กษัตริย์ฝรั่งเศส

คนที่เป็นกษัตริย์คนสุดท้ายก่อนการสถาปนาสาธารณรัฐคือ 'ลุยส์-ฟิลิปป์' ซึ่งขึ้นครองราชย์หลังการปฏิวัติกรกฏาคมปี 1830 และครองราชย์จนถึงการปฏิวัติปี 1848

ฉันมักจะนึกถึงเขาในฐานะกษัตริย์ที่ต่างออกไปจากราชวงศ์ดั้งเดิม เพราะเขาเรียกตัวเองว่า 'ราชาแห่งชาวฝรั่งเศส' (roi des Français) แทนที่จะเป็นกษัตริย์เหนือดินแดนแบบเดิม ๆ ซึ่งสะท้อนถึงการอ้างสิทธิ์ต่อฐานสนับสนุนจากชนชั้นกลางและชนชั้นกลางที่กำลังเติบโตในสังคม การปกครองของเขามักถูกเรียกว่า 'ราชาธิปไตยกรกฎาคม' (July Monarchy) เป็นยุคที่มีทั้งการพัฒนาเศรษฐกิจและความตึงเครียดทางสังคมควบคู่กันไป

สายตาของฉันมองว่าการสละราชย์ของเขาในปี 1848 และการลี้ภัยไปอังกฤษเป็นจุดสิ้นสุดของยุคกษัตริย์รุ่นเก่าในฝรั่งเศส ถึงแม้ว่าหลังจากนั้นจะมีจักรพรรดิอย่าง 'นโปเลียนที่ 3' แต่คำว่า 'กษัตริย์' ในความหมายประวัติศาสตร์ของฝรั่งเศสก็ถือว่าจบลงที่เขา พอจะคิดถึงภาพเมืองปารีสที่เปลี่ยนแปลงและคลื่นการประท้วงที่ผลักดันให้สถาบันเดิมต้องถอยออกไปแล้ว ฉันมักจะรู้สึกทึ่งกับความเปลี่ยนแปลงรวดเร็วของการเมืองยุคนั้นมาก, และความเปราะบางของตำแหน่งอำนาจที่พึ่งพาการยอมรับจากประชาชน

ฉันมองเหตุการณ์ปี 1793 เป็นฉากหนึ่งที่สะท้อนความตึงเครียดทางการเมืองและสังคมได้ชัดเจนมาก

ในด้านข้อเท็จจริง กษัตริย์ฝรั่งเศสที่ถูกประหารในปีนั้นคือ หลุยส์ที่ 16 (Louis XVI) เขาถูกตัดสินโดยสภาคองแวงช์แห่งชาติ (National Convention) ในข้อหาทรยศและสมคบคิดกับศัตรูต่างชาติ การประหารเกิดขึ้นเมื่อวันที่ 21 มกราคม ค.ศ. 1793 ที่บริเวณซึ่งขณะนี้เรียกกันว่า Place de la Concorde เดิมชื่อ Place de la Révolution การตัดสินใจนี้ไม่ได้เกิดขึ้นในบรรยากาศเรียบง่าย แต่เป็นผลจากความโกรธและความหวาดระแวงของผู้คนหลังจากเหตุการณ์หลายครั้ง เช่น การล้มเหลวของหนีออกจากประเทศ (Flight to Varennes) และความกดดันจากสงครามภายนอก

การประหารหลุยส์ที่ 16 เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ เพราะมันทำให้ราชอาณาจักรถูกโค่นล้มอย่างเปิดเผยและนำไปสู่การประกาศสาธารณรัฐฝรั่งเศส รวมทั้งเป็นฉนวนให้เกิดช่วงเวลาที่โหดร้ายอย่าง Reign of Terror ซึ่งมีการจับกุมและประหารชีวิตผู้ต้องสงสัยมากมาย เหตุการณ์นี้ยังทิ้งผลสะเทือนไปทั่วยุโรป ทั้งในแง่การเมืองและสัญลักษณ์ว่าราชบัลลังก์ไม่ใช่สิ่งศักดิ์สิทธิ์เหนือการตรวจสอบของประชาชน สำหรับฉัน ภาพการประหารและบรรยากาศทางการเมืองในขณะนั้นเป็นทั้งบทเรียนและคำเตือนว่าสงครามทางความคิดสามารถเปลี่ยนรูปสังคมได้อย่างรวดเร็ว

