สาม ก๊ก ฉบับ เจ้าพระยา พระ คลัง หน ฉบับพิมพ์ล่าสุดออกเมื่อไหร่?

การอ่าน 'สามก๊ก' ฉบับเจ้าพระยาพระคลังหน ให้ความรู้สึกเหมือนเปิดบันทึกเก่าที่ผ่านการคัดกรองโดยรสนิยมของคนชั้นนำ สำนวนไทยในฉบับนี้มักใช้คำและวลีที่ค่อนข้างเป็นทางการ ไหลเป็นจังหวะแบบราชสำนักมากกว่าจะเล่าแบบสนทนาธรรมดา การเลือกคำแปลบางจุดทำให้บุคลิกของตัวละคร เช่น โจโฉ ดูมีความเฉียบคมและเป็นนักปกครองมากกว่านักฆ่าในภาพรวมที่บางฉบับสมัยใหม่สื่อออกมา การตัดทอนรายละเอียดเล็กน้อยหรือการรวมเหตุการณ์เข้าด้วยกันเป็นอีกลักษณะเด่น นั่นทำให้เรื่องเดินรวบรัดและโฟกัสที่แกนหลักของเนื้อหา มุมมองเชิงศีลธรรมเห็นได้ชัดเมื่อเทียบกับการแปลร่วมสมัยที่ให้ความสำคัญกับบริบทประวัติศาสตร์หรือคำอธิบายเชิงกลยุทธ์มากกว่า ฉบับเจ้าพระยาพระคลังหนมักเน้นบทบาทของความกตัญญู ความภักดี และความชอบธรรมของการปกครอง ซึ่งสะท้อนค่านิยมสังคมไทย-ราชสำนักในยุคนั้น ส่วนตัวแล้วการอ่านเล่มนี้เหมือนฟังเรื่องเล่าที่ได้รับการกลั่นกรองมาแล้ว นิยายดูสง่างามและเรียบง่าย แต่ก็แลกมาด้วยมุมมองทางประวัติศาสตร์ที่อาจถูกทำให้เรียบลงกว่าการแปลที่มีเชิงอรรถและวิเคราะห์มากกว่า

ประเด็นการพิมพ์ครั้งแรกของ 'สามก๊ก' ฉบับพระยาพระคลังนี่น่าสนใจมาก เพราะเป็นจุดเริ่มต้นของวรรณกรรมคลาสสิกที่ทรงอิทธิพลในไทย จากการที่ได้คุยกับนักสะสมหนังสือเก่า เคยได้ข้อมูลว่าหนังสือเล่มนี้น่าจะตีพิมพ์ครั้งแรกสมัยรัชกาลที่ 3 ประมาณปี พ.ศ. 2408 โดยโรงพิมพ์ของหมอบรัดเลย์ แต่ที่แน่ๆคือต้องหลังปี พ.ศ. 2399 ซึ่งเป็นปีที่พระยาพระคลัง (หน) เสียชีวิต ความพิเศษอยู่ที่การนำเสนอเรื่องราวสามก๊กแบบสมบูรณ์เป็นครั้งแรกในไทย ก่อนหน้านี้มีแต่ฉบับเล่าเรื่องย่อหรือบางตอนเท่านั้น ตัวเล่มแรกๆหาได้ยากมาก บางคนบอกว่าหากพบในสภาพดีอาจมีมูลค่าเป็นแสนบาทเลยทีเดียว การพิมพ์สมัยนั้นใช้เทคนิคการเรียงพิมพ์แบบโลหะ ทำให้แต่ละหน้าดูเป็นงานศิลปะไปในตัว

