อิเหนา แต่งโดยใครและมีที่มาอย่างไร

ในมุมมองของผม ทฤษฎีใหม่ที่ผู้เชี่ยวชาญเสนอเกี่ยวกับประวัติผู้แต่ง 'อิเหนา' มักเน้นไปที่แนวคิดว่าไม่ได้มีผู้แต่งคนเดียวแบบฉบับที่เราเคยคิดไว้ แต่เป็นงานที่ผ่านการเรียบเรียงซ้ำหลายครั้งจากคนกลุ่มต่าง ๆ ภายในราชสำนักและกลุ่มนักเล่านิทานเครือข่ายชายแดน ผมมักชอบมองหลักฐานเชิงภาษาและรูปแบบบทกวีเป็นตัวบอกชั้น ชั้นของถ้อยคำที่เปลี่ยนไปตามสำเนาจากฉบับหนึ่งไปอีกฉบับ ฉากบางฉากใช้สำนวนราชาศัพท์ชัดเจน ขณะที่ฉากอื่น ๆ มีสำเนียงพื้นบ้านหรือคำยืมจากภาษามลายูและจาวา นั่นชี้ให้เห็นว่ามีการเพิ่มหรือปรับแก้โดยนักเขียน/นักเล่าในพื้นที่ต่าง ๆ เหมือนกับที่เห็นการเปลี่ยนแปลงในฉบับของ 'รามเกียรติ์' ที่มีเล่มต่างกันตามยุคสมัย จากที่อ่านและฟังการบรรยายของนักวิชาการ ผมเชื่อว่าการยอมรับแนวคิดแบบรวมผู้แต่งช่วยอธิบายความไม่สอดคล้องของโครงเรื่องและความหลากหลายด้านภาษาที่ปรากฏใน 'อิเหนา' ได้ดีกว่าการหาผู้แต่งคนเดียวสุดท้าย มันทำให้เรื่องนี้น่าเจาะลึกขึ้นและเปิดพื้นที่ให้เราคิดต่อว่าใครได้สิทธิ์ในการเล่าเรื่อง อะไรเป็นแรงจูงใจและการทำงานร่วมกันระหว่างศิลปินในสังคมสมัยก่อน ซึ่งก็น่าติดตามไม่แพ้เนื้อเรื่องเองเลย

กลิ่นไอของการเล่าเรื่องโบราณใน 'อิเหนา' ทำให้เราเห็นชั้นความหมายที่นักประวัติศาสตร์ชอบหยิบมาพูดถึงมากกว่าความเป็นนิยายเพียงอย่างเดียว มุมมองแรกที่ผสานกับความเป็นคนชอบสังเกตการเมืองคือว่า 'อิเหนา' ถูกแต่งขึ้นเพื่อสนับสนุนอำนาจหรือสร้างความชอบธรรมให้กับกลุ่มปกครองในยุคนั้น เรื่องราวของราชวงศ์ การอ้างเชื้อสาย และการมอบความดีงามให้กับกษัตริย์ เป็นเครื่องมือเล่าเชิงการเมืองที่เห็นได้ในงานวรรณกรรมหลายชิ้น เช่นเดียวกับที่ตำนานแบบอินเดียอย่าง 'รามายณะ' ถูกปรับใช้เพื่อยืนยันภาพลักษณ์ของกษัตริย์และระเบียบสังคม การใส่องค์ประกอบศีลธรรม ความจงรักภักดี และการลงโทษผู้ชั่ว ทำให้เรื่องนี้กลายเป็นแบบจำลองของการปกครองที่คนในสังคมสามารถยึดถือ นอกจากเรื่องการให้ความชอบธรรมแก่ผู้ปกครองแล้ว อีกเหตุผลสำคัญที่นักประวัติศาสตร์มักเสนอคือบทบาทของ 'อิเหนา' ในการรวบรวมและถ่ายทอดค่านิยมสังคมผ่านการแสดงและการอ่านกลางชุมชน เทศกาล ระบบพิธีกรรม และการเล่าในงานสำคัญต่างๆ ทำให้ข้อความเชิงจริยธรรม และบรรทัดฐานทางเพศ-สถานะ ถูกปลูกฝังอย่างต่อเนื่อง