Chapter Three: Maliit na Titik

Bela

Hindi ko alam kung paano ako nakababa ng 28 floors. Hindi ko rin alam kung paano ako nakarating sa Marikina nang hindi nawawala ang isang sapatos.

Ang natatandaan ko lang: yung elevator, yung salamin sa loob nito, at yung babaeng nakatingin sa akin na parang multo. Maputla. Nakabuka ang bibig. May blazer na nakabutones nang mali. Tapos yung jeep, yung amoy ng usok at pawis at plastik na bag ng pandesal, at yung tricycle sa dulo, at si Mang Ador na nagtanong ng “Okay ka lang ba, Bela?” na hindi ko nasagot.

Okay lang daw ba ako.

May asawa ako. Hindi ko alam na may asawa pa pala ako.

“Huy!”

Tumilapon ang sinigang sa mesa. Napatalon ako sa upuan. Si Joy, ’yung pinsan kong paralegal sa Quezon City na umakyat sa bahay namin pagkatapos kong tumawag, nakatayo sa harap ko na may hawak na dalawang ulam at isang pandesal na kalahati na ang kagat.

“Bes. Tatlong beses na kitang tinawag. Anong nangyari? Ang puti-puti mo.”

“Joy.” Hinawakan ko ang pulso niya. Ang lamig ng kamay ko. “May tanong ako. Legal question. Hypothetical.”

Tumaas ang kilay niya. “Ang ’hypothetical’ mo, parang ’yung ’hypothetical’ na pregnancy test ni Tita Baby noong 2009.”

“Joy.”

“Okay, okay. Ano ’yon?”

Huminga ako. “Kung ang isang tao, kasal. Tapos, nag-agree ang dalawang tao na ipa-annul. Tapos umalis ang isa, at ang isa, ’di nag-file. Kasal pa rin ba sila?”

Tumahimik si Joy.

Tapos ibinaba niya ang pandesal. Dahan-dahan, na parang may bomba sa mesa.

“Bes,” sabi niya, “wala tayong divorce sa Pilipinas.”

“Alam ko.”

“Kailangan ng court order. Kung walang file, walang annulment. Kung walang annulment, kasal pa rin. Kahit tatlong taon, kahit tatlumpung taon.” Napabuntong-hininga siya. “Bakit? Sino ba—”

Hindi ko siya tiningnan.

“Bela.” Mahina, mas matalas. “Nagsimula ba ’to noong sinabi mong may ’contract marriage’ ka, noong nagpakalat si Nanay ng tsismis na nag-asawa ka raw at namatay ang asawa mo sa Dubai? Ikaw lang ang hindi nagkuwento ng pangalan.”

Napapikit ako.

“Valderrama,” sabi ko.

Hindi umimik si Joy.

Na-freeze siya nang ilang segundo. Tapos, sa napakahinang boses, na parang isang taong inaamin ang kasalanan niya sa kumpisalan, “Yung Valderrama? Valderrama Holdings? Yung may-ari ng— yung nasa Forbes? Yung may building sa BGC at sa Makati at sa—”

“Joy, ’wag kang sumigaw.”

“BES!”

“Joy!”

“IKAW?! IKAW ang asawa ni Alessandro Valderrama?! Ang—ang taong ’yon— NAGHANAP SA ’YO SA ONE-YEAR NA— Ay, jusko po, ang laki ng pera mo, bakit hindi mo sinabi, bakit tayo—bakit may utang tayo kay Aling Nena—”

“Joy, ’yung pera, hindi ko ginalaw.”

“Hindi mo ginalaw?!”

“Hindi.”

“Bakit?!”

Hindi ako makasagot. Dahil kung sasabihin ko ang totoo, kailangan kong sabihin ang pangalawang bahagi, at ang pangalawang bahagi ay nasa itaas, natutulog sa isang maliit na kama na may mga unan na hugis-ulap.

“May dahilan,” sabi ko na lang.

Bumuntong-hininga si Joy. Hinawakan ang kamay ko, ang malakas niyang kamay na may kuko na gawa sa gel at pulang nail polish. “Okay. Okay, Bela. Una, hindi ako abogado sa family law. Ikalawa, ’wag mong sasabihing ’yan ang huling beses. Ikatlo.” Tumingin siya sa akin nang seryoso. “May kontrata ba kayo?”

