นิสิตวรรณคดีถามว่า อิเหนา ใครแต่ง และเขียนในสมัยใด?

อยากเล่าแบบละเอียดหน่อยเกี่ยวกับการถกเถียงเรื่องผู้แต่ง 'อิเหนา' เพราะมันเป็นงานที่นักวิชาการชอบเอามาวิเคราะห์กันยาวนาน เมื่อลงลึกแล้วผมมักชอบมองที่ตัวเอกสารก่อนเป็นอันดับแรก หลักฐานชิ้นสำคัญมาจากฉบับลายมือโบราณและโคโลฟอนของสำเนาต่างๆ ที่ระบุคนคัดและบางครั้งระบุปีที่คัดเลียนแบบ ซึ่งบอกให้รู้ว่าข้อความที่เราอ่านวันนี้ผ่านการคัด-ดัดแปลงหลายทอด อีกสิ่งที่ชัดเจนคือร่องรอยภาษาและคำยืมจากภาษามลายูรวมทั้งโครงเรื่องที่มีคู่ขนานกับเรื่องราวในตำนานมลายู เช่น 'Hikayat Inderaputra' ทำให้หลายคนสรุปเบื้องต้นว่าเรื่องราวต้นทางมาจากนอกภูมิภาค แล้วถูกแปลงเป็นรูปแบบไทยโดยกวีชั้นผู้ดีในราชสำนัก น้ำเสียงสุดท้ายที่ผมยึดคือแนวคิดเรื่องผู้แต่งไม่จำเป็นต้องเป็นคนเดียว หลายชิ้นงานวรรณกรรมเก่าถูกแต่ง-ปรับ-เรียบเรียงซ้ำโดยคณะกวีในราชสำนักหรือช่างเขียนที่ทำหน้าที่ถ่ายทอด ต่อให้มีนักวิชาการเสนอชื่อบุคคลบางคนเป็นผู้ริเริ่ม ก็ยังไม่มีเอกสารเด็ดขาดที่ระบุว่าใครเป็นคนร่างต้นฉบับฉบับแรกโดยตรง ดังนั้นสรุปแบบตรงไปตรงมาคือ 'อิเหนา' เป็นงานที่มีรากมลายู ถูกแต่งและปรับเป็นภาษาไทยผ่านมือหลายคน แสดงให้เห็นการผสมผสานวัฒนธรรมและการผลิตวรรณกรรมร่วมกันในประวัติศาสตร์ ซึ่งผมคิดว่ามันทำให้เรื่องนี้ยิ่งน่าสนใจขึ้นมาก

ตำนานของ 'อิเหนา' มักถูกเล่าเป็นเรื่องของผลงานที่มาจากหลายมือมากกว่าผู้แต่งเพียงคนเดียว แหล่งที่ผมยึดคือภาพรวมทางประวัติศาสตร์: ไม่มีหลักฐานยืนยันชื่อผู้แต่งแบบชัดเจน เหมือนงานปกรณัมที่เดินทางผ่านปากคนเล่าและการดัดแปลงจนกลายเป็นฉบับไทยที่เราอ่านกันอยู่ ผมเชื่อว่าแก่นของ 'อิเหนา' ถูกนำเข้ามาทางความสัมพันธ์วัฒนธรรมระหว่างไทยกับแหลมมลายู เนื้อเรื่องบางส่วนสะท้อนตำนานจากงานในภาษามลายู เช่น 'Hikayat Iskandar' ที่แสดงให้เห็นร่องรอยของการยืมและปรับให้เข้ากับความนิยมของสังคมไทย งานนี้น่าจะเริ่มต้นตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงต้นรัตนโกสินทร์ ก่อนจะมีการเรียบเรียงและแต่งเติมในภายหลังโดยกวีในราชสำนักหรือผู้เล่าเรื่องชาวบ้าน ประสบการณ์การอ่านของผมมักทำให้คิดว่า 'อิเหนา' เป็นผลงานรวมพลัง: มีชั้นของความคิดจากคนหลายยุคหลายพื้นที่ ซึ่งนั่นก็เป็นเสน่ห์ เพราะเราจะเห็นทั้งร่องรอยการแปล การดัดแปลง และการถ่ายทอดทางวัฒนธรรม ที่ทำให้งานนี้มีชีวิตยาวนาน

