปไปด้วยความเจ็บปวดและการเยียวยา ในเชิงดนตรี ผู้แต่งเพลงมักเลือกใช้องค์ประกอบเสียงที่ทำให้เกิดอารมณ์ใกล้เคียงกับความหมายเหล่านี้ เช่น คอร์ดที่เปิดกว้าง เสียงสตริงบาง ๆ หรือซาวด์สเคปที่เหมือนคลื่น ในเชิงปฏิบัติ มีทั้งศิลปินอินดี้ที่แต่งเอง นักแต่งเพลงที่เขียนให้วงหรือไอดอล และโปรดิวเซอร์เพลงอนิเมะที่ใช้ชื่อนี้เป็นเพลงประกอบฉากซึ้ง ๆ หรือฉากปิดเรื่อง ผลงานบางชิ้นอาจเป็นบี-ไซด์ที่แฟน ๆ ค้นพบและยกขึ้นเป็นเพลงโปรด เพราะเนื้อหาและคอนเซปต์เข้มข้นกว่าซิงเกิลหลัก นอกจากนี้ในโลก Vocaloid และวงร็อกญี่ปุ่น ชื่อ 'Anemone' ก็ถูกนำไปใช้บ่อยเพราะภาพลักษณ์เชิงสัญลักษณ์มันชัดเจน การจะระบุให้แน่นอนว่าศิลปินคนใดแต่งเพลง 'Anemone' จึงต้องอ้างอิงเวอร์ชันที่ชัดเจน ถ้าต้องการข้อมูลของเวอร์ชันหนึ่ง ๆ จะต้องดูเครดิตในอัลบั้มหรือข้อมูลเพลงนั้น ๆ แต่โดยรวมแล้วที่มาทางอารมณ์และภาพรวมก็คือแรงบันดาลใจจากธรรมชาติและสัญลักษณ์ทางวรรณกรรมมากกว่าเหตุการณ์เฉพาะตัว สรุปง่าย ๆ คือชื่อ 'Anemone' ในเพลงเป็นเหมือนป้ายบอกอารมณ์—ความเปราะบาง ความงามชั่วคราว และการเผชิญหน้ากับความเจ็บปวด ซึ่งนักแต่งเพลงหลายคนเอาไปใช้ในบริบทที่ต่างกัน ผมชอบมองชื่อเพลงแบบนี้เป็นจุดเริ่มต้นของการตีความ: เพลงเวอร์ชันไหนที่ทำให้คุณสะเทือนใจหรือคิดถึงใคร ผมเองมักถูกดึงเข้าหาเวอร์ชันที่ใช้เสียงเปียโนโปร่ง ๆ เพราะมันทำให้ภาพของดอกไม้ที่โบกไหวในลมชัดเจนขึ้น ส่งท้ายด้วยความรู้สึกว่าชื่อเดียวกันนี่แหละที่เปิดทางให้ศิลปินแต่ละคนเล่าเรื่องเดียวกันออกมาในโทนและสีสันที่ต่างกันอย่างน่าตื่นเต้น

การได้อ่าน 'อิเหนา' ทำให้รู้สึกถูกดึงเข้าไปในเครือข่ายเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามทะเลและภาษา จังหวะของบทกวีไทยที่เราเรียกกันว่า 'ลิลิตอิเหนา' ไม่ได้เกิดขึ้นจากสุญญากาศ แต่มีต้นตอมาจากเรื่องราวในคาบสมุทรมลายูโดยทั่วไป นักวิชาการมักยกชื่อต้นฉบับมลายูว่า 'Hikayat Inderaputera' (หรือสะกดแบบอื่น ๆ ว่า 'Inderaputra/Inderaputera') เป็นต้นกำเนิดที่ชัดเจน: ตำนานนี้มีเค้าโครงของเจ้าชายที่ผจญภัย ความรัก และการทดสอบชะตากรรมซึ่งสอดคล้องกับโครงเรื่องในฉบับไทยที่เรารู้จักกันดี จุดที่น่าสนใจสำหรับฉันคือเรื่องราวต้นฉบับของมลายูน่าจะมีรากหยั่งยาวกลับไปตั้งแต่ยุคกลางของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ — โดยทั่วไปนักวิจัยประเมินว่ารูปแบบของ 'Hikayat