มุมมองส่วนตัวของฉันคือเรื่องราวของราชวงศ์บูร์บงเริ่มต้นขึ้นจริงจังเมื่อราชบัลลังก์ตกไปอยู่ในมือของ 'เฮนรีที่ 4' แห่งฝรั่งเศส

คนที่กลายเป็นกษัตริย์ในปี 1589 นี้เดิมเป็นกษัตริย์แห่งนาวาร์ ที่ผ่านมาเขาถูกมองว่าเป็นตัวแทนของสายเลือดบูร์บงและเมื่อขึ้นครองราชย์ก็ถือเป็นการสิ้นสุดของราชวงศ์วาโลอิสและการเริ่มต้นบทใหม่ของประวัติศาสตร์ฝรั่งเศส

ผมชอบคิดถึงเฮนรีที่ 4 ในฐานะนักประนีประนอม: เขาเปลี่ยนศาสนาเพื่อรวมชาติและออกพระราชกฤษฎีกาใหญ่ เช่น 'พระราชกฤษฎีกานานต์' ที่ให้ความคุ้มครองแก่ชาวโปรเตสแตนต์ การกระทำเหล่านั้นไม่ได้ทำให้เขามีชื่อเสียงเพียงแค่ในเชิงอำนาจ แต่ยังทำให้ราชวงศ์บูร์บงกลายเป็นฐานอำนาจที่ยืดหยุ่นและยาวนาน ข้อนี้ทำให้เขาเป็นจุดเริ่มต้นที่ชัดเจนของบูร์บงในฐานะราชวงศ์ผู้ปกครองฝรั่งเศส

การลุกฮือในกรุงปารีสช่วงปลายเดือนกรกฎาคมปี 1830 ถูกเล่าให้ฟังด้วยภาพที่ทั้งครึกครื้นและโหดร้ายในเวลาเดียวกัน

เหตุการณ์ที่คนส่วนมากเรียกกันว่า 'Trois Glorieuses' หรือสามวันที่รุ่งโรจน์คือฉากที่จุดชนวนให้ราชวงศ์บูร์บงที่กลับมานั่งบัลลังก์หลังยุคปฏิวัติสะดุดหยุดลง และชื่อของกษัตริย์ฝรั่งเศสที่ถูกขับไล่ออกไปก็คือชาร์ลส์ที่สิบ การประกาศออกกฎหมายเข้มงวดจำกัดเสรีภาพของสื่อและการยุบสภา ทำให้ผู้คนต้านทานจนสถานการณ์ลุกขึ้นเป็นการจลาจลเต็มรูปแบบ

เหตุผลที่ฉันยังชอบเล่าถึงเหตุการณ์นี้ไม่ใช่เพียงเพราะมันเป็นเปลี่ยนผ่านทางการเมือง แต่เพราะผลลัพธ์ที่เปลี่ยนโฉมหน้าของราชอาณาจักร ชาร์ลส์ที่สิบต้องสละราชบัลลังก์และจากไป ไม่นานต่อมาประชาธิปไตยเชิงรัฐธรรมนูญรูปแบบใหม่ก็ปรากฏขึ้นโดยมีหลุยส์-ฟิลิปขึ้นมาเป็นกษัตริย์แห่งชาวฝรั่งเศส ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนสมดุลอำนาจจากราชศักดินาเก่าไปสู่ความรับผิดชอบทางการเมืองแบบใหม่ นี่แหละคือภาพรวมที่ทำให้เรื่องราวของปี 1830 ยังคงน่าสนใจและให้บทเรียนทางประวัติศาสตร์ที่ฉันชอบนำมาพูดคุยกับเพื่อนๆ

พระราชวังแวร์ซายไม่ได้เกิดขึ้นจากการวางแผนครั้งเดียว แต่เป็นผลจากการขยายและแต่งเติมที่ยาวนาน ซึ่งผมมักจะเล่าให้เพื่อน ๆ ฟังเวลาพูดถึงสถาปัตยกรรมยุโรป

ความจริงแล้วต้นกำเนิดมาจากกระท่อมล่าสัตว์เล็ก ๆ ของพระเจ้าหลุยส์ที่ 13 แต่คนที่ทำให้มันกลายเป็นพระราชวังอันยิ่งใหญ่คือพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ในช่วงกลางศตวรรษที่ 17 พระองค์เริ่มขยายและประดับตกแต่งอย่างหรูหรา มีการจ้างสถาปนิกและศิลปินชั้นแนวหน้า โครงการใหญ่ถูกออกแบบเพื่อสะท้อนอำนาจของราชาและความพิเศษของราชสำนัก

