LOGINSa ikatlong araw ni Roberto sa kanilang bahay, natuklasan ni Maybel na hindi pala madaling balewalain ang isang taong halos hindi nagsasalita.
Hindi naman ito palaging nasa harap niya. Madalas ay nasa silid lamang ito, nagbabasa o nagpapahinga. Ngunit sa tuwing nagkakasalubong sila sa kusina, sala, o pasilyo, may kung anong pumipigil kay Maybel na ituring itong basta ordinaryong kasama sa bahay. Marahil dahil bago pa lamang ang lahat. O marahil dahil sa tuwing nakikita niya ang matanda, naaalala niya ang una nilang pagkikita. “Good morning.” Napalingon siya. Nasa pintuan ng kusina si Roberto, nakasuot ng simpleng itim na polo at pantalon. “Good morning po.” Napansin nitong may dalawang tasa ng kape sa mesa. “May bisita ka?” “Wala po. Isa po sa inyo.” “Para sa akin?” “Opo. Sabi ninyo noong isang araw, gusto ninyong matikman ang kape ko.” Bahagyang tumaas ang kilay ni Roberto. “Naalala mo iyon?” Napangiti si Maybel. “Hindi naman po ako nakakalimot sa mga sinasabi ng tao.” “Magandang katangian iyan.” “Depende po sa sitwasyon.” “Bakit?” “Kapag may sinabi kayong ayaw ninyong matandaan ko, baka mahirapan kayo.” Natawa si Roberto. Hindi iyon malakas, ngunit sapat upang mapatingin si Maybel sa kanya. Sa mga nagdaang araw, ilang beses na niyang nakitang bahagyang ngumiti ang lalaki. Ngunit ngayon lamang niya ito narinig na tumawa nang ganoon. Mas magaan ang mukha nito kapag tumatawa. Mas hindi nakakatakot lapitan. At mas mahirap para sa kanya na alalahaning biyenan niya ito. “Tikman ko nga,” sabi ni Roberto. Inabot nito ang tasa at sumimsim. “Hindi masama.” Napakunot ang noo ni Maybel. “Hindi masama lang?” “Gusto mo bang sabihin kong masarap?” “Hindi naman po. Gusto ko lang ng honest review.” “Kung ganoon, masarap.” Napangiti siya. “Thank you.” “Pero mas masarap kung may kasamang almusal.” Natawa siya. “Ang dami ninyong hinihingi.” “Hindi ba bahagi ng trabaho mo ang alagaan ang biyenan mo?” Napatigil si Maybel sa pagtawa. “Paano kung hindi po ako pumayag?” Tumingin sa kanya si Roberto. “Kung ganoon, ako ang maghahanda ng almusal.” “Marunong po kayong magluto?” “Hindi mo pa ba alam?” “Hindi po.” “Marami ka pang hindi alam tungkol sa akin.” May kung anong kumurot sa dibdib ni Maybel sa sinabi nito. Hindi niya alam kung bakit, ngunit bigla siyang naging interesado sa mga bagay na hindi nito sinasabi. “Kung ganoon, marami pa po akong matututuhan.” Bahagyang nagbago ang mukha ni Roberto. Tila may naalala itong hindi kanais-nais. “May mga bagay na mas mabuting hindi mo na lang alamin.” Nawala ang ngiti ni Maybel. “Bakit po?” “Dahil hindi lahat ng kuwento ay may magandang katapusan.” Bago pa siya makapagtanong muli, kinuha ni Roberto ang tasa at umalis. Naiwan siyang nakatayo sa kusina, nagtataka sa biglang pagbabago ng usapan. At sa unang pagkakataon, naisip niyang baka ang lalaking ito ay hindi lamang tahimik. Baka may tinataguan talaga ito. Kinahapunan, nagkaroon ng problema sa ilaw sa kusina. Nasa ibabaw ng maliit na upuan si Maybel, sinusubukang ayusin ang takip ng ilaw nang biglang dumulas ang isang paa ng upuan. Napasinghap siya. Bago pa