ฉันคิดว่าตำราเรียนมักบอกว่า 'ยุคทองของวรรณคดี' หมายถึงสมัยรัชกาลที่ 2 (พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) เพราะเป็นช่วงที่ภาษากาพย์ กลอน และโคลงได้รับการรังสรรค์จนถึงความประณีตสูงสุด ในความคิดของฉัน สาเหตุที่ตำราระบุแบบนี้ไม่ใช่เพียงเพราะมีกวีเด่นคนเดียว แต่เพราะสภาพแวดล้อมทางวัฒนธรรมในราชสำนักเอื้อต่อการแต่งงานวรรณกรรม ทั้งการคัดสรรคณะกวี การส่งเสริมการเรียนรู้แบบวรรณคดี และการแลกเปลี่ยนแนวคิดในวงสังคมชั้นสูง ผลงานกลุ่มที่มักถูกหยิบยกคือ 'พระอภัยมณี' ซึ่งแสดงให้เห็นศักยภาพด้านเรื่องเล่าและภาษาที่เข้มข้นของยุคนั้น ฉันมักนึกถึงงานที่มีความประณีตทั้งรูปแบบและอารมณ์มากกว่าจำนวนผลงานเพียงอย่างเดียว นั่นทำให้รัชกาลที่ 2 ถูกมองเป็นจุดสูงสุดของงานเขียนแบบคลาสสิกในตำราเรียน และสำหรับฉันภาพของบทกวีที่ถูกขับร้องในราชสำนักยังคงชวนให้จินตนาการอยู่เสมอ

เราเคยสงสัยมานานว่าเรื่องราวยิ่งใหญ่ในเวทีละครโบราณอย่าง 'อิเหนา' จะมาจากคนๆ เดียวหรือเป็นผลรวมของหลายเสียงกันแน่ และพอมานั่งไล่ดูภาพรวมแล้วก็ต้องบอกว่าไม่มีคำตอบเดียวที่เด็ดขาดนัก ต้นตอของ 'อิเหนา' ในความเข้าใจของฉันคือเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามหมู่เกาะและชายฝั่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้—รากของมันใกล้เคียงกับไซเคิลนิทาน 'ปัญจิ' ของชวา-จักรวาลอินโดนีเซีย และยังมีกลิ่นอายของวรรณคดีมลายูที่เรียกว่า hikayat ซึ่งถูกเล่าและดัดแปลงไปตามภาษาและบริบทของแต่ละท้องถิ่น เมื่อเข้าสู่สยาม เรื่องราวนี้ถูกปรับให้เข้ากับรสนิยมศิลปะในราชสำนัก ถูกเรียบเรียงให้เข้ารูปแบบฉันทลักษณ์ไทย และกลายเป็นมรดกทางการละครที่ใช้ทั้งในละครหน้ากากและละครร้อง การเรียกผู้แต่งเพียงคนเดียวจึงมักไม่ตรงกับความเป็นจริง ในประวัติศาสตร์วรรณกรรมของเรา วรรณกรรมประเภทนี้มักเกิดจากการเล่า ปรับ ปรุง และบันทึกโดยนักเล่าในวัง นักบทร้อง หรือนักปราชญ์ที่ไม่ได้เซ็นชื่อเป็นผู้แต่งคนเดียว บางเวอร์ชันอาจมาจากการแปล-เรียบเรียงของกวีคนหนึ่ง แต่อีกเวอร์ชันก็ถูกแก้ไขโดยคนอื่นในชั่วอายุหลายรุ่น ฉะนั้นฉันมองว่า 'อิเหนา' คือผลงานรวมใจของวัฒนธรรม ที่สะท้อนการแลกเปลี่ยนระหว่างชวา มลายู และสยาม และที่สำคัญคือมันถูกทำให้เป็นของเราเมื่อถูกใช้ในพิธีกรรมและการแสดงพื้นบ้าน การที่ไม่มีชื่อผู้แต่งเดี่ยวไม่ได้ทำให้เรื่องนี้ด้อยค่า ตรงกันข้าม มันเพิ่มความน่าสนใจให้การศึกษาว่าแต่ละยุคและแต่ละเวทีตีความตัวละครและเหตุการณ์อย่างไร สำหรับฉัน ความเป็นกลุ่มนี้กลับช่วยให้ภาพ 'อิเหนา' มีหลายชั้น ทั้งด้านความโรแมนติก การเมือง และพิธีกรรม ซึ่งทำให้ทุกครั้งที่ได้ดูหรือนึกถึงฉากจากละคร ฉันยังคงเห็นทั้งความเก่าแก่และการปรับตัวของวรรณกรรมชิ้นนี้อยู่เสมอ

