พิภพ คือแรงบันดาลใจจากตำนานไทยฉบับใด?

ความรู้สึกแรกเมื่อได้ยินชื่อ 'อาภัพ' คือภาพของชะตากรรมที่ถูกกดทับจากอดีตมากกว่าจะเป็นแค่โชคร้ายธรรมดา ฉันมองว่างานชิ้นนี้ชูธีมโศกนาฏกรรมแบบไทย ที่ได้รับแรงบันดาลใจจากโครงเรื่องโบราณหลายเรื่องผสมกัน ไม่ว่าจะเป็นความคิดเรื่องกรรมและผลของการกระทำจากนิทานพื้นบ้าน ไปจนถึงโครงเรื่องรักต้องห้ามที่เจอได้ในตำนานอย่าง 'พระลอ' หรือ 'พระสุธน-มโนห์รา' ซึ่งทั้งสองต่างสะท้อนความรักที่ถูกขัดขวางและชะตากรรมที่ไม่เป็นใจ เมื่ออ่านรายละเอียดของตัวละครและฉาก ฉันเห็นการหยิบองค์ประกอบของผีและวิญญาณมาผสมเข้ากับการลงโทษจากอดีต—เหมือนตำนาน 'นางตะเคียน' หรือเรื่องเล่าของหญิงที่ไม่ได้ไปเกิดตามปกติ ถูกตรึงอยู่กับโลกมนุษย์เพราะความคั่งแค้นหรือความไม่สมหวัง เรื่องเหล่านี้ในความคิดฉันไม่ได้ถูกยกมาแบบตรง ๆ แต่เป็นการนำอารมณ์และสัญลักษณ์มาปรุงใหม่ ให้รู้สึกร่วมสมัยและเข้ากับบริบทปัจจุบันได้อย่างลงตัว สุดท้ายฉันรู้สึกว่าความเป็นไทยใน 'อาภัพ' มาจากวิธีการเล่าเรื่องที่เน้นชะตากรรม ภูมิปัญญาชาวบ้าน และความเชื่อเรื่องผลกรรม รวมทั้งการใช้สัญลักษณ์คุ้นเคยจากตำนานหลายชิ้นมาเรียงร้อยเป็นเรื่องเดียวกัน ซึ่งทำให้ผลงานมีน้ำหนักและความงามแบบโศกนาฏกรรมที่คุ้นเคย แต่ถูกตีความใหม่จนอ่านแล้วยังรู้สึกเจ็บปวดเหมือนดูนิทานเก่าที่ถูกเล่าอีกครั้งด้วยสำเนียงสมัยใหม่

โลกคู่ขนานในงานของฮารุกิ มูราคามิให้ความรู้สึกใกล้เคียงกับแนวคิด 'พิภพ' มากที่สุดเท่าที่ฉันเคยอ่านมา ฉันมักจะนึกภาพสองโลกที่ทับซ้อนกันในแบบที่ไม่ชัดเจนเหมือนใน 'Hard-Boiled Wonderland and the End of the World' — โลกหนึ่งเต็มไปด้วยรายละเอียดชวนเวียนหัวและเทคโนโลยี อีกโลกหนึ่งถูกจำกัดด้วยกฎประหลาดและบรรยากาศฝันลางๆ ซึ่งพาไปสู่การตั้งคำถามว่าอะไรคือความจริงหรือความเป็นตัวตน ในมูราคามิ งานของเขาไม่ได้เพียงสร้างโลกแฟนตาซีแบบเดิม แต่ใช้โลกคู่ขนานเป็นตัวละครอีกตัวหนึ่งที่สะท้อนจิตใต้สำนึก ฉันชอบฉากในส่วนของ 'End of the World' ที่ผู้คนอาศัยในเมืองที่ถูกกำหนดบทบาทและความทรงจำ เพราะมันจับความรู้สึกของการอยู่ใน 'พิภพ' — พื้นที่ที่กฎไม่เหมือนโลกปกติและมีความหมายเชิงสัญลักษณ์มากกว่าความสมจริง เมื่ออ่านแล้วฉันรู้สึกว่าคำว่า 'พิภพ' ไม่ได้เป็นแค่สถานที่ แต่มันเป็นโครงสร้างทางจิตวิทยาและเลเยอร์ของความจริง ที่มูราคามิถ่ายทอดออกมาได้อย่างละมุนและทุกครั้งที่กลับมาอ่านงานของเขา ส่วนนี้ก็ยังสะกิดคิดถึงเสมอ