อีกทั้งการผสมผสานองค์ประกอบจากวัฒนธรรมอินเดียและท้องถิ่นสะท้อนการเจรจาทางวัฒนธรรมของสังคมที่กำลังปรับตัว เรื่องเล่าจึงทำหน้าที่ทั้งเป็นเครื่องมือสอนคนรุ่นใหม่และเป็นบันทึกทางวัฒนธรรมที่ยืนยันตัวตนของชุมชน ถ้าหยิบเอาแง่มุมส่วนตัวมาพูด เรามองว่า 'อิเหนา' ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นเพื่อเหตุผลเพียงข้อเดียว แต่มันคือวัตถุวรรณกรรมที่ทำงานหลายบทบาทพร้อมกัน — การให้ความชอบธรรมทางการเมือง การสอนศีลธรรม การสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวทางวัฒนธรรม และความบันเทิงแบบมีพิธีกรรม การเห็นชั้นๆ เหล่านี้จะช่วยให้การอ่านกลายเป็นการเข้าใจทั้งอดีตและวิธีที่ผู้คนใช้เรื่องเล่าเพื่อจัดการโลกของเขาเอง

มุมมองเชิงประวัติศาสตร์ชี้ว่าบทเพลงและบทกลอนของ 'อิเหนา' เกิดขึ้นเพื่อตอบโจทย์ทั้งด้านความบันเทิงและการสร้างอุดมคติของชนชั้นนำ ฉันมองว่าในอดีตงานวรรณกรรมชั้นสูงอย่าง 'อิเหนา' ถูกใช้เป็นเครื่องมือสะท้อนค่านิยมของราชสำนักและชนชั้นปกครอง ไม่ใช่แค่เรื่องรัก ๆ ใคร่ ๆ แต่ยังเป็นบทเรียนเรื่องหน้าที่ของกษัตริย์ การเมืองเชิงสัญลักษณ์ และการยืนยันอำนาจทางวัฒนธรรม การบรรยายเหตุการณ์ในรูปกวีที่ประณีตและการนำไปแสดงในพิธีหรือในวังทำให้เรื่องนี้กลายเป็นเครื่องมือที่สื่อสารระหว่างผู้ปกครองกับประชาชนอย่างละเอียดอ่อน การเปรียบเทียบกับผลงานอย่าง 'รามเกียรติ์' ช่วยให้เห็นว่าทั้งสองเรื่องมีบทบาทคล้ายกันในการสถาปนาบทบาทของวีรบุรุษและคุณธรรม แต่ที่ต่างคือ 'อิเหนา' มักเน้นความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและการผสมผสานระหว่างวัฒนธรรมมลายู-อินเดีย-สยาม ฉันคิดว่าสิ่งนี้สะท้อนการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมในภูมิภาคและความพยายามของชนชั้นนำที่จะปรับเรื่องเล่าให้เหมาะกับบริบทท้องถิ่น ผลลัพธ์คือวรรณกรรมที่เป็นทั้งบทกวีที่น่าสนใจและเครื่องมือทางสังคมในคราวเดียว

การจะเข้าใจ 'อิเหนา' ให้ลึก ต้องเริ่มจากแหล่งต้นฉบับที่น่าเชื่อถือและการศึกษาวิชาการที่มองบริบทประวัติศาสตร์และสังคมควบคู่กันไป ผมมักจะเริ่มจากการหาฉบับที่เป็นต้นฉบับหรือฉบับวิจัยที่ตีพิมพ์โดยสถาบันทางวิชาการก่อน เพราะเวอร์ชันของเรื่องนี้มีหลายชั้น ทั้งฉบับบันทึกด้วยอักษรโบราณ ฉบับพิมพ์ครั้งแรก ๆ และฉบับแก้ไขในยุคต่อมา การอ่านเปรียบเทียบระหว่างฉบับต่าง ๆ จะช่วยให้เห็นร่องรอยการแก้ไข