คำถามนี้ชวนให้คิดถึงภาพของราชสำนักที่เต็มไปด้วยกวีและบทกวีสวยงาม—ฉันมองว่าเมื่อพูดถึง 'ยุคทองของวรรณคดี' หลายคนจะชี้ไปที่รัชกาลที่ 2 ของกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลนี้มีบรรยากาศเอื้อให้เกิดการรื้อฟื้นแบบฉบับกวีนิพนธ์ โคลง ฉันเห็นภาพครูกวีและศิลปินมารวมตัวกันในวังเพื่อแต่งบท คัดลอก และสอนกันแบบใกล้ชิด ฉันเองชอบยกตัวอย่างงานอย่าง 'พระอภัยมณี' ซึ่งได้รับการตั้งคำถามและชื่นชมในทั้งฝีมือการเล่าเรื่องและการเล่นคำ งานประเภทนิราศและกาพย์ที่เกิดขึ้นในยุคนั้นสะท้อนความละเอียดอ่อนของภาษาไทยทางวรรณศิลป์ และยังมีการสะสมและถ่ายทอดรูปแบบกวีนิพนธ์ที่ทำให้ยุคหลังมีพื้นฐานที่แข็งแรง มุมมองแบบนี้ไม่ได้หมายความว่าไม่มีความสำคัญของยุคอื่น แต่เมื่อต้องเลือกยุคที่วรรณศิลป์เจริญและได้รับการสนับสนุนอย่างเป็นระบบ รัชกาลที่ 2 มักถูกหยิบขึ้นมาเป็นตัวอย่างเพราะทั้งผู้ประพันธ์มีชื่อเสียงและมีการส่งต่อวิธีการทางกวีนิพนธ์จากรุ่นสู่รุ่น ช่วงเวลานั้นเลยให้ความรู้สึกว่าเป็น 'ยุคทอง' ในแง่ของคุณภาพและการอนุรักษ์แบบแผน

การได้อ่าน 'อิเหนา' ทำให้รู้สึกถูกดึงเข้าไปในเครือข่ายเรื่องเล่าที่เดินทางข้ามทะเลและภาษา จังหวะของบทกวีไทยที่เราเรียกกันว่า 'ลิลิตอิเหนา' ไม่ได้เกิดขึ้นจากสุญญากาศ แต่มีต้นตอมาจากเรื่องราวในคาบสมุทรมลายูโดยทั่วไป นักวิชาการมักยกชื่อต้นฉบับมลายูว่า 'Hikayat Inderaputera' (หรือสะกดแบบอื่น ๆ ว่า 'Inderaputra/Inderaputera') เป็นต้นกำเนิดที่ชัดเจน: ตำนานนี้มีเค้าโครงของเจ้าชายที่ผจญภัย ความรัก และการทดสอบชะตากรรมซึ่งสอดคล้องกับโครงเรื่องในฉบับไทยที่เรารู้จักกันดี จุดที่น่าสนใจสำหรับฉันคือเรื่องราวต้นฉบับของมลายูน่าจะมีรากหยั่งยาวกลับไปตั้งแต่ยุคกลางของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ — โดยทั่วไปนักวิจัยประเมินว่ารูปแบบของ 'Hikayat Inderaputera' มีการส่งต่อและแต่งขึ้นในช่วงศตวรรษที่ 15–17 ขึ้นอยู่กับพื้นที่และภาษาที่ปรากฏ ขณะที่การดัดแปลงเป็นฉบับภาษาไทยซึ่งกลายเป็น 'ลิลิตอิเหนา' เกิดการปรับถ้อยคำ ปรับบริบทให้เข้ากับรสนิยมและค่านิยมแบบไทย จึงยากที่จะชี้วันเดือนปีเกิดผลงานเวอร์ชันไทยอย่างเด็ดขาด แต่สัญญาณสำคัญชี้ว่าเรื่องนี้เข้ามาในสยามตั้งแต่สมัยอยุธยา และมีการกลายรูปอย่างเข้มข้นในรัชสมัยต่อ ๆ มาเมื่อวรรณกรรมวังและการละเล่นพื้นบ้านรับเอาไปใช้ อีกมุมหนึ่งที่ผมชอบคิดคือการเป็นเรื่องเล่าข้ามวัฒนธรรมไม่ใช่แค่การย้ายอักษรเท่านั้น แต่เป็นการผสมผสานพลังทางสัญลักษณ์—ชื่อตัวละครบางตัวสะท้อนกลิ่นอายอินเดียหรือเปอร์เซียผ่านทางมลายูก่อนจะเข้ามาสู่ไทย ฉากบางฉากถูกเติมหรือตัดตามรสนิยมท้องถิ่น ทำให้เราได้งานที่มีสุนทรียะและความรู้สึกเป็นไทยมากขึ้น แม้แก่นเรื่องจะยังสะท้อนสายสัมพันธ์กับตำนานมลายูดั้งเดิมก็ตาม สรุปในแบบของคนอ่านที่ติดตามเรื่องเล่าข้ามชาติ ประวัติของ 'อิเหนา' คือภาพของการเดินทางและการปรับตัว: ต้นทางมาจาก 'Hikayat Inderaputera' ราวศตวรรษที่ 15–17 และถูกแต่งปรับเป็นฉบับภาษาไทยในช่วงหลังเมื่อเรื่องนั้นเริ่มฝังรากในสังคมสยาม ผลลัพธ์ที่ได้คืองานที่เป็นทั้งสมบัติของวรรณกรรมไทยและหลักฐานว่าความคิดข้ามพรมแดนสามารถสร้างงานศิลป์ที่แปลกใหม่ได้อย่างน่าทึ่ง