ฉันมักจะเริ่มจากรากศัพท์และความหมายก่อน เพราะคำว่า 'พระมหาจักรพรรดิ' โดยแก่นแท้แล้วย้อนไปสู่แนวคิดอินเดียโบราณที่เรียกว่า chakravartin หรือในภาษาบาลี-สันสกฤตว่าจักราวรรดิ์ ซึ่งแปลตามตัวว่า 'ผู้หันล้อ' หรือผู้ที่เป็นผู้นำล้อแห่งอำนาจไปทั่วโลก ในมุมมองของฉัน นี่ไม่ใช่ภาพของบุคคลจริงเพียงคนเดียว แต่เป็นอุดมคติของพระมหากษัตริย์ผู้ยึดถือธรรมะและมีอำนาจครอบคลุมดินแดนกว้างไกล การสืบทอดความคิดนี้เห็นได้ชัดในประวัติศาสตร์เมื่ออาณาจักรต่าง ๆ ยืมแนวคิดจักราวรรดิ์มาใช้สร้างคุณค่าทางอำนาจ เช่นจักรวาลภาพของพระราชาอย่างในสมัยมอุราช (Maurya) ที่มีบุคคลเด่น ๆ อย่างพระเจ้าอโศกมหาราชที่กลายเป็นแบบอย่างของกษัตริย์ธรรม รากของคำว่า 'พระมหาจักรพรรดิ' ในบริบทเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จึงผสมผสานระหว่างตำนานอินเดีย ความคิดพุทธ และการเมืองเชิงสัญลักษณ์ของราชานุภาพ ทำให้คำนี้มีทั้งมิติศาสนาและการเมืองในเวลาเดียวกัน ฉันชอบความที่มันเป็นทั้งแนวคิดและสัญลักษณ์มากกว่าจะเป็นการอ้างอิงถึงบุคคลเดียว ๆ

เคยสงสัยไหมว่ารูปปั้นเด็กปีกถือธนูที่เราคุ้นเคยบนการ์ดวาเลนไทน์มีรากเหง้าทางวัฒนธรรมที่ยาวและซับซ้อนแค่ไหน ผมมักเริ่มจากรากตะวันตกก่อน เพราะภาพจำสากลของกามเทพมักได้มาจากกรีกโบราณที่มีเทพ 'Eros' เป็นตัวแทนของแรงดึงดูดและความปรารถนา ในตำนานกรีกยุคแรก 'Eros' บางครั้งถูกมองว่าเป็นพลังจักรวาล แต่เมื่อเวลาผ่านไป รูปแบบของเขากลายเป็นเด็กปีกและถูกโอบอุ้มเข้าสู่โลกศิลปะในยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา ซึ่งโรมันรับช่วงไปในรูปแบบของ 'Cupid' ที่มีธนูเป็นสัญลักษณ์ ภาพเด็กปีกที่เราเห็นบ่อยในยุคเรอเนสซองส์และศิลปะคริสเตียนเป็นการผสมผสานระหว่างตำนานคลาสสิกกับสัญลักษณ์ท้องถิ่น: บางครั้งมีลักษณะเหมือน 'putto' ที่สื่อถึงความบริสุทธิ์และการเล่นซน มากกว่าจะเป็นเทพแท้ ๆ ส่วนก่อนหน้านั้น บรรพบุรุษของความคิดเรื่องเทพแห่งความรักยังคือตัวแทนความอุดมสมบูรณ์อย่าง 'Inanna' หรือ 'Ishtar' ในเมโสโปเตเมีย ที่เน้นมิติของอำนาจและการสร้างพันธะทางสังคมด้วย ไม่ว่าจะมองจากมุมไหน ผมชอบคิดว่ากามเทพเป็นผลรวมของเรื่องเล่าหลายชั้นที่คนต่างยุคต่างถิ่นนำมาปั้นเป็นภาพเดียวกันได้อย่างน่าประหลาดใจ