ข้อความที่เพิ่มเติมหรือหายไป และทิศทางการตีความของสังคมในแต่ละยุค การอ่านคอมเมนทารีทางวิชาการที่อธิบายคำนิยาม วัฒนธรรมการเล่า และสัญลักษณ์ที่ปรากฏในเรื่องจึงสำคัญมาก นอกจากต้นฉบับแล้ว ผมมองว่าอย่าละเลยงานศึกษาด้านเปรียบเทียบ เช่น การนำ 'อิเหนา' ไปเทียบกับมหากาพย์หรือวรรณกรรมเชิงชาตินิยมอย่าง 'รามเกียรติ์' เพื่อดูบทบาทของการเมือง วัฒนธรรม และการสร้างตัวตนชาติ การอ่านบทความวิชาการ บทคัดย่อวิทยานิพนธ์ และบทสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญจะช่วยเติมมุมมองเชิงสังคมศาสตร์ เช่น เหตุผลที่ผู้คนแต่งเติมเรื่องราวหรือใช้เรื่องเล่าเพื่อสร้างอำนาจทางวาทกรรม สุดท้ายผมมักปิดการค้นคว้าด้วยการฟังบรรยายนักประวัติศาสตร์หรือชมการแสดงที่ดัดแปลง เพื่อให้เห็นวิธีการนำเรื่องไปใช้จริงในสังคมปัจจุบัน ซึ่งมักให้เงื่อนงำว่าผู้แต่งหรือผู้ส่งต่อมีจุดประสงค์อะไรเป็นพิเศษ

ย้อนกลับไปสักหน่อย ผมชอบคิดว่า 'อิเหนา' เป็นเหมือนแผนที่วัฒนธรรมที่ถูกวาดขึ้นจากหลายเส้นทางภาษาและเรื่องเล่า ฉันอ่านฉบับที่ตีความเป็นบทกวีโบราณและเห็นชัดว่าต้นเรื่องมีรากจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ร่วมกับกลิ่นอายอินเดีย จึงไม่น่าแปลกใจที่สำนวนและโครงเรื่องของมันพบเงาตัวเองในงานฉันทลักษณ์ไทยอื่น ๆ เช่น 'ลิลิตพระลอ' การมีผู้แต่งโดยตรงที่เป็นชื่อเดียวไม่ได้เปลี่ยนคุณค่าทางวรรณกรรมในสายตาฉัน แต่การที่เรื่องถูกดัดแปลงซ้ำแล้วซ้ำเล่าทำให้เนื้อหา กลวิธีเล่าเรื่อง และคำสำนวนบางอย่างกลายเป็นมาตรฐาน ฉันมักชี้ให้เพื่อนอ่านดูว่าบทสนทนาเชิงสุภาพและการจัดวางตัวละครใน 'อิเหนา' ช่วยปูทางให้รูปแบบเรื่องรักชู้สาวและการเมืองในงานลิลิตไทยต่อมา มีบทเรียนเรื่องการเว้นจังหวะ การใช้คำพ้องความหมาย และการสลับฉากที่ต่อยอดโดยนักเล่าไทยรุ่นหลัง ท้ายที่สุด ฉันรู้สึกว่าความสำคัญของผู้แต่งอาจไม่ใช่ชื่อเดียว แต่เป็นเครือข่ายของนักเล่า ช่างคัดลอก และนักแสดงที่ร่วมกันหล่อหลอม 'อิเหนา' ให้กลายเป็นส่วนหนึ่งของคลังวรรณกรรมไทย ซึ่งเห็นในภาษาพูด ภาพจำตัวละคร และการนำไปใช้ในงานเขียนและละครพื้นบ้านสืบมา

