Chapter Four: Sugnay 13

Bela

Alas-singko ng umaga, naka-tsinelas at naka-pajama na may print na saging, tinawid ko ang buong kalye.

Hindi ko alam kung saan ko nakuha ang tapang. Baka sa kakulangan ng tulog. Baka sa katotohanang buong gabi akong nakatitig sa kisame, pinapakinggan ang bawat langitngit ng bahay, at nang pumutok ang liwanag sa bintana, naisip ko: tama na.

Nandoon pa rin ang SUV sa ilalim ng sirang street lamp. Itim, makintab, may plakang hindi ko mabasa. Kumatok ako sa bintana.

Dahan-dahang bumaba ang salamin. Isang malaking lalaki na naka-polo, may buzz cut at mukhang kuwarenta anyos, ang tumingin sa akin nang may halos... paggalang?

“Ma’am Bela,” sabi niya. “Magandang umaga po.”

“Sino ka?”

“Benj po. Si Sir po kasi—”

“Alam ko kung sino si—” Pinigilan ko ang sarili ko. Huminga. “Kuya Benj. Hindi ka ba nahihiya? Alas-singko pa lang. May bata sa bahay na ’yan.”

Napakamot siya ng batok. “Opo, Ma’am. Utos po ni Sir na bantayan lang. Hindi po kami lalapit. Hindi po kami papasok. Para po sa kaligtasan n’yo.”

“Kaligtasan? Sino ba ang nagbabanta?”

“Hindi ko po alam, Ma’am.” Mukha siyang taos-puso, na lalong nakakainis. “Utos lang po.”

“Sabihin mo kay Sir,” sabi ko, “na kung hindi aalis ang sasakyang ’yan, tatawag ako sa barangay, sa pulis, at kay Ka Ruben sa radyo. Kilala mo si Ka Ruben? ’Yung nagbalita tungkol sa nawawalang kambing ni Kap.”

Napangiti si Kuya Benj. Pigil. “Opo, Ma’am Bela.”

“At ’wag kang ngumiti.”

“Opo, Ma’am.”

Umalis ang SUV makalipas ang limang minuto. Hindi lumayo. Lumipat lang ng isang kanto. Pero isang kanto rin ang sapat para makahinga ako.

Sa kusina, nandoon na si Nanay Ising, nakatayo sa harap ng kalan, hawak ang sandok na parang espada. Limampu’t walong taong gulang, maliit, bilugan, may buhok na laging nakapusod at isang tingin na kayang magpatigil ng bagyo. Nasa sala si Tala, nakahiga sa carpet at nanonood ng cartoons, hawak ang kaniyang gray na pusa.

“Nasaan ka galing?” tanong ni Nanay, hindi lumilingon.

“Sa kanto.”

“Nakapambahay at nakatsinelas, para kausapin ang malaking sasakyang itim na nakaparada kagabi pa.”

“Nay—”

“Bela.” Humarap siya. “Hindi ako bobo.”

Naupo ako sa silya, parang batang pinagalitan. At doon, sa ilalim ng amoy ng sinangag at tuyo at kape, sinabi ko ang lahat. Ang interview. Ang certificate. Ang text. Ang larawan ng gate. Hindi ko sinabi ang pangalan ng anak ko sa kaniya, dahil hindi kailangan. Alam na ni Nanay. Si Nanay ang nag-ire kasama ko sa Marikina Valley Hospital, hawak ang kamay ko, sinasabing “Kaya mo ’yan, anak, kaya mo.”

Pagkatapos kong magsalita, tahimik si Nanay nang matagal. Pinatay niya ang kalan. Naupo siya sa harap ko.

“May sasabihin ako sa ’yo,” sabi niya. “Hindi ko sinabi noon, kasi ayokong mag-alala ka.”

“Ano ’yon?”

“Noong isang taon si Tala. Nasa trabaho ka. May dumating dito.” Pinisil niya ang tasa. “Matandang lalaki. Naka-barong, may dalang basket ng prutas. Abogado raw. Ang bait-bait ng ngiti. Nagtanong kung dito raw ba nakatira si Isabela Dimaculangan.”

Nanlamig ang batok ko. “Anong sinabi mo?”

“Sabi ko, wala dito. Sabi ko, matagal nang umalis.” Tumingin siya sa akin. “Pero habang nagsasalita ako, Bela, nakatingin siya sa ref.”

“Sa ref?”

“Sa litrato ni Tala. ’Yung nakadikit sa magnet. Isang taong gulang siya doon, nakaupo sa upuan, naka-pula.” Humigpit ang hawak niya sa kamay ko. “Ngumiti siya. Tapos nagpasalamat, at umalis. Hindi na bumalik.”

Sa sala, tumawa si Tala sa isang cartoon.

Dalawang taon. Dalawang taon na nilang alam. At hindi sila kumilos.

Bakit?

Sa gabi ng Disyembre, tatlong taon at apat na buwan na ang nakalipas, nagluto ako ng tinola.

Iyon ang una kong naaalala. Ang amoy ng luya at sayote, sa isang malaking kusina sa Tagaytay na masyadong malinis para sa isang taong nagluluto. Dalawang buwan nang patay ang tatay ko. Dalawang buwan na kaming hindi nag-uusap nang matagal ni Dro, hindi dahil nag-away kami, kundi dahil may pader na dati nang bumagsak, at hindi namin alam kung ano ang gagawin sa mga bato.