ชื่อ 'พิเภก' ฟังแล้วมีความเก่าแก่แบบที่ชอบทำให้ผมหยุดคิดนาน ๆ ว่ามันมาจากไหนจริง ๆ บางทีคำว่าพิเภกอาจไม่ได้เกิดจากเรื่องเล่าหนึ่งเรื่อง แต่เป็นผลพวงจากการผสมผสานของภาษาทางศาสนาและวรรณกรรมที่ไหลเข้ามาในภูมิภาคนี้ ผมมักจะคิดถึงรากศัพท์ที่มาจากบาลี-สันสกฤต เพราะชื่อหลายชื่อนั้นยืมเสียงและความหมายจากคำนั้นเยอะมาก คำที่มีรูปพยางค์คล้ายกันในภาษาต้นกำเนิดมักสื่อความหมายเกี่ยวกับการแบ่งแยก การแยกตัว หรือคนผู้มีบทบาทพิเศษ เช่นผู้ที่ถูกเลือกหรือผู้ที่มีชะตาพลิก ผมนึกภาพนักเล่าเรื่องสมัยก่อนเอาชื่อที่มีความหมายแบบนี้มาให้ตัวละคร เพื่อให้มีบรรยากาศศักดิ์สิทธิ์หรือโหราศาสตร์ ในฐานะแฟนวรรณคดี ผมชอบมองชื่อพิเภกผ่านเลนส์ของการเล่าเรื่องพื้นบ้าน เพราะหลายครั้งชื่อแบบนี้ถูกดึงเข้าไปในตำนานท้องถิ่นต่าง ๆ และถูกตีความซ้ำไปซ้ำมา ทำให้แต่ละชุมชนมีเวอร์ชันและความหมายของมันต่างกันออกไป สุดท้ายแล้วชื่อพิเภกสำหรับผมคือแท็กซึลของนิทาน—สัญลักษณ์ที่เรียกภาพคนละแบบในหัวคนแต่ละยุค และนั่นแหละคือความสนุกของการตามรอยชื่อพวกนี้

ตำนานจากชมพูทวีปฝังรากลึกในวรรณกรรมไทยมาช้านานและหนึ่งในที่เห็นได้ชัดที่สุดคือเรื่องราวของพระรามที่กลายเป็นแกนกลางของงานศิลป์และละครประจำราชสำนัก ผมมักคิดถึงภาพฝาผนังในวัดต่าง ๆ ที่เล่าซ้ำซากถึงการต่อสู้ของพระรามกับทศกัณฐ์ ฉากอย่างการบุกลังกาและการเผาเมืองโดยหนุมานถูกดัดแปลงเป็นรูปแบบไทยจนมีสีสันเฉพาะตัว พื้นที่นี้ไม่ได้เป็นแค่บทเล่าเรื่อง แต่กลายเป็นแบบฉบับท่ารำในละครหน้ากาก, บทกลอน และบทละคอนโขน ทำให้กลุ่มตัวละครเช่นหนุมาน พระราม และทศกัณฐ์ กลายเป็นสัญลักษณ์ทางศีลธรรมและอำนาจที่คนไทยสามารถอ่านความหมายได้หลายชั้น ประสบการณ์ส่วนตัวของผมคือการดูคอนเสิร์ตโขนตอนเด็ก ๆ แล้วรู้สึกว่าตัวละครเหล่านั้นไม่ได้มาจากที่ไกลห่าง แต่กลายเป็นแหล่งพลังในการสอนเรื่องความจงรักภักดี ความกล้าหาญ และการเสียสละ ในฐานะคนชอบอ่าน ฉะนั้นเมื่อผมเจอวรรณกรรมไทยที่ยืมธีมการเดินทาง วีรกรรมสลับซับซ้อน หรือการทดสอบศีลธรรม เห็นได้ชัดว่ารากของเรื่องมาจากตำนานขนาดมหึมานั้น และนั่นทำให้วรรณกรรมไทยมีความหลากหลายทางอารมณ์ที่ผมยังคงหลงใหลอยู่จนถึงวันนี้