เรื่องเล่าและร่องรอยทางภาษาในงานชิ้นนี้เปิดช่องให้สมมติฐานหลากหลายเกี่ยวกับผู้แต่ง 'อิเหนา' ได้เลยทีเดียว ในฐานะคนที่ชอบวิเคราะห์วรรณกรรมโบราณ ผมมองว่านักวิชาการมักสรุปไว้เป็นชุดของข้อสันนิษฐานหลัก ๆ มากกว่าจะยึดตัวผู้แต่งคนเดียว ข้อแรกคือนักวิชาการเห็นร่องรอยความเป็นวรรณกรรมมลายู—มีคำยืม รูปแบบเรื่องเล่า และโครงเรื่องที่ใกล้เคียงกับ hikayat มลายู ซึ่งชี้ไปยังต้นกำเนิดทางวัฒนธรรมในคาบสมุทรมลายูหรือชวา ประเด็นที่สองคือแนวคิดว่าผลงานนี้เป็นผลงานรวม (composite work) ไม่ใช่ผลงานจากปากกาคนเดียว นักวิชาการชี้ว่ามีชั้นชั้นของเนื้อหา ถูกเติมแต่งและปรับเปลี่ยนตามยุคสมัย ทำให้หยั่งรากทั้งจากการเล่าปากเปล่าและการจดบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร ข้อสามคือการอิงอิทธิพลจากมหากาพย์อินเดียอย่าง 'รามายณะ' หรือการปะทะของเรื่องราวฮีโร่-อภินิหาร ซึ่งอธิบายองค์ประกอบเชิงโครงเรื่องบางอย่างได้ดี สุดท้ายยังมีสมมติฐานเกี่ยวกับการดัดแปลงเมื่อเข้ามาในสยาม: นักวิชาการบางคนเสนอว่าเวอร์ชันภาษาไทยเป็นงานแปลหรือปรับแต่งโดยกวีในราชสำนัก ซึ่งปรับโทนและค่านิยมให้สอดคล้องกับบริบทท้องถิ่น การสรุปทั้งหมดสำหรับฉันคือไม่ควรมองหา "ผู้แต่งคนเดียว" เท่านั้น แต่ต้องเข้าใจเป็นผลงานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมที่มีหลายมือและหลายชั้นเวลา

เคยสงสัยไหมว่าต้นตอความโรแมนติกและฉากดราม่าใน 'อิเหนา' มาจากไหนบ้าง — สำหรับผม การอ่านมันเหมือนได้เจอกับงานศิลปะที่ปะติดปะต่อจากหลายโลกเข้าด้วยกัน เมื่อเริ่มลงลึก ผมเห็นร่องรอยของวรรณคดีอินเดียอย่างชัดเจน เรื่องเล่าเกี่ยวกับชะตากรรม ฮีโร่ที่ถูกลิขิต และองค์ประกอบจริยธรรมเชิงมหากาพย์มีความใกล้เคียงกับธีมใน 'Ramayana' และ 'Mahabharata' แต่สิ่งที่ทำให้ 'อิเหนา' แตกต่างคือการเอาโครงสร้างมหากาพย์เหล่านั้นมาปรับเข้ากับบริบทเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ — ทั้งการผสมผสานบทกวี บทละคร และพิธีกรรมในราชสำนัก ทำให้ตัวละครดูมีมิติที่ตอบสนองต่อค่านิยมท้องถิ่นมากกว่าการลอกแบบตรงๆ นอกจากมรดกอินเดียแล้ว การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมระหว่างชวา มลายู และภาษาเชิงวรรณกรรมของภูมิภาคก็เป็นตัวจักรสำคัญ ผมคิดถึงรูปแบบดัดแปลงจากงานกวีนิพนธ์ชวาอย่าง 'Kakawin Ramayana' ที่นำเสนอการเล่าเรื่องในสไตล์ราชสำนักและงานคติความเชื่อแบบท้องถิ่น ซึ่งลอยตัวมาถึงชายฝั่งสยามผ่านการติดต่อค้าขายและความสัมพันธ์เชิงการศาสนา ผลคือ 'อิเหนา' กลายเป็นงานที่เก็บทั้งรสชาติอินเดีย ความประณีตของศิลปะชวา