ฝันว่ส ปรากฏในนิยายแฟนตาซีเรื่องใดบ้าง?

มีเกมอินดี้เกมหนึ่งที่ทำให้ฉันรู้สึกเหมือนกำลังเดินอยู่ในความฝันตลอดเวลา นั่นคือ 'Yume Nikki' — ชื่อมันแปลตรงตัวว่าไดอารี่ความฝันและการเล่นคือการสำรวจโลกใต้จิตใต้สำนึกของตัวละครหลัก การออกแบบฉากที่ไม่มีคำอธิบายชัดเจนและเสียงประกอบที่หลอนๆ ทำให้ทุกมุมของเกมเหมือนภาพฝันที่ขาดตรรกะ ฉันชอบวิธีที่ความหมายของแต่ละสิ่งในเกมถูกปล่อยให้ผู้เล่นตีความเอง บางฉากให้ความรู้สึกอ่อนโยน บางฉากกลับชวนระทม และนี่แหละคือเสน่ห์ — มันเปิดพื้นที่ให้แฟนๆ ในไทยทำแฟนอาร์ต ทำเพลง หรือสร้างแฟนแฮนด์เมดไอเดียของตัวเอง การเป็นเกมฟรีและเข้าถึงง่ายก็ช่วยให้ชุมชนไทยได้สัมผัสและแชร์ประสบการณ์ฝันแปลกๆ กันมากขึ้น ผลลัพธ์คือวัฒนธรรมย่อยของคนชอบบรรยากาศฝันๆ ที่ยังคงมีชีวิตมาจนถึงทุกวันนี้

ฉันเชื่อว่า 'ฝันว' ที่หลายคนพูดถึงมักหมายถึงงานวรรณกรรมที่ใช้ความฝันเป็นแกนกลางของเรื่องราว ในเวอร์ชันที่ฉันอ่าน มันเป็นนิยายแนวแฟนตาซี-จิตวิทยาเกี่ยวกับตัวละครหลักที่พบว่าตัวเองสามารถทะลุเข้าไปในโลกของความฝันได้ เมื่ออยู่ในนั้นอดีตและความทรงจำที่ถูกเก็บงำค่อย ๆ ปรากฏขึ้นพร้อมกับสัญลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับบาดแผลในวัยเด็ก พล็อตหลักเดินเรื่องผ่านการไขปริศนาของตัวละครระหว่างความจริงกับความฝัน หนังสือเล่มนี้ไม่ได้เน้นเหตุการณ์แอ็คชันมากเท่าไหร่ แต่จะเน้นความสัมพันธ์เชิงอารมณ์และการค้นพบตัวตน คล้ายกับความรู้สึกตะลุมบอนของโลกเหนือจริงสไตล์ 'Alice in Wonderland' ผสมกับบทวิเคราะห์ด้านจิตใจ ทำให้ผู้อ่านรู้สึกเหมือนได้เดินผ่านห้องแห่งความทรงจำ เป็นงานที่ชวนให้ขบคิดและยืนอยู่กับความเงียบของตัวละครมากกว่าการสรุปแบบง่าย ๆ

มีหนังสือคลาสสิกเล่มหนึ่งที่ผู้ฟังหนังสือเสียงมักจะนึกถึงเมื่อพูดถึงเรื่องความฝัน นั่นคือ 'The Interpretation of Dreams' ของซีกราฟอยด์ในแบบหนังสือเสียงที่แปลและอ่านโดยนักพากย์หลายคน ฉันชอบฟังพาร์ตที่อธิบายการตีความสัญลักษณ์ เพราะมันให้กรอบคิดที่น่าสนใจกับความฝันที่มักดูไร้เหตุผล ในอีกมุมหนึ่ง พอดแคสต์ชื่อดังอย่าง 'Sleep With Me' ก็เป็นพื้นที่ที่ความฝันถูกพูดถึงบ่อย ๆ ในเชิงเล่าเพื่อให้คนผ่อนคลายก่อนนอน ช่วงเล่าที่ไม่ได้เน้นวิชาการแต่เต็มไปด้วยจินตนาการทำให้ฉันรู้สึกเหมือนกำลังฟังคนรู้ใจเล่าฝันแปลก ๆ ให้ฟังสองสามตอนที่ว่าด้วยฝันซ้อนฝันหรือฝันแบบวนลูปนั้นติดตราตรึงใจฉันอยู่ นอกจากสองอย่างนี้ ยังมีนักพากย์ที่นำตอนต่าง ๆ ของหนังสือคลาสสิกมาสอดแทรกบทวิเคราะห์ความฝัน ทำให้การฟังกลายเป็นประสบการณ์ที่ทั้งให้ความรู้และเพลิดเพลินในเวลาเดียวกัน

