แนวโน้มงานประติมากรรมไทย สมัยใหม่เป็นอย่างไรในปัจจุบัน?

ความน่าสนใจของแนวคิดจิตร ภูมิศักดิ์ คือการมองศักดินาไม่ใช่แค่ระบบการเมืองโบราณ แต่เป็น 'วัฒนธรรมแห่งอำนาจ' ที่ยังฝังรากลึกในสังคมไทย แม้รูปแบบการปกครองจะเปลี่ยนไป แต่จิตวิญญาณศักดินายังปรากฏผ่านความสัมพันธ์เชิงอำนาจในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นระบบอุปถัมภ์ในที่ทำงาน ที่ผู้บังคับบัญชามักถูกมองเป็น 'เจ้านาย' หรือแม้แต่ในวงการบันเทิงที่ยังมีการยกย่องดาราเหมือน 'เจ้า' บางคน ตัวอย่างที่ชัดเจนคือการที่คนไทยยังนิยมใช้คำว่า 'เกรงใจ' ซึ่งสะท้อนวัฒนธรรมการยอมรับอำนาจเหนือกว่า แนวคิดนี้ทำให้เห็นว่าศักดินาไทยไม่ได้หายไป แต่แปลงร่างอยู่ในวิถีคิดและภาษาประจำวัน

ชื่อของเขายังคงสะท้อนในวงการศิลปะไทยอย่างชัดเจน: มนต์เทียน บุญมา (Montien Boonma) เป็นชื่อแรกที่ผมมักนึกถึงเมื่อพูดถึงประติมากรรมร่วมสมัยของไทย ผลงานของเขาไม่ได้เป็นเพียงวัตถุแขวนโชว์ แต่เป็นการเรียกคืนความสัมพันธ์ระหว่างคนกับพิธีกรรม ผมชอบวิธีที่เขานำไม้ ผ้า โลหะ และวัตถุของใช้ประจำวันมาประกอบกันจนกลายเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือแทนความทรงจำ การจัดวางที่มีลักษณะคล้ายศาลบูชาหรือห้องสวดทำให้ผู้ชมต้องก้าวเข้าไปมีส่วนร่วมทั้งทางกายและจิตใจ งานของมนต์เทียนมักใส่ความขมและความอ่อนโยนพร้อมกัน เหมือนการบอกเล่าเรื่องส่วนตัวที่ใหญ่โต เขาทำให้ผมคิดถึงความเปราะบางของวัตถุที่ยังคงพูดถึงคนที่จากไปได้ การได้ยืนใกล้ผลงานของเขาเป็นประสบการณ์ที่ไม่เหมือนการดูรูปภาพทั่วไป — มันเป็นการสัมผัสปฏิสัมพันธ์ระหว่างอดีตและปัจจุบัน

ในมุมมองของฉัน ปีหน้าลายเส้นไทยกำลังพัฒนาเป็นภาษาภาพที่ชัดเจนขึ้นและกล้าทดลองมากขึ้นกว่าเดิม ฉากอินดี้ที่เคยเน้นลายเส้นมือกับพื้นผิวกระดาษ เริ่มถูกผสมกับเทคนิคดิจิทัลที่ให้สีสันฉ่ำและไล่โทนแปลกใหม่ ทำให้ภาพดูทั้งอบอุ่นและร่วมสมัยพร้อมกัน ในช่วงสองปีที่ผ่านมา นักวาดไทยหยิบเอาองค์ประกอบพื้นบ้านอย่างลายไทย ลายผ้า และโครงหน้าที่มีเอกลักษณ์ มาแต่งเติมด้วยการตีเส้นที่มีน้ำหนักหลากหลาย การใช้แสงเงาแบบสีน้ำผสมกับเบลนด์แบบกราฟิกกลายเป็นจุดเด่นที่ทำให้ผลงานมีมิติและเล่าเรื่องได้เร็วขึ้น แนวโน้มที่ฉันเห็นชัดคือการยอมรับความหลากหลายของสไตล์มากขึ้น ไม่จำเป็นต้องเลียนแบบมังงะหรืออนิเมะญี่ปุ่นอย่างเดียวอีกต่อไป ศิลปินหลายคนหันมารวมอิทธิพลจากภาพยนตร์ตะวันตก ศิลปะพื้นเมือง และอินเทอร์เน็ตมีม ทำให้เกิดลายเส้นที่ทั้งคมและอบอุ่น ตัวอย่างเช่นงานอนิเมชั่นไทยอย่าง 'The Legend of Muay Thai: 9 Satra' แม้จะเป็นงาน CG แต่การออกแบบคาแรกเตอร์และการใช้สีสะท้อนให้เห็นแนวทางการผสมผสานนี้ได้ดี ท้ายที่สุด ฉันเชื่อว่าปีหน้าจะเป็นปีที่ลายเส้นไทยแสดงเอกลักษณ์ได้ชัดขึ้นในระดับสากลมากขึ้น นักวาดรุ่นใหม่อยากทดลองเรื่องเล่าแบบท้องถิ่นด้วยสไตล์ที่ขายได้ในตลาดต่างประเทศ นั่นหมายความว่าจะมีงานที่ทั้งถ่ายทอดวัฒนธรรมและตอบสนองรสนิยมสากลได้พร้อมกัน ซึ่งทำให้ฉันรู้สึกตื่นเต้นกับผลงานที่กำลังจะเกิดขึ้น