siya tuluyang mawalan ng balanse, may kamay na humawak sa kanyang braso. “Mag-ingat ka!” Napahawak si Maybel sa balikat ni Roberto. Ilang segundo silang nanatili sa ganoong posisyon. Si Roberto ang sumalo sa kanya, isang kamay sa braso niya at ang isa sa gilid ng upuan. “Okay ka lang?” Tumango siya, ngunit hindi agad nakabitiw. Masyadong malapit ang mukha nito. Masyadong malinaw ang bawat detalye—ang bahagyang pagkunot ng noo nito, ang pag-aalala sa mga mata, at ang init ng palad nitong nakahawak sa kanyang braso. “Maybel?” Napakurap siya. “Ah… opo. Okay lang ako.” Dahan-dahang bumitaw si Roberto. “Bakit hindi mo ako tinawag?” “Akala ko po kaya ko.” “Hindi lahat ng bagay kailangang ikaw ang gumagawa.” Napangiti siya nang mahina. “Parang narinig ko na po iyan sa inyo.” “Dahil hindi ka nakikinig.” “Hindi naman po.” “Kung nakikinig ka, hindi ka aakyat sa upuang iyan nang mag-isa.” Natawa siya, ngunit nang makita ang seryosong mukha nito, bahagyang nawala ang kanyang ngiti. “Sorry po.” Umiling si Roberto. “Hindi ko sinabing humingi ka ng tawad.” Napatingin siya rito. Sa ilang segundo, hindi niya alam kung ano ang isasagot. Hindi siya sanay sa ganoong uri ng pag-aalala. Hindi dahil hindi siya inaalagaan ni June, kundi dahil may kakaibang paraan si Roberto ng pagpapakita nito—direkta, kalmado, at walang paligoy-ligoy. At ang mas nakakalito, nagustuhan niya ang pakiramdam na iyon. Agad niyang inalis ang kamay sa balikat ng lalaki. “Salamat po sa pagsalo.” Tumango si Roberto. “Sa susunod, tawagin mo ako.” “Okay po.” Mabilis siyang lumayo upang kunin ang mga gamit sa mesa. Hindi niya nakita ang sandaling napapikit si Roberto. Hindi dahil sa nangyari. Kundi dahil napagtanto nitong masyado na nitong pinapansin ang mga simpleng bagay tungkol sa babaeng iyon. Ang kanyang pagtawa. Ang kanyang mga tanong. Ang paraan ng pagtingin nito sa kanya kapag hindi nito nauunawaan ang sinasabi niya. Mga bagay na dapat ay walang kahulugan. Ngunit bakit tila naaalala niya ang bawat isa? Nang gabing iyon, nakaupo si Maybel sa kama habang kausap si June sa telepono. “Late ka na naman uuwi?” tanong niya. “Sorry, mahal. May kailangang tapusin sa opisina.” “Okay lang. Mag-iwan na lang ako ng pagkain.” “Thank you. Kumusta si Papa?” Napatingin si Maybel sa pintuan. “Nandito lang. Maayos naman.” “May kailangan ba siya?” “Wala naman.” “Thank you for taking care of him.” Napangiti siya. “Of course. Ama mo siya.” “Love you, Maybel.” “Love you, too.” Pagkatapos ng tawag, matagal na nakatitig si Maybel sa telepono. Mahal niya si June. Hindi niya kailanman kinuwestiyon iyon. Ngunit sa mga nagdaang araw, may mga sandaling naiisip niya si Roberto kahit wala naman itong ginagawa. Kapag nagtitimpla siya ng kape, naaalala niya ang sinabi nito tungkol sa almusal. Kapag may inaayos siya sa bahay, naaalala niya ang paraan ng pagsaway nito nang muntik siyang mahulog. At kapag tahimik ang bahay, naiisip niya kung nasa silid na naman ba ito at nagbabasa. Nakakainis. Hindi niya dapat ginagawang espesyal ang mga simpleng sandaling iyon. Dahil wala namang espesyal sa mga iyon. Biyenan niya si Roberto. At dapat manatili roon ang kanilang relasyon. Gayunman, bago siya humiga, may isang tanong siyang hindi maalis sa isip. Kung wala siyang nararamdamang kakaiba, bakit niya kailangang paulit-ulit na paalalahanan ang sarili na wala?Hindi nakatulog nang maayos si Maybel nang gabing iyon. Paulit-ulit na bumabalik sa isip niya ang mga sinabi ni June, ang babala ni Roberto, at ang pahinang nakita niya sa lumang kuwaderno ng kanyang ama.