มีหลายสิ่งที่ชี้ให้เห็นว่า 'อัลฟ่า น็อต' ถูกถักทอด้วยแรงบันดาลใจจากตำนานต้นไม้โลกแบบนอร์ส — นั่นคือ 'Yggdrasil' — มากกว่าจะเป็นตำนานเดี่ยว ๆ แบบชัดแจ้ง ฉันมองภาพของโหนดหรือปมใหญ่ในงานนี้เป็นเสมือนจุดเชื่อมโยงของโลกต่างมิติ เหมือนรากกับกิ่งของ 'Yggdrasil' ที่เชื่อมโยงสวรรค์ มนุษย์ และโลกใต้พิภพเข้าด้วยกัน ในหลายฉากของผลงานมีองค์ประกอบที่แสดงถึงวงจรชีวิต-ตาย-เกิดใหม่ การทรุดโทรมที่ถูกกัดกร่อนจากภายนอก และสัตว์หรือสิ่งมีชีวิตที่คอยขบกัดราก ซึ่งทำให้นึกถึงภาพของ 'Níðhöggr' ที่กัดรากต้นไม้โลก การเชื่อมโยงแบบนี้ไม่ได้แค่เป็นภาพสวยงาม แต่ยังสะท้อนธีมของโชคชะตาและการผูกมัดทางกาลเวลาเหมือนตำนานนอร์สที่ให้ความรู้สึกหนักแน่นและมหากาพย์ ฉันชอบสังเกตรายละเอียดเล็ก ๆ เช่นสัญลักษณ์ของวงแหวนและเส้นโค้งที่วนกลับเข้าหาตัวเอง ซึ่งทำหน้าที่เหมือนเงื่อนปมที่ผูกพันชะตากรรมตัวละคร การใช้คำว่า 'อัลฟ่า' ในชื่อก็สะท้อนถึงจุดกำเนิดหรือจุดเริ่มต้น ขณะที่ 'น็อต' ย้ำถึงการผูกมัดและการบีบรัดของความเป็นไปต่าง ๆ เมื่อนำมารวมกัน มันเหมือนการบอกว่าที่นี่คือต้นกำเนิดที่ทุกสายสัมพันธ์ถูกมัดแน่นจนเป็นโครงสร้างของโลกทั้งใบ ฉันเคยเห็นงานภาพและนิยายบางเรื่องที่หยิบยกธีมต้นไม้โลกแบบเดียวกันมาใช้ — อย่างเช่นในมังงะที่เล่นกับภาพของต้นไม้ยักษ์ที่เชื่อมมิติ — และเมื่อนำมาเทียบกับ 'อัลฟ่า น็อต' ก็ยิ่งชัดว่ามีรากของความคิดแบบนอร์สซ่อนอยู่ สุดท้ายนี้ฉันอยากชวนให้มองว่าแรงบันดาลใจจากตำนานไม่จำเป็นต้องถูกยกมาเป็นคำพูดตรง ๆ เสมอไป แค่การนำโครงสร้างเชิงสัญลักษณ์ เช่นต้นไม้เป็นศูนย์กลาง การมีสิ่งมีชีวิตคอยกัดกินราก หรือแนวคิดวงจรชะตากรรมซ้ำ ๆ ก็เพียงพอจะบอกว่าแหล่งที่มานั้นมีความใกล้เคียงกับ 'Yggdrasil' มากกว่าตำนานอื่น ๆ ซึ่งสำหรับฉันแล้ว ความผสมผสานของภาพ ลายเส้น และธีมมันให้ความรู้สึกถึงตำนานนอร์สอย่างลึกซึ้งและสมเหตุสมผลในเชิงศิลปะ

