ประติมากรรมไทย

ชื่อของเขายังคงสะท้อนในวงการศิลปะไทยอย่างชัดเจน: มนต์เทียน บุญมา (Montien Boonma) เป็นชื่อแรกที่ผมมักนึกถึงเมื่อพูดถึงประติมากรรมร่วมสมัยของไทย

ผลงานของเขาไม่ได้เป็นเพียงวัตถุแขวนโชว์ แต่เป็นการเรียกคืนความสัมพันธ์ระหว่างคนกับพิธีกรรม ผมชอบวิธีที่เขานำไม้ ผ้า โลหะ และวัตถุของใช้ประจำวันมาประกอบกันจนกลายเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือแทนความทรงจำ การจัดวางที่มีลักษณะคล้ายศาลบูชาหรือห้องสวดทำให้ผู้ชมต้องก้าวเข้าไปมีส่วนร่วมทั้งทางกายและจิตใจ งานของมนต์เทียนมักใส่ความขมและความอ่อนโยนพร้อมกัน เหมือนการบอกเล่าเรื่องส่วนตัวที่ใหญ่โต เขาทำให้ผมคิดถึงความเปราะบางของวัตถุที่ยังคงพูดถึงคนที่จากไปได้ การได้ยืนใกล้ผลงานของเขาเป็นประสบการณ์ที่ไม่เหมือนการดูรูปภาพทั่วไป — มันเป็นการสัมผัสปฏิสัมพันธ์ระหว่างอดีตและปัจจุบัน

ในมุมของคนที่คลุกคลีกับนิทรรศการมาตั้งแต่สมัยยังเรียน ผมเห็นแนวโน้มของงานประติมากรรมสมัยใหม่ในไทยขยับจากการเป็นงานสาธิตฝีมือไปสู่การเป็นพื้นที่ถกเถียงทางสังคมและพื้นที่สาธารณะมากขึ้น

สิ่งที่ชัดเจนคือการผสมกันระหว่างรูปแบบดั้งเดิมกับเทคนิคสมัยใหม่ — เจ้าของนิทรรศการหรือศิลปินมักเอาลวดลายจากประติมากรรมวัดไทยมาเล่นกับโลหะชิ้นใหญ่ ใช้วัสดุรีไซเคิล หรือส่งงานขึ้นพื้นที่สาธารณะ เพื่อให้คนเดินผ่านแล้วต้องตั้งคำถาม งานประเภทนี้เห็นได้บ่อยในงาน 'Bangkok Art Biennale' ที่เอางานสเกลใหญ่ขึ้นมาคุยกับเมืองโดยตรง

นอกจากนี้ยังมีความร่วมมือระหว่างช่างฝีมือท้องถิ่นกับศิลปินรุ่นใหม่ ทำให้เทคนิคหล่อโลหะ แกะไม้ หรือการลงรักถูกนำมาตีความใหม่ ผู้ชมสมัยนี้ไม่คาดหวังแค่รูปปั้นสวย ๆ แต่ต้องการปฏิสัมพันธ์หรือประสบการณ์ร่วมด้วย สรุปคือทิศทางตอนนี้คือการขยายขอบเขตของประติมากรรมให้เป็นพื้นที่สาธารณะและเชื่อมโยงกับบริบทสังคมอย่างชัดเจน — นี่เป็นสิ่งที่ทำให้ยังตื่นเต้นทุกครั้งที่ไปดูงานใหม่

เราเพลิดเพลินทุกครั้งที่ได้ยืนจ้องรูปทรงหินและเศียรพระในซากเมืองเก่า เพราะมันเล่าเรื่องของยุคสมัยและฝีมือที่ไม่ต้องคำชมเยอะ

การไปเยือนอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยทำให้เข้าใจลายเส้นของพระพุทธรูปยุคสมัยสุโขทัย—ความสงบนิ่งที่ดูเหมือนจะเคลื่อนไหวอยู่ตลอดเวลา แสงเช้าไล่เงาบนบัวคว่ำบัวหงายของฐานเจดีย์เป็นฉากที่ชวนให้นั่งสเก็ตช์หรือถ่ายรูปช้าๆ ส่วนที่อยุธยาอย่างวัดมหาธาตุก็มีเสน่ห์อีกแบบกับเศียรพระที่ถูกพืชพันธุ์โอบรัดเป็นภาพเรียลของเวลาที่ผ่านไป

ถ้าชอบมุมที่ใกล้ชิดกับงานหินและคติอูฐแบบขอม แนะนำให้แวะอุทยานประวัติศาสตร์พิมายในนครราชสีมา โครงสร้างสถาปัตยกรรมและประติมากรรมแบบขอมเก็บรายละเอียดของการแกะหินได้ชัด การเดินรอบๆ ในวันแดดอ่อนๆ ทำให้เห็นเชิงช่างเก่าแก่และความตั้งใจของผู้สร้าง นี่แหละคือสถานที่ที่ผมมักนำเพื่อนต่างจังหวัดมาชมแล้วพูดคุยกันยาวๆ จบด้วยน้ำแข็งใสท้องถิ่นอร่อยๆ