“Hanapin ang lalaking nakasaksi.”Sino ang lalaking iyon? Bakit tila lahat ng taong malapit sa kanya ay may alam ngunit ayaw magsalita? At bakit pati ang sarili niyang asawa ay handang sirain ang ebidensiyang maaaring magbigay-linaw sa pagkamatay ni Hulyo?Bago magbukang-liwayway, bumangon siya at muling inilabas ang mga dokumentong nakuha niya sa kahon. Maingat niyang inayos ang mga ito sa ibabaw ng mesa. Kinuha niya ang lumang litrato ng kanyang ama kasama ang isang lalaking hindi niya kilala. Sa likod nito ay may petsang halos tatlong araw bago namatay si Hulyo.Sinuri niya ang mukha ng lalaki. Malabo ang kuha, ngunit kapansin-pansin ang peklat sa gilid ng kaliwang kilay nito. May suot itong lumang relo at hawak ang isang sobre na tila ayaw ipakita sa kamera.“Kung ikaw ang saksi,
Hindi agad binuksan ni Maybel ang pinto nang kumatok si Roberto. Hawak pa rin niya ang papel na nakita niya sa mesa.“Huwag mong hayaang malaman ni Maybel ang tungkol sa gabing iyon.”Paulit-ulit niyang binabasa ang mga salita. Hindi niya alam kung sino ang sumulat, ngunit ang biglaang pag-alis ni June ay lalo lamang nagpalalim sa kaniyang hinala.“Maybel? Nariyan ka ba?” tawag ng matanda.Huminga siya nang malalim bago binuksan ang pinto.“Magandang gabi po.”Ngumiti si Roberto, ngunit agad na napansin ang seryosong mukha niya.“May problema ba? Parang may bumabagabag sa iyo.”“Wala naman po. May kailangan po ba kayo?”“Dumaan lang ako para kamustahin ka. Wala kasi si June, at naisip kong baka kailangan mo ng kasama.”Dati, ikinatutuwa ni Maybel ang ganitong pag-aalala. Ngunit ngayong nakita niya ang pangalan ni Roberto sa kuwaderno ng kaniyang ama, hindi na ganoon kadaling tanggapin ang kabaitan nito.“Puwede ba akong pumasok sandali?” tanong ng matanda.Nag-alinlangan si Maybel bag
Hindi mapakali si Maybel habang nakatitig sa lumang litrato mula sa mga gamit ng kaniyang ina. Paulit-ulit niya itong sinuri, ngunit hindi niya maintindihan kung bakit tila may itinatago ang mga nakakakilala sa kaniyang ama.Sa larawan, nakatayo si Hulyo sa tabi ng lalaking hindi niya makilala dahil kupas ang mukha nito. Pareho silang seryoso. Sa likod ng litrato ay may petsang nakasulat—tatlong araw bago namatay ang kaniyang ama.“Bakit hindi mo sinabi sa akin na may ganitong litrato?” tanong niya sa kaniyang inang si Maria.Napabuntong-hininga si Maria. Matagal muna itong nanahimik bago sumagot.“Anak, matagal na ang nakalipas mula nang mangyari ang lahat. Akala ko, mas makabubuting kalimutan na lang natin ang mga bagay na hindi na natin mababago.”“Pero si Papa ang pinag-uusapan natin, Ma. Paano ko siya makakalimutan kung hanggang ngayon, hindi ko alam ang totoong nangyari sa kaniya?”Napayuko ang kaniyang ina. Namuo ang luha sa mga mata nito.“May mga bagay na kahit ang isang ina,