ความจริงแล้วเรื่อง 'อิเหนา' สำหรับฉันคือปริศนาทางวรรณกรรมที่ชวนติดตามมากกว่าการมีเจ้าของคนเดียว เมื่ออ่านร่องรอยในฉบับต่าง ๆ แล้วฉันเห็นชัดว่ามันเป็นงานที่ถูกถ่ายทอดและปรับแต่งซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่ว่าจะเป็นภาษาที่มีชั้นเชิงมุขสำนวนมลายูหรือชวาที่แทรกอยู่ รอยมือคนเขียนและคอลโลฟอนของฉบับโบราณชี้ว่าไม่มีผู้แต่งเดี่ยวชัดเจน แต่เป็นผลจากการกลั่นกรองระหว่างนักเล่าและช่างคัดลอกหลายยุค ในมุมมองของฉัน หลักฐานที่แข็งแรงคือการเปรียบเทียบกับต้นตอในวรรณคดีเพื่อนบ้าน เช่นตำนานในภาษาอื่น ๆ อย่าง 'Hikayat Inderaputera' ซึ่งมีโมทีฟและโครงเรื่องใกล้เคียงกัน นั่นบอกเป็นนัยว่าตัวเรื่องมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมข้ามภูมิภาค มากกว่าจะมีคนแต่งเดียวที่ลงชื่อไว้ การที่ฉบับต่าง ๆ ของ 'อิเหนา' ยังมีความต่างทั้งถ้อยคำและฉาก แสดงให้เห็นว่ามันเติบโตในพื้นที่สาธารณะของการเล่าเรื่อง มากกว่าจะเป็นงาน 'ผู้แต่งเดี่ยว' แบบสมัยใหม่

ต้นตอของ 'อิเฬนา' มีรากฐานย้อนไปไกลถึงวรรณกรรมเชิงตำนานในคาบสมุทรชวาและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ตอนบน ผมมองว่าแก่นแท้ของเรื่องมาจากวงจรตำนาน 'ปัญจิ' (Panji) ของชวาตอนกลาง—ตัวละครอย่าง Inu Kertapati และ Sekartaji ในชวานั้นแทบจะเป็นบรรพบุรุษตรง ๆ ของเจ้าชายอิเหนาและนางจันทร์ฉายในฉบับไทย นักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่ตั้งรากเรื่องราวพวกนี้ไว้ในยุคศตวรรษที่ 12–14 เมื่ออาณาจักรแคว้นชวาเช่นกาดิรีและมาจาภิทาย์เฟื่องฟู แล้วเรื่องราวก็แพร่กระจายผ่านพ่อค้า นักทูต และศิลปินการแสดงระหว่างเกาะต่าง ๆ เมื่อเรื่องจากชวาเดินทางสู่แหลมมลายู มันเข้ารูปเป็นตำนานท้องถิ่นในรูปแบบ 'hikayat' ของมลายู และจากนั้นก็ไหลเข้ามายังสยาม เรื่องเล่าถูกปรับให้เข้ากับรสนิยมและพิธีการของราชสำนักไทย จนกลายเป็น 'อิเฬนา' ในวรรณกรรมและการละครสมัยอยุธยา–รัตนโกสินทร์ การแสดงโขน หรือละครชั้นสูงก็รับเอาส่วนของการแต่งกาย ฉากต่อสู้ และโครงอารมณ์จากต้นฉบับเข้ามา ทำให้สายสัมพันธ์เชิงวัฒนธรรมชัดเจนขึ้น สิ่งที่ผมชอบคือแม้รากจะชวา แต่ 'อิเฬนา' กลายเป็นงานรวมของอิทธิพลหลากหลาย—มีเงื่อนไขจากอินเดียทั้งทางธีมและโครงสร้างเรื่อง ความโรแมนติกแบบราชสำนักแบบปัญจิจากชวา และการกลั่นกรองผ่านวรรณกรรมมลายูและรสนิยมไทย ผลลัพธ์คือเรื่องเล่าที่ทั้งคุ้นเคยและเป็นท้องถิ่นในเวลาเดียวกัน เห็นแล้วรู้สึกว่าวรรณกรรมเก่า ๆ มันมีชีวิตนะ ผ่านการเดินทางของคนและศิลปะ