เราเป็นคนที่ชอบคลำหาเล่มหายากบนชั้นหนังสือเก่า มุมแรกที่แนะนำคือลองมองหาที่ห้องสมุดใหญ่หรือหอสมุดของมหาวิทยาลัย เพราะสำเนาแบบเก่ามักเข้าระบบเก็บของพวกนี้ นอกจากนั้น 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง หน' มักจะมีสภาพเป็นเล่มเก่า มีตราประทับและหมายเลขชั้นหนังสือ ซึ่งช่วยยืนยันความเป็นฉบับดั้งเดิมได้ดี ถัดมา ให้ไล่ดูตลาดหนังสือมือสอง ร้านหนังสือเก่าในกรุงเทพฯ หรือตามจังหวัดสำคัญ บ่อยครั้งที่ร้านพวกนี้จะรับฝากขายเล่มหายาก และเจ้าของร้านมักจะช่วยเช็กคำนำหรือหมายเหตุที่บอกข้อมูลฉบับพิมพ์ได้ ถ้าอยากได้แบบสะดวกขึ้น โซเชียลมาร์เก็ตเพลสอย่าง Shopee, Lazada หรือแพลตฟอร์มประกาศขายมือสองเช่น Kaidee กับ eBay ก็มีผู้ขายลงประกาศเป็นครั้งคราว แต่อย่าลืมตรวจรูปปกและข้อความหน้าปกให้ชัดก่อนจ่ายเงิน สุดท้าย เป็นเรื่องของความอดทนกับการตามหาและการเปรียบเทียบราคา บางครั้งการได้มาด้วยการต่อรองจากร้านหนังสือเก่าหรือการรอลงประมูลออนไลน์จะคุ้มกว่าเพราะได้สภาพดีและความสมบูรณ์ของเอกสาร ปลายทางของการตามหาสำหรับคนที่ชอบเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ก็คือความรู้สึกเวลาที่ได้พลิกหน้ากระดาษเก่าของ 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง หน' นั่นล่ะ มันต่างจากการอ่านฉบับย่อหรือการดูเกมอย่าง 'Dynasty Warriors' อย่างสิ้นเชิง

เราโตมากับเรื่องเล่าพงศาวดารไทยกับตำนานจีนผสมกัน เลยรู้สึกว่า 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลังหน' เป็นหนังสือที่ให้ความรู้สึกคลาสสิกและหนักแน่น—มันเหมาะกับคนที่เริ่มมีความอยากเข้าใจประวัติศาสตร์เชิงวรรณกรรมมากกว่าการอ่านเพื่อความบันเทิงเพียงอย่างเดียว ในมุมมองของวัยรุ่นปลายถึงวัยผู้ใหญ่ตอนต้น (ประมาณ 15–25 ปี) งานฉบับนี้อาจเหมาะที่สุด เพราะภาษาที่ใช้ยังคงมีความเป็นทางการและเต็มไปด้วยบทสนทนาทางการเมือง จังหวะการเล่าและตัวละครที่มีหลายชั้นต้องการผู้อ่านที่มีทักษะการตีความไม่มากก็น้อย ฉากเช่นการเจรจา และยุทธการสำคัญ ๆ อย่างฉากทางยุทธศาสตร์ที่ต้องอ่านแบบตั้งใจ จะช่วยฝึกการวิเคราะห์เหตุผลของตัวละครและทัศนะเชิงจริยธรรมได้ดี ถ้าจะให้แนะนำจริง ๆ สำหรับผู้อ่านอายุน้อยกว่านั้น ควรเลือกฉบับย่อหรือฉบับภาพประกอบ เพราะบทบาทของตัวละครอย่าง 'เล่าปี่' 'กวนอู' และ 'โจโฉ' ถูกนำเสนอในรูปแบบที่ซับซ้อนพอสมควร แต่เมื่อได้อ่านและจับจุดได้ นี่เป็นงานที่จะขยายมุมมองทางประวัติศาสตร์และการเมืองให้เติบโตอย่างช้า ๆ และสนุกแบบคิดตามได้เอง