ชื่อเรื่อง 'รามสูร' ทำให้คิดถึงรากเหง้าของมหากาพย์ที่เราคุ้นเคย แต่มันก็ไม่ได้เป็นสำเนาตรงจากต้นฉบับใดฉบับหนึ่ง ผมมองว่าแก่นเรื่องหลายส่วนหยิบยืมองค์ประกอบจาก 'รามายณะ' และเวอร์ชันไทยอย่าง 'รามเกียรติ์' มาเล่นกับธีมของความขัดแย้งระหว่างหน้าที่กับความเป็นมนุษย์ ตัวละครที่มีลักษณะเหมือนพระรามหรือยักษ์ในฉากบางฉาก สัญลักษณ์ของอาวุธศักดิ์สิทธิ์ การเดินทางไปยังแดนไกล รวมถึงปมการถูกเนรเทศหรือถูกกีดกัน ล้วนสะท้อนมิติคลาสสิกจากมหากาพย์เหล่านั้น แต่สิ่งที่ชวนสนใจคือการพลิกบทบาทให้ตัวร้ายมีมิติทางจิตวิทยามากขึ้น เหมือนการนำโครงเรื่องเก่ามาแต่งเติมด้วยความเป็นสมัยใหม่ จุดที่ทำให้ผมติดตามต่อคือการผสมผสานความเชื่อพื้นบ้านและพุทธคติเข้าไป เช่น การลงโทษทางกรรมหรือการใช้ภูตผีเป็นตัวผลักดันพล็อต ทำให้ภาพรวมต่างจากแค่การนำตำนานมาทำซ้ำ เพราะมีการตั้งคำถามเกี่ยวกับความยุติธรรมและการไถ่บาป ผลงานส่วนใหญ่ที่ทำแบบนี้มักจะล้อกับฉากต่อสู้ที่ยิ่งใหญ่จาก 'รามายณะ' แต่ก็ฉายแสงใหม่ไปยังปมด้านมนุษย์อย่างลึกซึ้ง สรุปว่าแม้ 'รามสูร' จะมีแรงบันดาลใจจากตำนานเก่า แต่ก็เลือกเดินเส้นทางที่เป็นเอกลักษณ์จนรู้สึกเหมือนได้พบตำนานฉบับที่เล่าใหม่ ให้ทั้งความคุ้นเคยและความไม่คาดฝันในเวลาเดียวกัน

ช่วงหนึ่งฉันหลงใหลในเรื่องราวของ 'นาคี' จนต้องดูซ้ำหลายรอบ เพราะงานสร้างภาพสัตว์ประหลาดที่ได้แรงบันดาลใจจากพญานาคทำได้ละมุนและเล่าเชื้อเชิญมากกว่าที่คิดไว้ ฉากที่พญานาคโผล่ขึ้นจากแม่น้ำพร้อมกับหมอกและเสียงพิณยังติดตา ฉากเหล่านั้นเอาองค์ประกอบจากความเชื่อท้องถิ่น — คติเรื่องบารมีของพญานาค ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ และพิธีกรรมริมฝั่งน้ำ มาสร้างเป็นตัวร้าย/ตัวลึกลับที่ไม่ใช่แค่ผีสาง แต่เป็นตัวแทนของความทรงจำชุมชน นอกจากการออกแบบสเปเชียลเอฟเฟกต์ ยังมีการใช้การเล่าเรื่องแบบชั้นเชิงให้เหตุผลกับการปรากฏตัวของพญานาค ทำให้สัตว์ในตำนานนั้นมีมิติเชิงจิตวิทยา ประทับใจกับวิธีที่ผู้สร้างเอาความเชื่อเก่าแก่มาเติมรายละเอียดทางวัฒนธรรม เช่น บทสวด คำเรียกชื่อพญานาค หรือการวางฉากในแหล่งน้ำโบราณ มันไม่ใช่แค่เอาภาพสวยมาขาย แต่เป็นการชุบชีวิตตำนานให้คนรุ่นใหม่รับรู้และเข้าใจมากขึ้น — นี่แหละคือเหตุผลว่าทำไมงานที่อิงตำนานไทยถึงคงเสน่ห์ได้