ใครเป็นผู้แต่งลิงพาดกลอนและมีหลักฐานจากไหน

เสียงจากแวดวงนักเล่านิทานพื้นบ้านมักจะบอกว่าผลงานอย่าง 'ลิงพาดกลอน' น่าจะเกิดจากกระบวนการเล่าและปรับแต่งกันในชุมชนมากกว่าจะเป็นผลงานของกวีมีชื่อเดียว ฉันชื่นชมน้ำเสียงแบบนี้เพราะมันให้เหตุผลที่จับต้องได้: ตัวอย่างสำคัญคือความหลากหลายของเนื้อหาเมื่อเทียบฉบับจากจังหวัดต่างกัน—บางฉบับเพิ่มมุกตลก บางฉบับเน้นคติสอนใจ ซึ่งเป็นหลักฐานเชิงฟอร์มของการถ่ายทอดแบบปากเปล่า

นอกจากความต่างของข้อความแล้ว ยังมีหลักฐานเชิงบันทึกอย่างการบันทึกเสียงการเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่ในคอลเล็กชันของนักมานุษยวิทยาหรือการบันทึกในหนังสือรวบรวม 'นิทานพื้นบ้านไทย' ที่แสดงให้เห็นการเปลี่ยนแปลงรูปแบบตามบริบทท้องถิ่น เหล่านี้ชี้ว่าผลงานเกิดจากการปะติดปะต่อของกวีชั้นชุมชนมากกว่าการเขียนขึ้นเพียงครั้งเดียว และเมื่อนึกถึงต้นกำเนิดแบบนี้ ฉันรู้สึกชอบที่งานยังคงมีชีวิต เพราะมันเติบโตจากเสียงคนจำนวนมาก ไม่ใช่แค่ลายมือหรือชื่อบนกระดาษเดียว

งานวิจัยทางวรรณคดีไทยหลายชิ้นระบุว่า 'ลิงพาดกลอน' เป็นงานที่ไม่มีการลงชื่อผู้แต่งแน่ชัดในฉบับเก่าๆ ซึ่งทำให้การชี้ชัดผู้แต่งเป็นเรื่องยุ่งยากแต่ก็น่าสนใจมาก

ผมมองหลักฐานที่นักศึกษาวรรณคดีและบรรณารักษ์ใช้กันบ่อยๆ เป็นชุดเครื่องมือที่ช่วยให้เห็นภาพ: อย่างแรกคือคอลอฟอนหรือช่องบันทึกผู้แต่งในต้นฉบับเก่า ฉบับที่พบส่วนใหญ่ไม่มีการลงชื่อผู้แต่ง หรือมีการระบุเพียงคำว่า 'นิรนาม' ซึ่งเป็นสัญญาณชัดว่าผลงานอาจเป็นงานประพันธ์ที่หมุนเวียนในวงสังคมมากกว่าจะเป็นผลงานของบุคคลเดี่ยว ประการที่สองคือการเทียบแบบฉบับ—ฉบับพิมพ์ครั้งแรกๆ ที่ออกในหนังสือพิมพ์หรือสมุดเรื่องในสมัยก่อนมักมีรูปแบบประโยค ศัพท์ และสำนวนที่เปลี่ยนแปลงไปตามพื้นที่และยุคสมัย เหล่านี้บอกเป็นนัยว่าผลงานมีการแพร่ต่อแบบปากเปล่าหรือผ่านการแก้ไขซ้ำแล้วซ้ำเล่า ไม่เหมือนงานที่มีต้นฉบับเดียวชัดเจนและมีคอลอฟอนยืนยัน

สุดท้าย นักวิชาการใช้วิธีวิเคราะห์สำนวนเปรียบเทียบกับผลงานที่มีผู้แต่งชัดเจน เช่นการเทียบโครงสร้างฉันทลักษณ์กับงานของกวีสมัยรัชกาลต่างๆ หรือเปรียบเทียบธีมกับนิทานในตำนาน เช่น 'นิทานชาดก' เพื่อดูความสอดคล้อง ถ้าความคล้ายคลึงสูงก็อาจชี้นำถึงกลุ่มนักประพันธ์หรือสำนักวรรณกรรมที่เป็นไปได้ แต่สำหรับ 'ลิงพาดกลอน' หลักฐานเชิงประจักษ์ที่ชัดเจนพอจะฟันธงว่าเป็นของบุคคลชื่อใดชื่อนึงยังไม่ปรากฏชัด ฉันจึงมักถือว่าเป็นงานที่มีร่องรอยการสร้างสรรค์แบบร่วมกลุ่มหรือผ่านการเล่าซ้ำมากกว่า ผลงานแบบนี้มีเสน่ห์ตรงที่มันบอกเล่าเรื่องราวของสังคมและรสนิยมของคนหลายยุคสมัยมากกว่าจะเป็นลายมือของคนคนเดียว