Kinabukasan, nagpasya si Maybel na puntahan ang kanyang ina. Nasa maliit na bahay ni Maria ang lumang album ng kanilang pamilya. Habang nagkakape sila, napansin niyang paulit-ulit na tinitingnan ng kanyang ina ang isang litrato ni Hulyo. “Ma,” sabi niya, “may itatanong ako.” Tumingin si Maria. “Bakit?” “May alam ka ba tungkol sa mga huling araw ni Papa?” Biglang naging seryoso ang mukha ng kanyang ina. “Bakit mo naitanong iyan?” “Dahil pakiramdam ko, may mga bagay kayong hindi sinasabi sa akin.” Matagal na nanahimik si Maria bago tumingin sa lumang album. “Maybel, hindi ko alam ang buong katotohanan tungkol sa pagkamatay ng papa mo.” Napahigpit ang hawak ni Maybel sa tasa. “Anong ibig mong sabihin?” “May mga bagay na hindi nagtugma sa mga sinabi sa akin noon. May mga taong ayaw nang pag-usapan ang nangyari. At may ilang gamit ang papa mo na hindi ko kailanman naunawaan.” “May kinalaman ba si Roberto?” Hindi agad sumagot si Maria. “Hindi ko alam kung ano ang alam niya,”
Nang gabing iyon, hindi pa rin umuuwi si June. Alas-nuwebe na nang makatanggap si Maybel ng mensahe. [Sorry, love. May emergency meeting. Huwag mo na akong hintayin. Kumain ka na.] Napatitig siya sa screen. May gusto siyang sabihin. Gusto niyang itanong kung kailan sila magkakaroon ng oras para sa isa't isa. Gusto niyang sabihin na nami-miss na niya ang mga panahong sabay silang kumakain, nagkukuwentuhan, at hindi kailangang magpaalam nang paulit-ulit. Ngunit sa huli, ang na-type lamang niya ay: [Okay, love. Ingat ka.] Reply ni Maybel. Ibinaba niya ang cellphone. “Hindi na naman siya uuwi?” tanong ni Roberto mula sa kusina. Umiling siya. “Hindi na po.” “Gusto mo bang kumain?” “Hindi na po. Wala akong gana.” Tahimik siyang pinagmasdan ni Roberto. “Maybel, halika muna.” Nagtaka siya, ngunit sumunod. Dinala siya nito sa maliit na hapag sa kusina kung saan may dalawang mangkok ng mainit na sopas. “Hindi ko alam kung ano ang gusto mong kainin, kaya ito na lang ang ginawa ko
Kinabukasan, maagang pumasok si June sa opisina. Nagising si Maybel sa tunog ng kalderong inilalapag sa kusina. Maaga pa, ngunit may naamoy na siyang kape at pritong itlog. Nagtaka siya dahil karaniwan ay siya ang unang bumabangon sa bahay. Pagdating niya sa kusina, nadatnan niya si Roberto na nakatayo sa harap ng kalan, nakasuot ng simpleng puting T-shirt at maitim na pantalon. “Good morning,” bati nito nang mapansin siya. Napahinto si Maybel. Hindi niya alam kung bakit parang kakaiba sa paningin niyang makita itong ganoon kasimple. Walang seryosong polo, walang relong mamahalin, at walang ekspresyong tila laging may iniisip na mabigat. “Good morning po. Kayo po ang nagluto?” “May iba pa bang tao rito?” Napangiti siya. “Akala ko po, kape lang ang kaya ninyong gawin.” “Masakit naman iyon.” “Hindi ko pa naman po natitikman ang luto ninyo.” “Then sit down and judge for yourself.” Umupo si Maybel sa mesa. Inilapag ni Roberto sa harapan niya ang isang plato ng itlog, tinapay