แสงเช้าสาดลงบนฐานบัวของพระพุทธรูปสุโขทัยแล้วทำให้ผมหยุดมองนานกว่าที่คิดไว้

ในฐานะคนที่เคยนั่งเงียบ ๆ ในวิหารกลางแดด ผมรู้สึกว่าประติมากรรมสมัยสุโขทัยสื่อคติทางพุทธศาสนาได้โดยแท้จริง ท่วงท่าการก้าวเดินของพระพุทธรูปแบบเดิน (walking Buddha) ไม่ได้เป็นแค่ลีลา แต่คือการบอกเล่าถนนแห่งการตรัสรู้ การยิ้มแบบอ่อนโยนของใบหน้าและเส้นสายเรียบง่ายบ่งบอกถึงความเมตตาและการปล่อยวาง ซึ่งเป็นหัวใจหลักของคำสอน แม้วัสดุจะเป็นสำริดหรือหิน การจัดสัดส่วนและช่องว่างรอบ ๆ ร่างช่วยให้เกิดความรู้สึกสมาธิและปล่อยวาง

นอกจากนั้นผมยังสังเกตเห็นว่ารายละเอียดเล็ก ๆ เช่นพื้นฐานบัวและเปลวรัศมี แสดงถึงความเชื่อเรื่องอริยสภาพและมรรคผล นิทรรศการที่ผมเคยดูยังอธิบายว่ารูปทรงเหล่านี้มีหน้าที่ทั้งเป็นวัตถุสักการะและเป็นเครื่องเตือนใจให้ชาวบ้านคิดย้อนไปถึงหลักธรรม เหมือนงานศิลป์ที่พูดกับเราโดยไม่ต้องใช้คำพูดเลย มองแล้วรู้สึกสบายใจและอยากกลับไปนั่งดูอีกครั้ง

ฉันมักจะนั่งมองงานประติมากรรมไทยแล้วคิดถึงความหลากหลายของวัสดุที่ช่างเลือกใช้ในแต่ละยุค

พูดกันตรง ๆ ว่าเมื่อพูดถึงงานแบบดั้งเดิม วัสดุยอดฮิตยังคงเป็นไม้ (โดยเฉพาะไม้สักและไม้แก่น) กับโลหะอย่างทองสัมฤทธิ์/บรอนซ์ที่หล่อด้วยเทคนิคหล่อแบบสูญเสีย (lost-wax) งานปูนปั้นหรือปูนฉาบ (stucco) ก็พบได้มากตามองค์ประกอบบนอาคารโบราณ ในขณะเดียวกัน ผิวงานมักถูกตกแต่งด้วยการลงรักปิดทองหรือการลงสีแบบโบราณเพื่อเพิ่มมิติ

พอเป็นงานร่วมสมัย วัสดุเปิดกว้างขึ้นมาก — เรซินและไฟเบอร์กลาสถูกใช้เพื่อชิ้นที่ต้องการรายละเอียดสูงแต่ต้องการน้ำหนักเบา สแตนเลสและเหล็กคอร์ตเท่นนิยมสำหรับงานกลางแจ้งที่ต้องทนแดดฝน คอนกรีตเสริมเหล็กยังคงเป็นตัวเลือกสำหรับประติมากรรมขนาดใหญ่ ส่วนผสมแบบผสมผสาน (ไม้+โลหะ+เรซิน) ก็ช่วยให้ชิ้นงานมีความซับซ้อนและเล่าเรื่องได้หลากหลาย

มุมมองส่วนตัว ผมชอบความขัดแย้งระหว่างวัสดุเก่ากับวัสดุใหม่ที่ทำให้งานไทยดูมีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นพระพุทธรูปแกะจากไม้สักที่ให้ความอบอุ่น หรืองานสแตนเลสสะท้อนแสงที่สร้างความทันสมัย ล้วนแต่อวดฝีมือและการเลือกวัสดุของช่างได้อย่างตรงประเด็น

มีมหาวิทยาลัยที่โดดเด่นเรื่องปฏิมากรรมไม่กี่แห่งในไทยที่ผมมักแนะนำให้เพื่อนๆ ฟังเสมอ โดยอันดับต้นๆ จะต้องคิดถึง 'สถาบันศิลปากร' เสมอ

ประสบการณ์ที่ได้จากการไปเยี่ยมสตูดิโอและงานแสดงของที่นั่นทำให้ผมรู้สึกว่าการเรียนเป็นแบบฝึกช่างชัดเจนมาก มีทั้งการหล่อโลหะ การแกะหิน และการปั้นดินเผาที่เรียกว่าเป็นคอร์สพื้นฐานที่เข้มข้น อาจารย์บางท่านย้ำเรื่องประวัติศิลป์ไทยร่วมสมัย ทำให้นักศึกษารู้จักการพัฒนารูปทรงจากพื้นฐานพุทธศิลป์มาเป็นงานร่วมสมัย นักเรียนที่จบจากที่นี่มักมีผลงานค่อนข้างพร้อมนำไปแสดงหรือรับงานสาธารณะ