คำว่า 'ฝันเ' ในนิยายแฟนตาซีไทยมักถูกใช้อย่างหลากหลายและมีชั้นความหมายที่ซ้อนกัน ผมมองว่าคำนี้ทำหน้าที่เหมือนกุญแจเล็ก ๆ ที่เปิดบานประตูโลกอื่นได้ — บางครั้งคือโลกแห่งความฝันที่ตัวละครเดินทางไปจริง ๆ บางครั้งเป็นสัญลักษณ์ของพรสวรรค์หรือคำสาปที่ผูกชะตาไว้อย่างแนบเนียน ในแง่การเล่าเรื่อง 'ฝันเ' มักถูกฉายให้เห็นเป็นภาพที่ทั้งสวยและหลอน เช่น ในฉากที่ฮีโร่ได้ยินเสียงกระซิบจากโลกในฝัน คำนั้นกลายเป็นสัญลักษณ์ว่ามีสิ่งเร้นลับกำลังเรียก ความขัดแย้งเกิดจากการที่ผู้คนในโลกวิทย์มองว่ามันไร้สาระ ในขณะที่ชนชั้นผู้ใช้เวทย์เห็นว่า 'ฝันเ' คือแหล่งพลังงานหรือความรู้โบราณที่ต้องถนอมไว้ ฉากหนึ่งที่ชอบคือการที่ตัวเอกต้องเลือกระหว่างทำตามคำทำนายจาก 'ฝันเ' หรือใช้สติปัญญาเลือกทางเดินชีวิต — ฉากแบบนี้ให้มิติด้านศีลธรรมและการเติบโตใจแก่ตัวละคร โดยรวมแล้วผมคิดว่าเสน่ห์ของ 'ฝันเ' อยู่ตรงที่มันยืดหยุ่น ผู้เขียนสามารถใช้คำสั้น ๆ นี้เป็นทั้งอุปกรณ์พล็อต ตัวละคร หรือธีมเชิงสัญลักษณ์ได้อย่างอิสระ และเมื่อผสมกับวัฒนธรรมท้องถิ่นหรือความเชื่อที่มีเอกลักษณ์ ก็จะเกิดโลกแฟนตาซีที่มีรสชาติเฉพาะตัวที่อ่านแล้วติดใจ

ในฐานะคนที่อ่านนิยายแนวผจญภัยและแฟนตาซีมาไม่ต่ำกว่าหลายสิบเล่ม ผมมักจะค่อยๆ สะสมความทรงจำเกี่ยวกับตัวละครหมาป่าโดยเฉพาะหมาป่าสีขาวที่มักถูกวางไว้เป็นสัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์ โชคร้าย หรือความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับธรรมชาติ ตัวอย่างชัดเจนที่ผมยกขึ้นมาได้ทันทีคือ 'White Fang' ของ Jack London — แม้จะไม่ใช่หมาป่าเพียวๆ เสมอไป แต่ตัวเอกคือสัตว์ผสมระหว่างหมาป่าและสุนัขที่มีสีอ่อนและผ่านการดัดแปลงชีวิตจนกลายเป็นสัญลักษณ์ของความดิบเถื่อนผสมความปรับตัว ขณะที่บนโลกแฟนตาซีสมัยใหม่ ผมชอบการปรากฏตัวของหมาป่าสีขาวใน 'A Game of Thrones' (หรือชุด 'A Song of Ice and Fire') ของ George R.R. Martin — หัวใจของมันคือ Ghost หมาป่าไดร์ร์โวลฟ์สีขาวของ Jon Snow ที่ไม่ได้เป็นแค่สัตว์เลี้ยง แต่สะท้อนถึงชะตากรรม ความโดดเดี่ยว และเชื่อมโยงกับพลังเหนือธรรมชาติในเรื่อง อีกมุมหนึ่งที่ผมมองคือการใช้คำว่า 'หมาป่าสีขาว' ในเชิงนามแฝงหรือนิยายที่ให้ตัวละครมีฉายาว่า 'White Wolf' ซึ่งกรณีที่เด่นๆ ในความคิดผมน่าจะเป็นชุดนิยายของ Andrzej Sapkowski ที่ Geralt ได้รับฉายา 'White Wolf' — นี่ไม่ใช่หมาป่าตัวจริงแต่เป็นการยืมภาพลักษณ์มาเพิ่มมิติให้ตัวละคร: เยือกเย็น เปี่ยมประสบการณ์ และโดดเดี่ยว การเปรียบเทียบนี้สื่อสารได้เร็วและทรงพลังกว่าการวาดหมาป่าตัวจริงในหลายกรณี สรุปสั้นๆ ไม่ได้หรอก แต่ที่แน่ๆ คือหมาป่าสีขาวปรากฏทั้งในฐานะสัตว์จริงในนิยายคลาสสิกและในฐานะสัญญะหรือนามแฝงในนิยายร่วมสมัย ทำให้มันกลายเป็นหนึ่งในตราสัญลักษณ์ที่ผมชอบกลับมานึกถึงบ่อยๆ

