Saan Unang Lumabas Si Pagong At Si Matsing?

Sabay-sabay akong napangiti habang iniisip kung paano naglakbay ang kuwentong 'Pagong at si Matsing' mula sa bibig ng matatanda hanggang sa mga librong pambata—at ang totoo, mahirap tukuyin ang eksaktong petsa kung kailan ito unang naisulat. Ang kuwentong ito ay bahagi ng malalim na tradisyong oral ng Pilipinas; madalas ay ipinapasa mula sa henerasyon hanggang henerasyon, kaya ang pinagmulan nito ay mas matagal pa kaysa sa mga unang nakalimbag na bersyon. Sa ganitong kaso, ang "unang naisulat" ay kadalasang nangangahulugang ang unang pagkakataong nailathala o naitala sa papel, hindi ang sandaling ito ay lumitaw sa kultura. Nakabasa ako ng ilang kasaysayan ng mga kuwentong-bayan at karamihan sa mga mananaliksik ay sumasang-ayon na ang mga kuwentong tulad ng 'Pagong at si Matsing' ay unang lumitaw sa nakalimbag na anyo noong huling bahagi ng ika-19 siglo hanggang unang bahagi ng ika-20 siglo — ito ang panahon na marami nang Tagalog na pahayagan, antolohiya, at mga librong pambata ang umusbong. Ang eksaktong unang nakalimbag na edisyon ay mahirap kumpirmahin dahil maraming bersyon ang lumitaw sa iba't ibang rehiyon at publikasyon. Nabuhay pa lalo ang kuwento nang ilathala at gamitin ito sa mga aklat-aralin, dulang pampelikula, at mga adaptasyon ng mga manunulat-pampubliko. Bilang tagahanga, natutuwa ako na kahit hindi natin laging alam ang eksaktong petsa, malinaw na malalim ang ugat ng kuwentong ito sa pamayanan—at iyon ang dahilan kung bakit patuloy itong nakakaantig at nagiging bahagi ng pagkabata ng maraming Pilipino.

Nakakatuwang isipin kung paano ang simpleng kwento ng kalikuhan at katarungan ay naging bahagi ng kolektibong alaala natin — para sa akin, 'Ang Pagong at ang Matsing' ay hindi lang pambatang kuwentong-bayan kundi isang piraso ng kulturang umusbong mula sa pasalitang tradisyon. Bilang malikot na mambabasa ng mga lumang kuwentong Pilipino, lagi kong sinisiyasat kung saan unang lumabas ang mga ito sa nakalimbag na anyo: karamihan ng mga sanggunian at mga lumang edisyon ay nagsasabing unang nailathala ang kwentong ito sa magasin na 'Liwayway', bilang bahagi ng seryeng 'Mga Kuwento ni Lola Basyang' ni Severino Reyes. Yun ang tradisyunal na pagkilala na makikita sa maraming koleksyon at reprint na lumabas noong unang bahagi ng ika-20 siglo. Pero hindi rin maikakaila na ang pinagmulan ng mismong kwento ay mas matanda pa at hango sa pasalitang panitikan — kaya kapag sinabing "unang nailathala," kadalasan ang tinutukoy ay ang unang naka-imprintang bersyon na kumalat sa maraming bahay at paaralan. Maraming aklatang pambata at koleksyon ng kuwentong-bayan ang muling naglathala ng bersyon-bersyon, at doon lumakas ang pagkakakilanlan ng kwento bilang bahagi ng corpus ng mga alamat at pabula sa Pilipinas. Sa pang-araw-araw kong pakikipagkwentuhan, inuugnay ko ang usaping ito sa halaga ng pag-iingat ng lumang teksto: kahit anuman ang eksaktong unang paglathala, malinaw na ang paglaganap ng 'Ang Pagong at ang Matsing' sa 'Liwayway' at sa iba pang publikasyon ang nagpatibay sa katanyagan nito hanggang sa ngayon, kaya naman patuloy kong binabahagi ito sa mga bagong henerasyon bilang magandang halimbawa ng karunungan at pagkukunwari.