“Meron.”

“Nabasa mo ba nang buo?”

Iyon ang tanong.

Hindi ko sinagot.

Paano ko sasabihing nabasa ko nga, nang buo, makalipas ang mahigit isang taon, sa isang gabing hawak ko ang pregnancy test na may dalawang pulang linya at hinahanap ko ang kopya ng kontrata para sa insurance ng ospital? Paano ko sasabihing ang pahinang ’yon, ang ikalabintatlo, ay may ibang font, ibang tinta, at isang pangungusap na hindi ko malilimutan kahit mamatay ako?

Clause 13. Any child born of this marriage, or within twenty-four months thereof, shall be the sole ward of the Valderrama Family Trust. The mother shall have no custody, no visitation, and no claim.

Isang pangungusap. Labindalawang segundo ng pagbabasa.

Tapos narinig ko siyang nasa telepono sa labas ng study, sa mahinang boses, sa Lolo niya: “Opo, Lo. Magsisimula na ang proseso.”

Ang proseso. Hindi ko alam kung ano ang ibig niyang sabihin. Hindi ko inalam. Tumakbo ako.

“Bela,” sabi ni Joy.

“Meron akong nabasa,” sabi ko. “Isang bagay. Hindi ko pa kayang pag-usapan.”

Tumingin siya sa akin nang matagal. Pagkatapos, tinapik niya ang kamay ko. “Okay. Pero bes, magkaibang bagay ang ’hindi pa kaya’ at ’hindi na pwede.’ Alam mo ’yon, di ba?”

“Oo.”

“Mabuti.” Kinuha niya ulit ang pandesal. “Kasi kung ako, hindi ko hahayaang bilhin ako ng isang lalaki gamit ang papel. Pero kung ako ikaw, makikipaglaban ako gamit ang parehong papel. Hindi lang ang pirma. ’Yung fine print.”

Natawa ako. Ang pangit ng tawa ko. Parang umiiyak.

Sa itaas, narinig ko ang mahinang yabag ng maliliit na paa.

“Mama?”

Nakatayo siya sa tuktok ng hagdan, hawak ang kaniyang lumang stuffed na pusa na kulay-abo na dahil sa kakahugas, nakasuot ng pajama na may mga bituin at nakabuhol ang buhok sa isang tabi. Ang dalawang taon at sampung buwang gulang kong anak, ang buong mundo ko, nakatingin sa akin na medyo nakakunot ang noo.

Hindi ’yon ang noo ko.

Hindi ko napansin dati. Halos tatlong taon ko nang pinagmamasdan ang mukha niya araw-araw, at hindi ko napansin. Pero ngayon, pagkatapos ng araw na ’to, pagkatapos makita ang eksaktong kunot na ’yon, sa isang lalaking nakaupo sa dulo ng mahabang mesa, parang may humila ng kumot mula sa ilalim ng mga paa ko.

Si Tala, kay Dro ang kilay.

Si Tala, kay Dro ang titig.

“Mama,” ulit niya, mas mahina, “naiyak ka?”

“Hindi, anak.” Tumayo ako. Ngumiti. Kinuha ko siya sa hagdan at niyakap nang mahigpit, ang amoy niya, sabon at Milo at baby powder, ’yung amoy ng tahanan. “Pagod lang si Mama. Matulog na tayo, ha?”

“Kuwentuhan?”

“Kuwentuhan.”

Sa likod ko, bulong ni Joy, “Bes, pwede kitang tulungan.”

“Alam ko.”

“Pero ano—ano ang gagawin mo?”

Napatingin ako sa anak ko. Sa kilay niya. Sa mga mata niyang kulay kapeng walang gatas.

“Tatanggapin ko ang trabaho,” sabi ko.

“Bela!”