เราอยากเล่าให้ฟังแบบไม่เป็นทางการว่า 'อิเหนา' ไม่ใช่ผลงานของคนเพียงคนเดียวที่เรารู้ชื่อชัดเจน แต่มันเป็นมหากาพย์ที่เติบโตมาจากการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งมีรากมาจากตำนานชุดที่เรียกกันว่า 'Panji' จากชวาและมลายู แล้วถูกนำมาดัดแปลงให้เข้ากับบริบทของสังคมไทยในแต่ละยุคโดยกวีและช่างเล่าเรื่องหลายคน ผมชอบคิดว่าแก่นของเรื่องคือบททดสอบของความรัก ความจงรักภักดี และหน้าที่ของผู้ปกครอง—เจ้าชายผู้ต้องพลัดพรากจากคนรัก เจออุปสรรคหนักหน่วง ต้องใช้ปัญญา การกล้า และความอดทนเพื่อกลับคืนสู่สถานะเดิม เรื่องราวพาเราไปเจอทั้งการแก้ปัญหาเชิงการเมือง การจัดการความริษยา และบทเรียนเรื่องผลของการกระทำที่สอดคล้องกับแนวคิดกรรม-ผล ที่แอบซ่อนอยู่แบบเบาๆ การอ่าน 'อิเหนา' สำหรับคนรุ่นใหม่จึงเป็นเหมือนการเปิดประตูสู่โลกที่วรรณกรรมไทยไม่ใช่สิ่งหยุดนิ่ง แต่เป็นสนามทดลองของค่านิยม ความสัมพันธ์ และอำนาจ ผมมักจินตนาการถึงฉากที่ตัวเอกต้องปลอมตัวหรือเผชิญบททดสอบที่ทำให้เห็นว่าไม่มีคำตอบเดียวสำหรับความชอบธรรมของการกระทำ และนั่นคือเสน่ห์ที่ทำให้เรื่องยังน่าสนใจแม้เวลาผ่านไปนาน

พูดถึงต้นกำเนิดของ 'อิเหนา' ฉันมักจะนึกถึงภาพการแลกเปลี่ยนวรรณกรรมระหว่างเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทั้งภูมิทัศน์ของราชสำนักและผู้เดินเรือ งานวิจัยเก่าที่เป็นที่อ้างอิงมักสรุปตรงกันว่า 'อิเหนา' ไม่ใช่ผลงานของกวีคนเดียวที่เราจะชี้ชัดชื่อได้ง่าย ๆ แต่เป็นการยืมเรื่องราวจากวงรอบของตำนาน 'Panji' ในชวา และผ่านทางรอยต่อภาษามลายูก่อนจะถูกปรับเป็นฉันทลักษณ์และรสนิยมไทย การศึกษาช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 มองว่ารูปแบบและโครงเรื่องมีความใกล้เคียงกับต้นฉบับชวา-มลายูมากกว่าที่จะเป็นผลงานต้นตำรับของสยามคนเดียว ในฐานะคนที่อ่านเวอร์ชันต่าง ๆ บ่อย ๆ ฉันเห็นข้อโต้แย้งเชิงประวัติศาสตร์สองทาง: บางงานวิจัยพยายามชี้ว่าเป็นการประพันธ์ของกวีในราชสำนักสมัยอยุธยา โดยปรับให้เหมาะกับรสนิยมคนไทย ขณะที่บางงานอีกชุดยืนยันว่าเป็นผลงานชุมชนและการบอกเล่าต่อ ๆ กัน ไม่มีผู้แต่งคนเดียว งานวิจัยเก่า ๆ จึงมักลงเอยที่คำว่า 'ดัดแปลงจากต้นฉบับชวา/มลายู (Panji cycle)' มากกว่าจะยืนยันชื่อผู้แต่งที่แน่ชัด ตรงนี้ทำให้เรื่องราวมีเสน่ห์ในแบบของมัน—ทั้งเป็นงานวรรณกรรมและหลักฐานของการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมระหว่างภูมิภาค