ผมชอบคิดว่าการย้ายราชสำนักไปยังแวร์ซายในปี 1682 เป็นการประกาศว่าทุกอำนาจถูกอยู่ภายในวังแห่งนี้ ไม่ใช่แค่บ้าน แต่เป็นศูนย์กลางการปกครองและพิธีการ นั่นแหละทำให้แวร์ซายกลายเป็นสัญลักษณ์ของระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ และยังคงดึงดูดสายตาคนทั่วโลกมาจนทุกวันนี้

ในยุคทองของศิลปะบารอกในฝรั่งเศส นึกถึงกษัตริย์หลุยส์ที่ 14 ขึ้นมาเป็นชื่อแรกเสมอ เพราะการสนับสนุนของพระองค์ไม่ใช่แค่ให้เงิน แต่เป็นการสร้างระบบทั้งศิลป์ให้ทำงานเพื่อพระราชอำนาจ

การผลักดันงานสถาปัตยกรรมและการตกแต่งภายในของพระราชวังเป็นภาพชัดเจนที่สุด เช่นการยกระดับศิลปะจิตรกรรมและการออกแบบภูมิทัศน์ให้เข้ากับภาพลักษณ์ของราชบัลลังก์ งานของช่างฝีมือสำคัญๆ ถูกดึงมาไว้รอบตัวพระองค์เพื่อสร้างสไตล์แบบราชสำนักที่เด่นชัด

สิ่งที่ผมชอบก็คือความกล้าที่จะผสมศิลป์หลายแขนงเข้าด้วยกัน — จิตรกรรม ประติมากรรม ดนตรี และภูมิสถาปัตยกรรม กลายเป็นฉากหลังสำหรับอำนาจของรัฐและพิธีกรรมสังคม ผลงานจากยุคนี้ยังคงส่งอิทธิพลต่อการออกแบบและรสนิยมของยุโรปมาจนปัจจุบัน

ดิฉันมักจะมองคำว่า 'กระษัตริย์' กับ 'พระราชา' เป็นสองเลนส์ที่จับภาพพระมหากษจักรได้ต่างกัน

เมื่ออ่านงานประวัติศาสตร์หรือกฎหมาย เกือบทุกครั้งคำว่า 'กระษัตริย์' จะให้ความรู้สึกของสถาบันและอำนาจสูงสุดในเชิงรัฐ เช่นคำว่า 'พระมหากษัตริย์' ที่ปรากฏในรัฐธรรมนูญ ซึ่งเน้นบทบาททางอำนาจและความต่อเนื่องของตำแหน่ง มากกว่าตัวบุคคล

ด้านตรงข้าม 'พระราชา' มักปรากฏในงานวรรณกรรมหรือนิทาน เป็นภาพของบุคคลที่มีพระราชอัธยาศัย มีเรื่องเล่าความอบอุ่นหรือโศกนาฏกรรมส่วนตัวได้ง่ายกว่า สำหรับฉันแล้วสองคำนี้เสริมกัน: หนึ่งพูดเรื่องตำแหน่ง หนึ่งพูดเรื่องบุคลิกภาพ — ทั้งคู่สำคัญในบริบทต่างกัน

การเรียกพระมหากษัตริย์ในภาษาไทยมีความเป็นทางการและละเอียดมากกว่าที่คนต่างชาติจะคาดคิด ฉันมักจะนึกถึงเส้นแบ่งระหว่างคำพูดธรรมดากับคำราชาศัพท์เหมือนการยกธงซึ่งบอกบุคลิกและความเคารพของผู้พูด

ในมุมมองของฉัน คำหลักที่ต้องจำให้ขึ้นใจคือรูปแบบการเรียกชื่อกับการใช้สรรพนาม: ในงานเขียนหรือถ้อยคำที่เป็นทางการจะใช้ 'พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว' หรือ 'สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว' เมื่อกล่าวถึงพระมหากษัตริย์โดยตรง ขณะที่ในประโยคทั่วไปมักใช้คำว่า 'พระองค์' เป็นสรรพนามแทน อีกชุดคำที่ผมพยายามแยกให้ออกคือคำกริยาที่เหมาะสม เช่น เวลาพูดถึงการเสด็จไปยังที่ต่าง ๆ จะใช้คำว่า 'เสด็จพระราชดำเนิน' แทนคำว่า 'ไป' และเมื่อต้องการกล่าวถึงการพระราชทานหรือให้สิ่งของก็มักใช้คำว่า 'พระราชทาน' ซึ่งทั้งหมดนี้สะท้อนความสุภาพสูงสุดและตำแหน่ง