เริ่มจากเล่มแรกเลยจะปลอดภัยที่สุดถ้าอยากเข้าใจบริบทและความสัมพันธ์ของตัวละครทั้งหมดอย่างไหลลื่น การอ่าน 'สามก๊ก' ฉบับ 'เจ้าพระยา พระคลังหน' แบบเรียงตั้งแต่ต้นทำให้ฉันเห็นภาพการเติบโตของตัวละครอย่างเป็นขั้นตอน จะได้รู้ว่าเหตุผลที่เล่าปี่ทำสิ่งต่าง ๆ เกิดจากอะไร การวางแผนของโจโฉและการตอบโต้ของกวนอูหรือเตียวหุยนั่นมีน้ำหนักเพราะมีรากฐานทางปูมหลังที่ถ่ายทอดมาตั้งแต่บทต้น ๆ การแปลฉบับนี้มักมีคำนิยมและคำนำที่ช่วยปูบริบทประวัติศาสตร์กับภาษาแบบถ่ายทอดความเก่าแก่ของเรื่องได้ดี ถ้าชอบอ่านแบบซึมซับและอยากร่วมเดินทางกับตัวละคร ความต่อเนื่องของเล่มแรกจะให้รสชาติเต็มที่ ส่วนเทคนิคการอ่านที่ฉันใช้คือขีดคำสำคัญและจดโน้ตสั้น ๆ เกี่ยวกับหลักเหตุผลของตัวละครในแต่ละบท ซึ่งช่วยให้กลับมาทบทวนได้ง่ายในเล่มถัดไป ไม่จำเป็นต้องเร็ว แค่อ่านให้เข้าใจบริบทและความเปลี่ยนแปลงของความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มคนในเรื่อง แล้วชีวิตการอ่าน 'สามก๊ก' จะสนุกขึ้นกว่าการข้ามไปข้ามมา

เวลากลับไปหยิบ 'สาม ก๊ก' ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ขึ้นมาอีกครั้ง ความรู้สึกแรกคือเวอร์ชันนี้พยายามถ่วงดุลระหว่างความเป็นนิยายกับความจริงเชิงประวัติศาสตร์อย่างตั้งใจ ฉันพบว่าฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มักเติมบันทึกอธิบายใต้ขอบหน้ากระดาษหรือท้ายบท เพื่อชี้ให้เห็นว่าตอนไหนถูกขยายแต่งขึ้นตามแบบนิยายและตอนไหนสอดคล้องกับบันทึกฮั่นจริง ๆ ข้อสังเกตเหล่านี้บางครั้งจะชี้แหล่งอ้างอิงสั้น ๆ เช่นเอกสารทางราชการหรือพงศาวดารจีน พร้อมทั้งมีตารางเวลาคร่าว ๆ ของบุคคลสำคัญ ซึ่งช่วยให้การตามลำดับเหตุการณ์ในยุคหลังฮั่นทำได้ไม่สับสน นอกจากนี้ยังมีคำอธิบายสั้น ๆ เกี่ยวกับชื่อสกุลและฉายาของตัวละครไทยที่แปลจากภาษาจีน ทำให้เข้าใจว่าทำไมชื่อนั้น ๆ จึงมีหลายรูปแบบ สิ่งที่ฉันชอบเป็นพิเศษคือการใส่แผนที่และผังตระกูลเล็ก ๆ ที่มักขาดในฉบับเก่าทั่วไป อย่างตัวอย่างงานเล่าเรื่องยุทธการของขงเบ้งในฉบับนี้จะมีโน้ตว่าพฤติกรรมบางอย่าง เช่นการใช้กลยุทธ์ลวงศัตรู มีการแต่งเติมเพื่อความตื่นเต้น แต่เหตุการณ์หลัก ๆ เช่นการวางแนวทัพและการประสานกำลังมีร่องรอยในบันทึกประวัติศาสตร์จริง ๆ ฉันจบการอ่านด้วยความรู้สึกว่าเวอร์ชันนี้เหมาะกับคนที่อยากสัมผัสเรื่องราวดั้งเดิมพร้อมทั้งได้กรอบอ้างอิงทางประวัติศาสตร์ที่ช่วยตั้งคำถามมากขึ้น