Sa banyo ng master bedroom, sa umagang ’yon, tumingin ako sa maliit na plastic stick sa kamay ko at nakita ko ang dalawang pulang linya.

Ang unang naramdaman ko, hindi takot. Ang unang naramdaman ko, saya. Parang may kandilang sinindihan sa loob ng dibdib ko. Tumawa ako nang mag-isa sa banyo, nakatakip ang kamay sa bibig, at umiyak, at tumawa ulit.

Gusto kong sabihin sa kaniya. Gusto kong sabihin sa hapunan, sa harap ng tinola, nang hindi kinakabahan.

Pero kailangan kong hanapin ang kopya ng kontrata. Para sa insurance ng ospital. Para sa checkup. Para sa kung ano mang kailangan ng isang buntis na asawa ng isang tao na hindi naman talaga asawa.

Nasa study niya. Sa pangatlong drawer. Isang makapal na itim na folder, may gintong letra: MARRIAGE ARRANGEMENT AGREEMENT.

Kumuha ako ng upuan. Binuklat ko. At sa unang pagkakataon, mula noong pumirma ako sa isang ospital waiting room sa gitna ng takot at utang, binasa ko ang lahat.

Labindalawang pahina ng whereas at party of the first part. Lahat ng alam ko. Isang taon. Limang milyon. Walang haplos. Walang pangako.

Tapos ang ikalabintatlong pahina.

Mas makapal ang papel. Mas luma ang font. Nakadikit na parang idinagdag lang kahapon. Isang talata lang.

Clause 13. Any child born of this marriage, or within twenty-four (24) months of its dissolution, shall be the sole ward of the Valderrama Family Trust. The mother shall have no custody, no visitation, and no claim of any kind.

Nagbasa ako nang tatlong beses. Hindi ko maintindihan. Parang wikang banyaga. Tapos naintindihan ko, at ang buong silid ay parang gumalaw.

Sa ilalim ng talata, may pirma. Hindi sa akin. Hindi kay Dro. Isang pirma ng isang abogado, na hindi ko makilala, at isang petsa: dalawang araw pagkatapos ng kasal.

Ang kamay ko, nasa tiyan ko na. Hindi ko napansin kung kailan.

Sa labas ng study, narinig ko ang boses niya.

Nasa balkonahe siya, nasa telepono. Mahina, pero malinaw. Malalim ang tinig niya noong gabing ’yon, parang taong may mabigat na desisyon.

“Opo, Lo,” sabi niya. “Magsisimula na ang proseso.”

Tumigil ang puso ko.

“Hindi, Lo, hindi ko—” May pause. “Alam ko. Opo. Pero ito na.”

Ang proseso. Ang proseso ng Clause 13. Ang proseso ng pagkuha sa anak ko.

Hindi ko narinig ang natitira. Hindi ko na kailangan. Isa lang ang alam ko noon: ang lalaking pinagkatiwalaan ko ng buong buwan ng umaga, ang lalaking nagtimpla ng gatas kasama ko sa alas-tres ng umaga, ay magnanakaw ng anak ko.

Isinara ko ang folder. Ibinalik sa drawer. Hinubad ko ang singsing. Isinulat ko ang tatlong salita sa isang papel.

Hindi ako umiyak hanggang makarating ako sa Marikina.

“Bela,” sabi ni Nanay, sa kasalukuyan, sa kusina. “Sigurado ka bang narinig mo nang tama?”

“Nay, nabasa ko ang kontrata.”

“Hindi ’yon ang tanong ko.”

Hindi ako sumagot.

Binuksan ni Nanay ang ref at kumuha ng itlog. “Ang alam ko lang,” sabi niya, “may lalaking nagtimpla ng gatas sa alas-tres ng umaga para sa anak ko. Hindi ’yon ginagawa ng magnanakaw.”

“Nay.”

“Hindi ko sinasabing patawarin mo. Sinasabi ko lang, tanungin mo muna.” Nagbasag siya ng itlog sa kawali. “Bago mo siya hatulan, hija, hayaan mo siyang magsalita.”

Hindi ko na kinontra. Pero hindi ko rin sinang-ayunan.

Sa Lunes ng umaga, alas-sais, may kumatok.

Hindi si Kuya Benj. Isang courier na naka-uniporme, may dalang manipis na kahong puti.

“Para kay Isabela Valderrama po.”

“Dimaculangan,” sabi ko.

“Opo, Ma’am. Nakalagay po dito Valderrama.”

Pumirma ako, dahil walang ibang paraan para mawala siya. Sa loob ng kahon, isang itim na folder. Binuksan ko, at huminto ako sa pintuan, nakahawak sa hamba.

Nakilala ko ang folder. Ang gintong letra. Ang labindalawang pahina.

Ang ikalabintatlo, nawawala. May bakas lang ng punit sa gilid, malinis, parang pinutol ng talim.

Sa itaas, isang sticky note, sa sulat-kamay na kilala kong kilala, matalas at nakahilig:

Hindi ko ’to sinulat. Hindi ko pa nababasa hanggang noong Huwebes. —A.

Tinitigan ko iyon nang matagal.

Tapos itinupi ko ang papel, itinago sa bulsa ng robe ko, at sinabi sa sarili ko ang tanging bagay na kaya kong paniwalaan nang umagang ’yon.

Kahit sino, puwedeng magsabing hindi siya may sala.