หนึ่งในงานวรรณกรรมที่คำว่า 'แก้ว' ถูกนำมาใช้เป็นแก่นเรื่องอย่างชัดเจนคือ 'Das Glasperlenspiel' หรือที่หลายคนรู้จักในชื่อภาษาไทยแบบเรียบๆ ว่า 'เกมลูกแก้ว' ของเฮอร์มันน์ เฮสเซ งานเล่มนี้ไม่ได้พูดถึงบล็อกแก้วสีในความหมายของวัตถุสวยงามอย่างเดียว แต่นำคำว่า 'ลูกแก้ว' มาเป็นสัญลักษณ์ของระบบความคิดและการเล่นเชิงปัญญา ฉันชอบการตีความที่บอกว่าแก้วใส/ลูกแก้วเป็นเหมือนบล็อกข้อมูลที่สามารถจัดเรียง เชื่อมโยง และตั้งคำถามได้ในรูปแบบที่ปลอดจากอารมณ์ เพราะมันเป็นเกมของสัญลักษณ์กับความหมายที่ละเอียดอ่อน เมื่ออ่านฉันก็ชอบมองมันทั้งในมุมของนักคิดและคนอ่านที่อยากเห็นความงามของภาษา การใช้คำว่าแก้วที่โปร่งใสแต่ว่ามีมิติ ความเปราะบางและความเงางามในเวลาเดียวกัน ทำให้ฉันรู้สึกว่าเฮสเซตั้งคำถามใหญ่เกี่ยวกับบทบาทของปัญญาในสังคมอย่างละเมียดละไม งานนี้จึงเป็นตัวอย่างคลาสสิกที่ถ้าพูดถึง 'บล็อกแก้ว' ในเชิงสัญลักษณ์แล้วแทบจะต้องหยิบมาคุยเสมอ

เคยสงสัยไหมว่าต้นกำเนิดของ 'ดอกว่านสี่ทิศ' ในงานเล่าเรื่องไทยมาจากความเชื่อพื้นบ้านมากกว่าจะเป็นของประดิษฐ์จากนิยายสมัยใหม่ ฉันมักเจอมันในบทรวบรวมตำนานพื้นบ้านและตำรายาพื้นบ้านที่เล่าเรื่องสมุนไพรและว่านต่าง ๆ ในเชิงพิธีกรรม มากกว่าที่จะเห็นเป็นไอเท็มหลักในนิยายขายดี ตำรับเหล่านี้มักจะยกว่านต่าง ๆ ขึ้นมาเป็นเครื่องมือป้องกันหรือรักษาโรค และในหลายชุมชนมีตำนานท้องถิ่นว่าดอกว่านที่ขึ้นตามสี่ทิศของบ้านจะให้การคุ้มครอง ทั้งนี้เมื่อนักเขียนนิยายไทยนำองค์ประกอบเหล่านี้ไปใช้ มักจะดัดแปลงให้มีความหมายเชิงสัญลักษณ์ เช่น ใช้เป็นสัญลักษณ์ของความสมดุลหรือพลังคุ้มครองของตัวละคร ฉันชอบอ่านบทวิเคราะห์ของบรรณาธิการท้องถิ่นที่ชี้ว่าไอเท็มแบบนี้ช่วยเชื่อมโยงผู้อ่านกับรากเหง้าวัฒนธรรมโดยไม่จำเป็นต้องระบุชื่อเฉพาะของผลงานเสมอไป