ผมเองเวลาต้องเขียนหรือพูดต่อหน้าคนที่สถานะต่างกัน จะเลือกใช้คำราชาศัพท์ตามระดับพิธีการและความเป็นทางการของบริบท บางครั้งแค่เปลี่ยนจาก 'เขาให้' เป็น 'พระองค์ทรงพระกรุณาให้' ก็ทำให้โทนแตกต่างอย่างชัดเจน นี่แหละคือเสน่ห์ที่ทำให้ภาษาไทยมีมิติ และทำให้การสื่อสารเรื่องพระมหากษัตริย์เป็นเรื่องที่ต้องการความใส่ใจเสมอ

เลือกซีรีส์ฝรั่งเศสที่เอาปฏิวัติฝรั่งเศสมาเป็นแกนหลัก ต้องยกให้ 'La Révolution' บนแพลตฟอร์มสตรีมมิงสมัยใหม่เลย — นี่คือการเอาเหตุการณ์ปี 1789 มาเล่นเป็นแกนเรื่องแล้วเติมมิติแฟนตาซีและการเมืองเข้าด้วยกัน

ฉันติดตาม 'La Révolution' เพราะมันไม่พยายามสวมมาดาเป็นสารคดี แต่มันจับแก่นของความขัดแย้งระหว่างชนชั้น มุมมองของประชาชน และความหวาดกลัวของชนชั้นนำได้อย่างเข้มข้น เรื่องเล่าโยงปมทางสังคมเข้ากับองค์ประกอบเหนือธรรมชาติ ทำให้รู้สึกว่าเหตุการณ์ใหญ่ของประวัติศาสตร์ถูกมองผ่านเลนส์สมัยใหม่ที่ตั้งคำถามกับความยุติธรรมและราคาแห่งเสรีภาพ

สไตล์การเล่าเรื่องเหมาะกับคนที่ชอบดราม่าเข้มข้น ผสมกับซับพลอตเชิงสมมติและตัวละครที่เป็นตัวแทนของอุดมการณ์ต่าง ๆ ไม่ว่าคุณจะสนใจมุมมองทางการเมือง ประวัติศาสตร์เชิงมนุษย์ หรือชอบงานสวย ๆ ที่มีบรรยากาศมืดหน่อย เรื่องนี้ให้ความรู้สึกทั้งตึงเครียดและชวนคิด จบแล้วยังอยากคุยต่อถึงการตีความที่ไม่ใช้เส้นตรงแบบหนังชีวประวัติธรรมดา

คำว่า 'กระษัตริย์' ในบริบทไทยมักถูกอ่านเป็นทั้งตำแหน่งอำนาจและตราสัญลักษณ์ของความชอบธรรมทางศีลธรรม ฉันมองว่ารากศัพท์ของคำนี้มีความเชื่อมโยงกับภาษาบาลี-สันสกฤตที่แสดงความหมายเรื่องผู้ปกครองหรือชนชั้นนักรบ ทำให้ภาพกษัตริย์ในยุคแรกมีความใกล้ชิดกับการปกป้องชุมชนและการขึ้นเป็นผู้นำเชิงสงคราม

เมื่อละเอียดขึ้นในประวัติศาสตร์ไทย ขบวนการสร้างความชอบธรรมของกษัตริย์ผสมผสานทั้งพิธีกรรมแบบพราหมณ์-ฮินดู และการอุปถัมภ์พระพุทธศาสนา ตัวอย่างชัดเจนในยุค 'สุโขทัย' ที่มีแนวคิดพระมหากษัตริย์ผู้ถือธรรมะอย่าง 'พ่อขุนรามคำแหง' และต่อมาใน 'อยุธยา' รัฐประศาสน์แบบพระราชาธิปไตยมีการใช้พิธีกรรมเพื่อยืนยันความศักดิ์สิทธิ์

ฉันจบด้วยภาพความคิดว่า 'กระษัตริย์' ไม่ใช่คำเดียวที่นิยามคงที่ แต่เป็นการผสมของอำนาจรัฐ พิธีกรรม และค่านิยมสังคมที่เปลี่ยนแปลงไปตามเวลา — เป็นเรื่องที่ยังชวนให้คิดต่อเสมอ