และความเป็นมลายูไว้ร่วมกัน ผมยังชอบคิดว่าอีกแรงผลักหนึ่งมาจากวรรณกรรมเชิงฮีโร่-ความรักในแถบมลายูและเกาะต่างๆ ซึ่งเติมสีสันให้เรื่องราวด้วยฉากรัก การทดสอบความซื่อสัตย์ และบทบาทของผู้หญิงที่เฉียบคมมากกว่าที่จะยืนเป็นเพียงแกะดำในโครงเรื่องชายล้วน สรุปคือ 'อิเหนา' ไม่ได้เป็นงานที่เกิดขึ้นจากแหล่งเดียว แต่มันเป็นจุดตัดของเรื่องเล่าหลายเส้นทางที่ไหลมาบรรจบกัน ซึ่งทำให้ผมรู้สึกว่ามันมีทั้งความคุ้นเคยและความสดใหม่ในเวลาเดียวกัน

ในฐานะแฟนวรรณกรรมพื้นบ้านที่ชอบขุดร่องรอยของเรื่องเล่าแบบตะวันออก-ตะวันตก ผมมองว่า 'อิเหนา' ไม่ใช่ผลงานของคนเดียวที่เขียนจบแล้ววางลง แต่เป็นผลงานที่เกิดจากการยกย่อง แปล และปรับแต่งต่อเนื่องมาเป็นเวลานาน เรื่องราวต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' น่าจะย้อนไปยังวรรณกรรมในหมู่เกาะอินโดนีเซียและมาเลย์ เช่นตระกูลนิทาน Panji และผลงานในแนว 'hikayat' ที่นักเล่าและกวีท้องถิ่นเล่าต่อกัน ปากต่อปาก การบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษรจึงมักเกิดขึ้นทีหลัง และมักมีผู้แปล ผู้ดัดแปลง หรือกวีในราชสำนักเข้ามาผสมความคิด ทำให้แต่ละฉบับมีรสชาติและรายละเอียดต่างกันไป การอ่านฉบับเก่า ๆ ของ 'อิเหนา' ทำให้ผมเห็นว่ามีเครื่องหมายของการแก้ไขทั้งเชิงภาษา เชิงโครงเรื่อง และการเพิ่มฉากตลกหรือบทกวีที่สะท้อนรสนิยมในยุคนั้น ๆ นั่นแปลว่าแทบเป็นไปไม่ได้ที่จะชี้ว่ามี "คนเขียนคนเดียว" ที่เป็นผู้ให้กำเนิดแบบครบถ้วนเหมือนนิยายสมัยใหม่ ความเป็นมาของเรื่องนี้จึงควรถูกมองเป็นกระบวนการรวมกลุ่ม: นักเล่า คนคัดลอก นักประพันธ์บทกวี รวมทั้งผู้ชมผู้ฟังที่เปลี่ยนคำเล่าบ้างตามการตีความของตน ฉะนั้นงานศึกษาทางวรรณคดีและโหราศาสตร์เชิงประวัติศาสตร์มักพูดถึง "ชั้นของการประพันธ์" มากกว่าจะชี้ตัวบุคคลเดียว มุมมองแบบคนที่เข้าไปอ่านต้นฉบับและฟังตำนานในชุมชนบ่อยครั้ง ทำให้ผมยิ่งชื่นชมความหลากหลายของงานนี้มากขึ้น ความเป็นงานรวมหลายเสียงกลับทำให้ 'อิเหนา' มีชีวิต มิติทางอารมณ์ และความยืดหยุ่นที่ผลงานเขียนเพียงคนเดียวอาจไม่สามารถบรรลุได้ ฉากหนึ่งอาจสะท้อนอุดมคติของกวีในราชสำนัก ในขณะที่อีกฉากกลับมีมุกพื้นบ้านหรือการกล่าวถึงพิธีกรรมท้องถิ่น เมื่อนึกถึงสิ่งเหล่านี้ ผมเลยรู้สึกว่าการไม่สามารถระบุ "ผู้แต่งหนึ่งเดียว" เป็นข้อดีของเรื่องราวชนิดนี้มากกว่าจะเป็นข้อด้อย