พอพูดถึงชื่อ 'ฝันวา' ผมมักจะนึกถึงตัวละครที่โผล่มาในความฝันของตัวเอกแล้วพลิกชะตากรรมของเรื่องได้เลย ผมอ่านเรื่องเล่าพื้นบ้านและนิยายเก่าที่มักใช้ภาพผู้หญิงจากความฝันเป็นสัญลักษณ์ของโชคชะตา หรือการเตือนล่วงหน้า ในมุมมองของผม 'ฝันวา' ดูเหมือนจะมีรากจากภาพจำแบบนี้—ทั้งเป็นคนรักที่หายไป ทูตแห่งโชคชะตา หรือเครื่องเตือนใจที่ทำให้ตัวละครต้องเลือกทางเดินใหม่ การปรากฏตัวของเธอในฉากฝันมักไม่ใช่แค่ความโรแมนติก แต่ยังทำหน้าที่เป็นแรงผลักให้เกิดความเปลี่ยนแปลง เช่นเดียวกับฉากฝันในเรื่องเก่าที่ผมชอบอ้างอิงอย่าง 'ขุนช้างขุนแผน' ที่ฝันและลางบอกเหตุมีบทบาทเชื่อมโยงชะตากรรมของตัวละคร พอถือตัวละครแบบนี้เข้ามาในงานร่วมสมัย มันเลยกลายเป็นสัญลักษณ์ที่ยืดหยุ่นได้ตามเจตนาของผู้เขียน ถ้าอยากให้เธอเป็นสัญลักษณ์แห่งความหวังก็ทำได้ หรือจะให้เป็นเครื่องเตือนความผิดพลาดก็ได้เช่นกัน ผมชอบเวลาที่นักเขียนใช้ชื่อแบบนี้เล่นกับความไม่ชัดเจนของความฝัน — ทำให้ผู้อ่านสงสัยว่าที่เห็นคือความจริงหรือแค่ภาพลวงตา ยิ่งตอนจบบางทีก็ปล่อยพื้นที่ให้คาดเดา ส่วนตัวแล้วผมมองว่าความน่าสนใจของ 'ฝันวา' อยู่ที่การเปิดช่องว่างให้ผู้อ่านเติมความหมายเอง มากกว่าจะมีความหมายตายตัว

ภาพของมังกรที่โผล่จากผืนน้ำเป็นภาพจำที่ผมชอบจินตนาการเสมอ เมื่อพูดถึงนิยายแฟนตาซีที่มีมังกรทะเลหรือสิ่งมีชีวิตคล้ายมังกรในทะเล หนึ่งในตัวอย่างที่ชัดเจนและพูดถึงบ่อยคือตำนานนอร์ส โดยเฉพาะตัวละครยักษ์งูโลก 'โยร์มุงกันดร์' ซึ่งปรากฏในงานเล่าเรื่องย้อนยุคหลายชิ้นและการเล่าใหม่โดยนักเขียนร่วมสมัย เช่น 'Norse Mythology' ของ Neil Gaiman ที่ยกเรื่องราวของมันขึ้นมาทำให้เรารู้สึกถึงความเป็นมังกรทะเลในเชิงตำนานได้ชัดเจนขึ้น นอกจากตำนานแล้ว นิยายแฟนตาซีร่วมสมัยก็เล่นกับไอเดียนี้ได้สนุกมาก เช่น ในวงงานของ Robin Hobb ที่เขียนถึงสภาพแวดล้อมแม่น้ำและทะเลมีสิ่งมีชีวิตคล้ายงูทะเลและมังกรที่ผูกพันกับน้ำอย่างซับซ้อน เรื่องเหล่านี้มักไม่ได้เป็นมังกรแบบปีกบินเพียงอย่างเดียว แต่เป็นสิ่งมีชีวิตที่ประกอบด้วยลักษณะของมังกรและงูทะเล กลายเป็นตัวละครที่มีบทบาททั้งด้านภัยคุกคามและความลึกลับ อีกตัวอย่างที่อยากหยิบมาเล่าเป็นมุมมองที่อบอุ่นกว่าคืองานแฟนตาซีเด็ก-เยาวชนอย่าง 'The Voyage of the Dawn Treader' ของ C.S. Lewis แม้จะไม่ใช่มังกรทะเลโดยตรงตลอดเวลา แต่องค์ประกอบของการเดินทางทางทะเลที่เจอกับสิ่งมีชีวิตลึกลับและการเปลี่ยนแปลงตัวตนอันแปลกประหลาดชวนให้คิดถึงภาพมังกรในน้ำที่มีทั้งความหวั่นไหวและเย้ายวน ใครที่ชอบมังกรในโทนมหากาพย์หรือโทนตำนาน จะพบว่าการนำมังกรทะเลเข้ามาเติมสีสันให้โลกแฟนตาซีทำได้หลายแนว ทั้งน่ากลัว ทั้งงดงามในเวลาเดียวกัน