Nakapapangiti isipin kung paano nag-ugat sa bibig-bibig ang kuwentong 'ang pagong at ang matsing'—dahil tradisyunal na kuwentong-bayan ito, walang iisang mapagkukunan ng unang ilustrasyon na mapanindigan ng buong sigla. Sa karanasan ko bilang tagapangalap ng lumang kalendaryo at primer ng pambata, madalas lumalabas ang pinakaunang nakalimbag na larawan sa mga primers at magasin nang pumasok sa modernong imprenta ang Pilipinas noong huling bahagi ng ika-19 na siglo at unang bahagi ng ika-20. Madalas din itong makikita sa mga koleksyon ng mga kuwentong-bayan na inilathala sa Ingles at Filipino ng mga mananaliksik noong panahong iyon. Kung titingnan mo nang mas seryoso, malamang na ang pinakamalapit na makikitang “unang” ilustrasyon ay nasa mga lumang edisyong nasa pambansang aklatan o pribadong koleksyon—mga primers ng paaralan, magasin tulad ng 'Liwayway', o mga koleksyon ng kuwentong-bayan na nirestore at dineposito sa mga university archives. Sa simpleng salita: dahil oral tradition ang pinanggalingan, ang unang ilustrasyon ay hindi laging malinaw kung alin—kundi nagmumula sa unti-unting paglitaw ng kuwentong ito sa iba't ibang nakaimprentang publikasyon sa paglipas ng panahon.

Sa isang tahimik na nayon, kung saan ang mga hayop ay namumuhay nang masaya, nag-umpisa ang kwento ni pagong at matsing sa isang masayang pagdiriwang. Dito, lahat ng mga hayop ay nagtipun-tipon upang ipagdiwang ang kanilang pagkakaibigan. Isang mainit na araw, habang nag-uusap ang mga hayop, napansin ni Matsing ang matalinong si Pagong na tila nahihirapan sa nakapaligid na mga gawain. Ang kanyang mabagal at maingat na paraan ay talagang kaiba sa liksi ni Matsing. Kaya, nagdesisyon si Matsing na gawing hamon ang sitwasyong ito. Pinili ni Matsing na makipagkarera kay Pagong. Ang lahat ng mga hayop ay nagtipun-tipon upang manood ng kanilang laban. Bagamat may mga pangngangalang tumutukso kay Pagong dahil sa kanyang kaunti at mabagal na lakad, siya ay tahimik na nagplano at nagsimula ng laban. Sa una, mabilis ang naging takbo ni Matsing at siya ay nakakalayo kay Pagong. Sa halip na tapusin ang laban, nagpasya si Matsing na magpahinga sa ilalim ng isang puno. Samantalang natutulog siya, nakatulog si Pagong sa mahinahon at steady na ritmo. Sa bandang huli, nagising si Matsing at nagulat na lamang siya ng makita si Pagong na umuusad at malapit nang makaalpas sa finish line. Ang pakikipagsapalaran nila, na puno ng aral, ay nagturo sa lahat na hindi mahalaga ang bilis kundi ang determinasyon at pagtitiwala sa sarili. Nagtapos ang kwento sa pamamagitan ng pagkilala ng mga hayop sa kakayahan ni Pagong na magkamit ng tagumpay at ang muling pagsasaalang-alang ni Matsing sa kanyang mapagmayabang na ugali. Hanggang sa mga darating na araw, lagi na nila itong pag-uusapan bilang simbolo ng pagkakaibigan at pagtutulungan sa kanilang komunidad.

Karaniwan, ang alamat ng pagong at matsing ay nagbibigay ng aliw at aral. Sinasalamin nito ang mga katangian ng dalawang tauhan: ang mapanlinlang na matsing na tila mas matalino at ang matiyagang pagong. Ang kwentong ito ay unang naitala sa mga nakalipas na henerasyon mula sa mga katutubong Pilipino, at madalas itong itinuturo sa mga paaralan bilang isang pambatang kwento. Sa kwento, madalas na nagsasalita ang mga hayop at lumilingon sa kanilang mga likas na katangian kung saan ang pagong ay kumakatawan sa tiyaga at ang matsing sa pagiging maparaan. Otomatiko, nagiging simbolo ang dalawang karakter ng mga umiiral na pananaw sa kultura ng mga Pilipino. Ang kwentong ito ay nagpapakita ng mga halagang katulad ng pagkakasundo, pagtitiwala, at sa huli, ang mga pagkakamali sa pagpapalagay sa kakayahan ng iba. Madalas ko itong ibahagi sa mga bata sa aking pamilya, at kitang-kita ang saya sa kanilang mga mata habang ako'y nagkukuwento. Makikita sa mga ipinapagalang kwentong ito ang likas na galing ng mga Pilipino sa paglikha ng mga makulay na naratibo na, sa kanilang simpleng porma, ay puno ng mahahalagang leksyon sa buhay.