“May HMO. May dental. May allowance para sa maintenance ni Nanay.” Hindi ko inalis ang tingin sa mukha ni Tala. “At kung tatakbo ulit ako, mas makikita niya ako. Mas mahahanap. Kung nasa tabi niya ako, alam ko kung ano ang alam niya.” Huminga ako. “Kung ano ang alam niya tungkol sa kontrata. Tungkol sa Lolo niya. Tungkol sa kung anong plano nila.”

“At si Tala?”

“Hindi niya malalaman.”

“Bes, hindi mo maitatago ang mukha ng bata.”

“Maitatago ko,” sabi ko, nang buong tapang na hindi ko naman talaga hawak. “Kaya ko. Nagawa ko ng dalawang taon at sampung buwan.”

Hindi na nagsalita si Joy. Pero nakita ko ang mukha niya. Hindi ’yon pagsang-ayon. ’Yon ang mukha ng taong nakakita na ng sunog at ayaw nang tumingin sa mga posporo.

Pinatulog ko si Tala nang alas-nuwebe. Tatlong kuwento: ang ibong nawalan ng pugad, ang pusang ayaw maligo, at ang batang ang nanay ay ang pinakamalakas na tao sa buong mundo. Hindi ko natapos ’yung huli. Nakatulog siya sa dibdib ko, ang kamay niya nakapulupot sa daliri ko, at lumipas ang isang oras bago ako nakakilos.

Sa kusina, inabot ng alas-onse ang pagtitig ko sa cellphone. Hawak ko ang number ni Mr. Reyes, ang HR Director. Isang text lang. Tinatanggap ko po.

Pinindot ko ang send.

Bumuga ako ng hangin at napayuko sa mesa. Ang kusina namin ay maliit, may lumang ref na umuugong at isang kalendaryo mula sa botika. Sa labas, tahimik ang kalye. Sa bakuran, ang puno ng mangga na hindi namumunga ay nag-aalog sa hangin.

Bumuzz ang telepono.

Hindi si Mr. Reyes. Isang unknown number. Isang text.

Magaling. Lunes, 7 AM. Hindi ako nagpapahintay, Mrs. Valderrama.

Nanlamig ang batok ko.

Hindi ko alam kung paano niya nakuha ang numero ko. Hindi ko isinulat sa application form. Gumamit ako ng bagong SIM. Wala siyang—

Bumuzz ulit.

Isang larawan.

Ang gate namin. Ang lumang, kinakalawang na gate na may nakasabit na pulang basahan para sa hamog, at sa likod nito, ang porch na may isang bombilyang dilaw. Kuha mula sa kalye. Kuha ngayong gabi, kasi nakita ko ang buwan sa ibabaw ng bubong ng kapitbahay, at ang bagong tapal na pintura sa gilid ng poste na kaninang hapon lang inayos ni Mang Ador.

Sa harap ng p***o, nakahilera, dalawang maliliit na sandalyas na pang-bata. Rosas. May mga bituin.

Ang sandalyas ni Tala.

Ang ikatlong text ay dumating nang wala pang limang segundo.

Hindi kita sasaktan. Gusto ko lang malaman kung saan ka umuuwi. Matulog ka na, Bela. —A.

Hindi ako gumalaw. Hindi ako nakahinga. Sa loob ng sampung segundo, hindi ko narinig ang kahit ano kundi ang ugong ng ref at ang tibok ng sarili kong dugo.

Tapos dahan-dahan, na parang may sumisilip sa likod ko, tumayo ako at pinatay ang ilaw sa kusina.

Sa kadiliman, naglakad ako papunta sa bintana. Hinawi ko ang kurtina ng isang pulgada. At doon, sa kabilang dulo ng kalye, sa ilalim ng nasirang street lamp, nakaparada ang isang itim na SUV na ni minsan hindi ko nakita sa kalyeng ’to. Patay ang mga ilaw. Patay ang makina.

Walang gumagalaw.

Pero alam kong may nakatingin sa akin.

At sa itaas, sa isang maliit na kuwarto na may mga unan na hugis-ulap, ang anak niya, ang anak namin, ay mahimbing na natutulog, hindi alam na ang pinakamayamang lalaking nakilala ko ay nakaparada sa dulo ng kalye, naghihintay na sumilip ang asawa niya sa bintana.