Inderaputera' มีการส่งต่อและแต่งขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 15–17 ขึ้นอยู่กับพื้นที่และภาษาที่ปรากฏ ขณะที่การดัดแปลงเป็นฉบับภาษาไทยซึ่งกลายเป็น 'ลิลิตอิเหนา' เกิดการปรับถ้อยคำ ปรับบริบทให้เข้ากับรสนิยมและค่านิยมแบบไทย จึงยากที่จะชี้วันเดือนปีเกิดผลงานเวอร์ชันไทยอย่างเด็ดขาด แต่สัญญาณสำคัญชี้ว่าเรื่องนี้เข้ามาในสยามตั้งแต่สมัยอยุธยา และมีการกลายรูปอย่างเข้มข้นในรัชสมัยต่อ ๆ มาเมื่อวรรณกรรมวังและการละเล่นพื้นบ้านรับเอาไปใช้ อีกมุมหนึ่งที่ผมชอบคิดคือการเป็นเรื่องเล่าข้ามวัฒนธรรมไม่ใช่แค่การย้ายอักษรเท่านั้น แต่เป็นการผสมผสานพลังทางสัญลักษณ์—ชื่อตัวละครบางตัวสะท้อนกลิ่นอายอินเดียหรือเปอร์เซียผ่านทางมลายูก่อนจะเข้ามาสู่ไทย ฉากบางฉากถูกเติมหรือตัดตามรสนิยมท้องถิ่น ทำให้เราได้งานที่มีสุนทรียะและความรู้สึกเป็นไทยมากขึ้น แม้แก่นเรื่องจะยังสะท้อนสายสัมพันธ์กับตำนานมลายูดั้งเดิมก็ตาม สรุปในแบบของคนอ่านที่ติดตามเรื่องเล่าข้ามชาติ ประวัติของ 'อิเหนา' คือภาพของการเดินทางและการปรับตัว: ต้นทางมาจาก 'Hikayat Inderaputera' ราวศตวรรษที่ 15–17 และถูกแต่งปรับเป็นฉบับภาษาไทยในช่วงหลังเมื่อเรื่องนั้นเริ่มฝังรากในสังคมสยาม ผลลัพธ์ที่ได้คืองานที่เป็นทั้งสมบัติของวรรณกรรมไทยและหลักฐานว่าความคิดข้ามพรมแดนสามารถสร้างงานศิลป์ที่แปลกใหม่ได้อย่างน่าทึ่ง

อยากเล่าแบบชอบคุยกับเพื่อนที่ชอบวรรณคดีโบราณหน่อย: เรื่องของผู้แต่ง 'อิเหนา' จริง ๆ เป็นปริศนาที่ชวนให้ขบคิดมากกว่าจะมีคำตอบเด็ดขาด ฉันมองแบบคนที่อ่านแบบติดตามรายละเอียดทางภาษาและพิธีกรรมการแสดง พบว่าไม่มีชื่อผู้แต่งชัดเจนในแบบที่นักประวัติศาสตร์สมัยใหม่คาดหวัง เรื่องนี้ถูกส่งต่อผ่านปากต่อปากและการบันทึกโดยแยกย่อยหลายเวอร์ชัน บทที่เราอ่านกันในสมัยรัตนโกสินทร์มักเป็นผลผลิตจากการถ่ายทอดรวมทั้งการเรียบเรียงซ้ำครั้งแล้วครั้งเล่า หลักฐานเชิงประวัติศาสตร์ที่ชัดเจนคือกลุ่มคัมภีร์และต้นฉบับที่ยังหลงเหลืออยู่ ซึ่งนักวิชาการใช้วิเคราะห์ภาษา คำสำนวน และฉันทลักษณ์เพื่อชี้อายุของข้อความ หลายต้นฉบับมีโน้ตของผู้คัดลอกหรือเจ้าของ แต่โน้ตเหล่านั้นมักบอกแค่ชื่อผู้คัดลอกหรือวันที่คัด ไม่ได้บอกผู้เขียนต้นฉบับจริง ๆ อีกส่วนที่น่าสนใจคือการเปรียบเทียบกับวรรณกรรมมลายูและอินโดนีเซีย เพราะเนื้อหาและโครงเรื่องมีร่องรอยของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค ฉันยังชอบคิดถึงแง่มุมการแสดง: 'อิเหนา' ปรากฏในรูปแบบละครพื้นบ้าน โขน และการเล่าเรื่องในงานพิธีต่าง ๆ ซึ่งช่วยยืนยันว่ามันเป็นผลงานที่เติบโตจากชุมชน ไม่ใช่ผลงานของผู้เดียวที่นิยามไว้ตั้งแต่แรก การเข้าใจว่าไม่รู้ผู้แต่งแน่ชัดกลับทำให้เรื่องนี้มีเสน่ห์ เพราะทุกเวอร์ชันเป็นหน้าต่างของชุมชนที่ส่งต่อเรื่องราวต่อกันมาอย่างมีชีวิต

อยากเล่าแบบละเอียดหน่อยเกี่ยวกับการถกเถียงเรื่องผู้แต่ง 'อิเหนา' เพราะมันเป็นงานที่นักวิชาการชอบเอามาวิเคราะห์กันยาวนาน เมื่อลงลึกแล้วผมมักชอบมองที่ตัวเอกสารก่อนเป็นอันดับแรก หลักฐานชิ้นสำคัญมาจากฉบับลายมือโบราณและโคโลฟอนของสำเนาต่างๆ ที่ระบุคนคัดและบางครั้งระบุปีที่คัดเลียนแบบ ซึ่งบอกให้รู้ว่าข้อความที่เราอ่านวันนี้ผ่านการคัด-ดัดแปลงหลายทอด อีกสิ่งที่ชัดเจนคือร่องรอยภาษาและคำยืมจากภาษามลายูรวมทั้งโครงเรื่องที่มีคู่ขนานกับเรื่องราวในตำนานมลายู เช่น 'Hikayat Inderaputra' ทำให้หลายคนสรุปเบื้องต้นว่าเรื่องราวต้นทางมาจากนอกภูมิภาค แล้วถูกแปลงเป็นรูปแบบไทยโดยกวีชั้นผู้ดีในราชสำนัก น้ำเสียงสุดท้ายที่ผมยึดคือแนวคิดเรื่องผู้แต่งไม่จำเป็นต้องเป็นคนเดียว หลายชิ้นงานวรรณกรรมเก่าถูกแต่ง-ปรับ-เรียบเรียงซ้ำโดยคณะกวีในราชสำนักหรือช่างเขียนที่ทำหน้าที่ถ่ายทอด ต่อให้มีนักวิชาการเสนอชื่อบุคคลบางคนเป็นผู้ริเริ่ม ก็ยังไม่มีเอกสารเด็ดขาดที่ระบุว่าใครเป็นคนร่างต้นฉบับฉบับแรกโดยตรง ดังนั้นสรุปแบบตรงไปตรงมาคือ 'อิเหนา' เป็นงานที่มีรากมลายู ถูกแต่งและปรับเป็นภาษาไทยผ่านมือหลายคน แสดงให้เห็นการผสมผสานวัฒนธรรมและการผลิตวรรณกรรมร่วมกันในประวัติศาสตร์ ซึ่งผมคิดว่ามันทำให้เรื่องนี้ยิ่งน่าสนใจขึ้นมาก

เพลงชื่อ 'จนกว่าจะพบกันใหม่' มักสร้างความสับสนเพราะมันไม่ใช่ชื่อของเพลงเดียวแต่เป็นชื่อที่คนไทยใช้เรียกกันสำหรับหลายเวอร์ชันต่าง ๆ ที่มีทั้งต้นฉบับไทยและบทแปลจากเพลงต่างประเทศ ด้วยฐานะคนที่ติดตามเพลงเก่า ๆ มานาน ฉันจะบอกว่าหนึ่งในต้นแบบที่ผู้ฟังไทยมักนึกถึงคือเวอร์ชันที่แปลความหมายมาจากภาษาญี่ปุ่นซึ่งมีความหมายโดยรวมว่า 'จนกว่าจะพบกันอีกวันหนึ่ง' เสียงและเมโลดี้ของเพลงแนวนี้ถูกนำมาปัดฝุ่นและเรียบเรียงใหม่ให้เหมาะกับบริบทภาษาไทย ทำให้หลายคนเชื่อมโยงชื่อนี้กับความอบอุ่นของการจากลาที่ยังคงมีหวังว่าจะได้พบกันอีก มุมมองทางประวัติศาสตร์แสดงให้เห็นว่าการแลกเปลี่ยนเพลงข้ามประเทศในยุคก่อนอินเทอร์เน็ตเป็นเรื่องปกติ ศิลปินไทยมักนำเพลงต่างประเทศมาทำเป็นภาษาไทยและให้เครดิตผู้แต่งต้นฉบับพร้อมผู้ถอดบทเพลงหรือผู้เรียบเรียงคนไทย การที่จะระบุว่า 'จนกว่าจะพบกันใหม่' แต่งโดยใครจริง ๆ ต้องดูจากเครดิตบนแผ่นบันทึกเสียงหรือข้อมูลลิขสิทธิ์ของเวอร์ชันนั้น ๆ เพราะชื่อเดียวกันอาจหมายถึงผลงานคนละชิ้นได้ ท้ายสุดแล้วในฐานะคนชอบฟังเพลง ชื่อที่พูดถึงการจากลาแบบนี้มีพลังทางอารมณ์เสมอ ไม่ว่าจะเป็นต้นฉบับหรือบทแปล การได้รู้เบื้องหลังของแต่ละเวอร์ชันช่วยให้การฟังมีความหมายขึ้นและทำให้เราซาบซึ้งกับทั้งทำนองและถ้อยคำที่คนสร้างสรรค์ไว้

ในฐานะคนที่โตมากับเรื่องเล่าปากต่อปากและบทกวีในห้องสมุดท้องถิ่น ผมมอง 'อิเหนา' เป็นงานที่เกิดจากการถักทอวัฒนธรรมมากกว่าผลงานของคนเพียงคนเดียว เรื่องเล่านี้มีรากมาจากวงจรบันทึกและนิทานของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—โดยเฉพาะตำนานแพนจิจากชวาและเรื่องเล่ามลายู—แล้วถูกปรับเปลี่ยนให้เข้ากับบริบทสยามผ่านการเล่า การขับร้อง และการประพันธ์บทกวีในราชสำนัก คนเขียนต้นฉบับของ 'อิเหนา' ในรูปแบบที่เรารู้จักกันวันนี้จึงไม่น่าจะเป็นเพียงบุคคลเดียว แต่เป็นกลุ่มกวีและผู้เล่าที่ปรับปรุงต่อกันมาเป็นทอดๆ จนเกิดฉบับที่ต่างกันตามยุคสมัยและภูมิภาค การอ่านต้นฉบับเก่าของ 'อิเหนา' มักเผยให้เห็นร่องรอยการแก้ไขหลายชั้น ชั้นหนึ่งอาจสะท้อนภาษาพูดท้องถิ่น อีกชั้นหนึ่งมีลีลาสำนวนราชสำนัก บทประพันธ์บางตอนมีความใกล้เคียงกับขนบฉันทลักษณ์ไทย ขณะที่ตอนอื่นๆ ยังคงกลิ่นอายของนิทานมลายูหรือชวา นี่ทำให้ผมรู้สึกว่าผลงานชิ้นนี้เป็น 'คอลเลกชั่นชีวิต' มากกว่าผลงานเดี่ยว: ผู้เขียนคนหนึ่งอาจเติมฉากรัก ผู้เขียนอีกคนเพิ่มมุขตลกหรือบทสงคราม แล้วต่อยอดกันไปเรื่อย ๆ จนเป็นโครงเรื่องที่เราจดจำ เมื่อมองในมิติประวัติศาสตร์ การเผยแพร่ของ 'อิเหนา' ในสยามสัมพันธ์กับการแลกเปลี่ยนทางการค้าและการติดต่อทางวัฒนธรรมกับชวาและมลายู นอกจากนี้ยังมีบทบาทในการแสดงเวทีและการสอดแทรกคุณค่าทางสังคม เช่น บทบาทของกษัตริย์ ความจงรักภักดี และมารยาทในเชิงศีลธรรม เรื่องเล่านี้ถูกนำไปขับร้อง แสดง และถ่ายทอดในหลายรูปแบบ ทำให้ยากที่จะชี้ชัดถึงผู้แต่งเพียงคนเดียว ผมมักนึกถึงมันเหมือนผืนผ้าใบที่ถูกเติมสีทีละคน—ไม่มีลายเซ็นเดียวแต่เต็มไปด้วยเรื่องราวของคนหลายยุคหลายสำนัก—และนั่นแหละคือเสน่ห์ที่ทำให้การอ่าน 'อิเหนา' ยังคงให้ความรู้สึกสดใหม่ทุกครั้งที่เปิดอ่าน