Paano itong usapan na dapat mong simulan, ‘di ba? Ang halo-halo ng nostalgia at mga kwento sa bayan. Ang kwento nina si Paggong at si Matsing ay hindi lang simpleng kwento, kasi puno ito ng mga aral at kasiyahan. Isa sa mga pinakapopular na pinagmulan ng mga kwentong ito ay sa mga librong pambata. Madalas itong matatagpuan sa mga lokal na aklatan o mga tindahan ng libro sa paligid. Magandang ideya rin na tingnan ang mga online bookstore tulad ng Lazada o Shopee, dahil may mga available na bersyon doon na may mga magandang ilustrasyon. Isipin mo, kamakailan lang, naghanap ako ng mga ganitong kwento para sa mga pamangkin ko. Nahanap ko ang isang edisyon na may mga makukulay na larawan, talagang nakakaengganyo para sa mga bata. Habang binabasa namin ang kwento, napansin ko rin na mas na-appreciate ng mga bata ang mga karakter at aral dahil sa mga ilustrasyon. Ang visual na aspeto ng kwentong ito ay talagang nagpapasigla sa imahinasyon. Ngunit huwag lang mag-focus sa mga pisikal na kopya! Maraming mga online resources, tulad ng mga eBook platforms, na nag-aalok din ng mga kwento na ito. Syempre, ang Google Books at Project Gutenberg ay magagandang opsyon din, dahil maaaring may mga available na kopya na libre. Ang mga ito ay halos mahahanap mo kahit saan sa internet, basta may laptop ka o kahit anong gadget na may internet access.

Naku, tuwang-tuwa akong maglista ng mga mapagkukunan para sa libro na tampok si 'Pagong at Matsing'—paborito ko talaga ang kuwentong-bayan na ito! Una, subukan mong puntahan ang mga kilalang tindahan tulad ng National Book Store at Fully Booked; madalas may mga koleksyon sila ng Pilipinong kuwentong pambata at anthologies ng mga alamat at kuwentong-bayan. Mahusay din na i-check ang Adarna House dahil espesyalisado sila sa mga edisyong pambata at maraming retelling ng mga pamilyar na kuwentong Pilipino. Kung mas gusto mo ang secondhand o out-of-print na edisyon, Booksale ay good spot. Online naman, tingnan ang Shopee at Lazada Philippines—may malawak na market ng bagong at pre-loved books. Para sa imported o mahirap hanapin na bersyon, Amazon o eBay minsan may nagbebenta at naghahatid sa Pilipinas. Huwag kalimutan ang mga lokal na book fairs, school bazaars, at mga independent bookstores na madalas naglulunsad ng mga bagong ilustradong edisyon; minsan doon lumalabas ang pinakamagagandang artwork. Personally, masaya ako kapag nakakita ng vintage na edisyon sa Booksale—iba talaga ang dating ng lumang ilustrasyon.

Bawat beses na napapakinggan ko ang kuwento, parang bumabalik agad ang huling bakasyon ko sa baryo — mainit, maingay, at puno ng pagtatawanan. Sa palagay ko, ang pinakatanyag na adaptasyon ng 'Ang Pagong at ang Matsing' ay yung mga klasikong illustrated children's books at ang mga puppet/television retellings na madalas ipalabas sa mga paaralan at barangay programa. Lumaki ako sa mga pahinang may makukulay na larawan ng matsing na traydor at pagong na matalino, at ang simplicity ng presentasyon ang talagang tumatak. Masasabing ito ang pinakatanyag dahil madaling ma-access at paulit-ulit na ipinalalabas sa iba't ibang media — libro, telebisyon, entablado, at kahit mga lokal na pagtatanghal ng mga mag-aaral. Ang adaptasyon na ito ay hindi lang nagpapakita ng moral lesson tungkol sa pagiging tuso at patas; nagbibigay din ito ng visual na imprint sa mga bata, kaya lumalaki silang kabisado ang eksena at linya. Para sa akin, isa ito sa mga kuwentong tumitimo sa pagkabata dahil madaling ma-recycle at maiangkop sa kulturang Pilipino, kaya naman patuloy itong sumisikat sa bawat henerasyon.