สะสมหนังสือเก่าแล้วมักเจอคำถามแบบนี้บ่อย ๆ — เวอร์ชันที่ถือว่าหายากที่สุดของ 'สามก๊ก' ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง (หน) มักเป็นพิมพ์ชุดแรกหรือพิมพ์ในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่สอง (โดยรวมราวพ.ศ. 2450–2470) ซึ่งมักมีจำนวนพิมพ์น้อย กระดาษเหลืองกรอบ และไม่มีเลขมาตรฐานสากล (ISBN) เลย ผมมองว่าเหตุผลที่ทำให้ปีพิมพ์เหล่านั้นหายากไม่ใช่แค่ตัวปี แต่เป็นลักษณะการผลิต: พิมพ์แบบแบ่งตอนในหนังสือพิมพ์/นิตยสารแล้วรวมเล่มทีหลัง, ปกกระดาษบางหรือปกแข็งที่มีการประดับด้วยลายทองที่อาจถูกฉีกขาดหรือถูกทิ้งไปเมื่อเวลาผ่าน, รวมถึงสำเนาที่มีบันทึกเจ้าของยุคเก่า (เช่น ตราประทับห้องสมุดหรือบันทึกมือ) ซึ่งเพิ่มความเป็นเอกลักษณ์ การระบุว่าชิ้นไหนเป็นพิมพ์ครั้งแรกมักต้องดูแถบพิมพ์ (colophon), ตัวอักษร, และลักษณะการเข้าเล่ม สุดท้ายนี้ ถ้าเจอเล่มที่สภาพดีจากช่วงพ.ศ. ดังกล่าว มูลค่ามักกระโดดขึ้นเพราะหาได้ยากจริง ๆ — ผมเคยเห็นคนยอมจ่ายเพิ่มพอสมควรเพราะความครบถ้วนของชุดและสภาพปกที่ยังทำงานได้ดีอยู่

แผงหนังสือใหญ่ ๆ มักมีสำเนาของ 'สาม ก๊ก' ฉบับต่าง ๆ ให้เลือกหลากหลาย แต่ถ้าตามหาฉบับที่ลงชื่อว่าเป็นฉบับของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) แนะนำให้เริ่มจากร้านหนังสือที่มีมาตรฐานชัดเจนและบริการหลังการขายดี อย่างเช่นร้านสาขาใหญ่ของ SE-ED หรือร้านนายอินทร์ที่มักเก็บสต็อกแบบครบถ้วนและสามารถตรวจสอบฉบับพิมพ์ได้จากหน้าปกและข้อมูล ISBN ฉันมักดูที่หน้าอนุกรรมการและคำนำ เพื่อยืนยันว่าเป็นแปล/เรียบเรียงโดย 'เจ้าพระยาพระคลัง (หน)' จริง ๆ และถ้ามีบรรณานุกรมหรือหมายเหตุประกอบก็ถือเป็นสัญญาณที่ดีว่าฉบับนั้นผ่านการตรวจทาน จุดสังเกตอีกอย่างคือคุณภาพการเข้าเล่มและกระดาษ — ฉบับราคาถูกมากมักจะตัดตกในส่วนหมายเหตุที่ผู้อ่านต้องใช้ ถ้าไม่อยากเสียเวลาลงไปที่ร้านด้วยตัวเอง ร้านในห้างหรือร้านออนไลน์ของสำนักใหญ่เหล่านี้มักมีรีวิวจากผู้ซื้อให้ดูด้วย ฉันมักเปรียบเทียบราคาหลาย ๆ แหล่งและเลือกฉบับที่มีคำอธิบายชัดเจน ถ้าคุณชอบสำเนาที่มีคอมเมนต์เชิงวิชาการ ลองมองหาฉบับที่พ่วงบทความอธิบายหรือบรรณาธิการที่เป็นที่รู้จัก — ของแบบนี้เก็บไว้อ่านทีหลังแล้วมันคุ้มค่าจริง ๆ