ผมเองชอบตรงที่บรรยากาศการทำงานมีทั้งการทดลองและการสอนเทคนิคแบบละเอียด ถ้าอยากได้พื้นฐานประติมากรรมไทยดั้งเดิมควบคู่กับทักษะเชิงช่าง สถาบันนี้น่าจะให้โอกาสมากกว่าสถาบันอื่น และถ้าชอบการมีแกลเลอรีและการเข้าร่วมนิทรรศการเป็นชีวิตประจำ ก็เตรียมพอร์ตไปให้ดีเพราะการแข่งขันค่อนข้างสูง แต่ผลตอบแทนด้านเครือข่ายและเวิร์กชอปที่ได้ถือว่าคุ้มค่า

กลิ่นควันเทียนและเสียงค้อนบนแบบดินเป็นภาพที่ติดตาเมื่อผมคิดถึงงานหล่อโลหะแบบดั้งเดิม

การหล่อแบบสูญเสียแม่พิมพ์ (lost-wax casting) คือเทคนิคหลักที่ใช้ทำพระพุทธรูปสัมฤทธิ์ตั้งแต่สมัยอยุธยาเป็นต้นมา: ช่างจะปั้นแบบเทียนหรือขี้ผึ้งขึ้นมาเป็นแบบทรง แล้วหุ้มด้วยดินหรือวัสดุทำแบบ เมื่อต้มละลายเอาเทียนออก จะเทโลหะร้อนไหลเข้าแทนที่ช่องว่างนั้น ผลที่ได้คือโครงสร้างโลหะเนื้อเดียวที่มีรายละเอียดดีมาก ผมชอบมองขั้นตอนการตะไบและสร้างรายละเอียดด้วยเครื่องมือจิ๋ว หลังจากหล่อเสร็จจะมีการตะไบ ปาดลอก และทำผิวด้วยการชุบหรือแต่งผิวให้เรียบ การทำสีหรือการชุบให้เกิดสนิมเทียม (patina) เป็นอีกก้าวที่ทำให้ชิ้นงานมีอารมณ์ ทั้งเงาแบบทองแดงเก่าและประกายเขียวจากปฏิกิริยาเคมี

งานโลหะยังต้องผ่านการขัดและลงทองในบางกรณี ซึ่งเปลี่ยนอารมณ์งานอย่างสิ้นเชิง ผมมักจับความแตกต่างระหว่างงานที่เน้นร่องเล็กๆ ที่เกิดจากการตะไบกับงานที่เน้นผิวนวลเรียบหลังชุบทอง แล้วรู้สึกเชื่อมต่อกับช่างโบราณที่ให้ความสำคัญกับทั้งโครงและผิวชิ้นงาน

ตลาดประติมากรรมไทยมีมิติหลายชั้นที่ซับซ้อนและอบอุ่นในเวลาเดียวกัน ฉันมักคิดถึงการตีราคาว่าเป็นการถักทอระหว่างข้อเท็จจริงและเรื่องเล่า—อายุ วัสดุ สภาพ งานวิจารณ์ และประวัติการครอบครองล้วนผสมกันจนกลายเป็นมูลค่า ไม่ใช่แค่ตัวเลขที่เห็นในใบประมูล

การพิจารณาจริงจังเริ่มจากการพิสูจน์ความแท้: การระบุศิลปะยุคสุโขทัยหรืออยุธยา มีลักษณะรูปแบบที่ชัดเจน เช่น ผิวสัมผัสของทองสัมฤทธิ์หรือลายแกะบนไม้ ซึ่งผมจะเปรียบเทียบกับตัวอย่างที่มีเอกสาร เช่น 'พระพุทธชินราช' ในงานวิจัย จากนั้นสภาพหรือการบูรณะจะเข้ามากำหนดอีกระดับหนึ่ง การล้างหรือเติมซ่อมอาจทำให้มูลค่าตกลงได้แม้ชิ้นนั้นเก่าและหายาก

ต่อด้วยการเทียบราคาจากการประมูลและการขายส่วนตัว การมีผลงานจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์หรือบทความวิชาการช่วยยกระดับความน่าเชื่อถือและความต้องการของนักสะสม สุดท้ายต้องคำนึงด้านกฎหมายและศีลธรรม: บางชิ้นอาจเป็นมรดกทางศาสนาหรือวัฒนธรรม การเคารพและตรวจสอบเอกสารการครอบครองสำคัญมาก เสียงสะท้อนส่วนตัวคือ มูลค่าที่แท้จริงของประติมากรรมไทยมักเกิดจากการผสมผสานของประวัติศาสตร์ ความงดงาม และความไว้วางใจที่ผู้คนมอบให้