ในมุมของคนสะสมหนังสือเก่า ราคาของ 'สามก๊ก ฉบับเจ้าพระยาพระคลัง' มักมีความแตกต่างกันมากกว่าที่คนทั่วไปคาดไว้ เพราะชื่อพิมพ์เดียวกันอาจมีหลายรุ่น หลายปีพิมพ์ และสภาพเล่มที่ต่างกันอย่างชัดเจน ฉันมองเป็นสามระดับใหญ่ ๆ เพื่อให้เข้าใจง่าย: ถ้าเป็นฉบับพิมพ์ใหม่หรือสำเนาพิมพ์ซ้ำที่วางขายตามร้านหนังสือหรือเว็บขายของมือสอง ราคามักอยู่ในช่วงประมาณ 200–1,500 บาท ต่อเล่ม ขึ้นกับปกอ่อนหรือปกแข็งและการจัดหน้า หากเป็นฉบับพิมพ์เก่ากลางศตวรรษหรือฉบับที่มีการจัดทำพิเศษ มีโอกาสเห็นราคา 1,500–15,000 บาท โดยเฉพาะถ้าเป็นเล่มเดียวที่มีสภาพค่อนข้างดีและมีปกต้นฉบับ ส่วนฉบับโบราณจริง ๆ หรือพิมพ์ครั้งแรกที่มีลายเซ็นของผู้แปล, ข้อความประกอบ, หรือครบชุดแบบสมบูรณ์ ราคาสามารถพุ่งไปไกลมาก อาจอยู่ในระดับหมื่นถึงแสนบาท ขึ้นกับความสมบูรณ์และความหายาก เมื่อลองเทียบกับงานสะสมอื่น ๆ อย่างเช่นฉบับเก่าของ 'พระอภัยมณี' ที่บางครั้งก็มีมูลค่าสูงเพราะเสน่ห์ของปกและภาพประกอบเดียวกัน จะเห็นว่าปัจจัยสำคัญยังคงเป็นสภาพเล่ม ความครบชุด และความต้องการของตลาดในเวลานั้น ดังนั้นถ้าคุณกำลังจะซื้อ ฉันคิดว่าควรยอมรับได้กับช่วงความผันผวนของราคา และมองหาจุดตัดระหว่างงบและความหายากที่คุณพอใจก่อนตัดสินใจ

การอ่าน 'สามก๊ก' สองฉบับที่คนไทยคุ้นเคยกับฉบับแปลสากลให้ความรู้สึกไม่เหมือนกันเลย — เหมือนดูภาพยนตร์สองเวอร์ชันที่มีการตัดต่อ คนละคนตัดต่อเสียง บท คำบรรยาย และมุมกล้อง ฉบับของ 'เจ้าพระยาพระคลังหน' มักจะถ่ายทอดเรื่องราวด้วยภาษาไทยที่มีความไพเราะ นุ่มนวล และมีการปรับคำพูดให้อ่านลื่นไหลตามแบบวรรณกรรมไทยโบราณ เหตุการณ์บางตอนถูกย่อหรือปรับจังหวะให้เหมาะกับผู้อ่านทั่วไปในสมัยนั้น จึงพบว่าเวอร์ชันนี้เหมาะกับการเสพเป็นนิทานประวัติศาสตร์ที่เน้นความงามของภาษาและการเล่าเชิงคนกลาง ในขณะที่ฉบับแปลสากลมักเน้นความเที่ยงตรงของต้นฉบับ ให้คำอธิบายเชิงประวัติศาสตร์มากกว่า และมีบันทึกเชิงอรรถกับดัชนีชื่อบุคคลอย่างเป็นระบบ ทำให้ฉบับสากลเหมาะกับการศึกษาเชิงลึกและการอ้างอิง เพื่อตัดสินว่าแต่ละฉบับทำหน้าที่อะไรได้ดี แนะนำให้เทียบฉากที่เน้นโทนและบทสนทนา เช่น ซีนปฏิญาณสวนท้อ ('桃园三结义') — ฉบับของเจ้าพระยาฯ จะโฟกัสไปที่ความยิ่งใหญ่ของคำปฏิญาณและความรู้สึกแบบไทยๆ ที่เข้าถึงง่าย ส่วนฉบับสากลจะเก็บรายละเอียดคำพูด ประวัติความเป็นมา และความแตกต่างเชิงศัพท์ไว้ครบ ทำให้ผู้อ่านเห็นทั้งมิติวรรณกรรมและมิติประวัติศาสตร์พร้อมกัน ในมุมของคนอ่าน ฉันมักจะเริ่มจากฉบับที่อ่านง่ายเพื่อเข้าสู่เรื่อง แล้วค่อยข้ามไปฉบับสากลเมื่ออยากขุดข้อมูลเชิงลึก — ทั้งสองแบบเติมซึ่งกันและกันจนภาพรวมของเรื่องสมบูรณ์ขึ้น