ฉันมักจะนั่งมองงานประติมากรรมไทยแล้วคิดถึงความหลากหลายของวัสดุที่ช่างเลือกใช้ในแต่ละยุค พูดกันตรง ๆ ว่าเมื่อพูดถึงงานแบบดั้งเดิม วัสดุยอดฮิตยังคงเป็นไม้ (โดยเฉพาะไม้สักและไม้แก่น) กับโลหะอย่างทองสัมฤทธิ์/บรอนซ์ที่หล่อด้วยเทคนิคหล่อแบบสูญเสีย (lost-wax) งานปูนปั้นหรือปูนฉาบ (stucco) ก็พบได้มากตามองค์ประกอบบนอาคารโบราณ ในขณะเดียวกัน ผิวงานมักถูกตกแต่งด้วยการลงรักปิดทองหรือการลงสีแบบโบราณเพื่อเพิ่มมิติ พอเป็นงานร่วมสมัย วัสดุเปิดกว้างขึ้นมาก — เรซินและไฟเบอร์กลาสถูกใช้เพื่อชิ้นที่ต้องการรายละเอียดสูงแต่ต้องการน้ำหนักเบา สแตนเลสและเหล็กคอร์ตเท่นนิยมสำหรับงานกลางแจ้งที่ต้องทนแดดฝน คอนกรีตเสริมเหล็กยังคงเป็นตัวเลือกสำหรับประติมากรรมขนาดใหญ่ ส่วนผสมแบบผสมผสาน (ไม้+โลหะ+เรซิน) ก็ช่วยให้ชิ้นงานมีความซับซ้อนและเล่าเรื่องได้หลากหลาย มุมมองส่วนตัว ผมชอบความขัดแย้งระหว่างวัสดุเก่ากับวัสดุใหม่ที่ทำให้งานไทยดูมีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นพระพุทธรูปแกะจากไม้สักที่ให้ความอบอุ่น หรืองานสแตนเลสสะท้อนแสงที่สร้างความทันสมัย ล้วนแต่อวดฝีมือและการเลือกวัสดุของช่างได้อย่างตรงประเด็น

แสงเช้าสาดลงบนฐานบัวของพระพุทธรูปสุโขทัยแล้วทำให้ผมหยุดมองนานกว่าที่คิดไว้ ในฐานะคนที่เคยนั่งเงียบ ๆ ในวิหารกลางแดด ผมรู้สึกว่าประติมากรรมสมัยสุโขทัยสื่อคติทางพุทธศาสนาได้โดยแท้จริง ท่วงท่าการก้าวเดินของพระพุทธรูปแบบเดิน (walking Buddha) ไม่ได้เป็นแค่ลีลา แต่คือการบอกเล่าถนนแห่งการตรัสรู้ การยิ้มแบบอ่อนโยนของใบหน้าและเส้นสายเรียบง่ายบ่งบอกถึงความเมตตาและการปล่อยวาง ซึ่งเป็นหัวใจหลักของคำสอน แม้วัสดุจะเป็นสำริดหรือหิน การจัดสัดส่วนและช่องว่างรอบ ๆ ร่างช่วยให้เกิดความรู้สึกสมาธิและปล่อยวาง นอกจากนั้นผมยังสังเกตเห็นว่ารายละเอียดเล็ก ๆ เช่นพื้นฐานบัวและเปลวรัศมี แสดงถึงความเชื่อเรื่องอริยสภาพและมรรคผล นิทรรศการที่ผมเคยดูยังอธิบายว่ารูปทรงเหล่านี้มีหน้าที่ทั้งเป็นวัตถุสักการะและเป็นเครื่องเตือนใจให้ชาวบ้านคิดย้อนไปถึงหลักธรรม เหมือนงานศิลป์ที่พูดกับเราโดยไม่ต้องใช้คำพูดเลย มองแล้วรู้สึกสบายใจและอยากกลับไปนั่งดูอีกครั้ง

ช่วงหลังนี้การดูซีรีส์เกาหลีเปลี่ยนจากกิจกรรมเฉพาะกลุ่มเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมออนไลน์ที่ขับเคลื่อนโดยคอนเทนต์สั้นและกระแสโซเชียลได้อย่างชัดเจน ความนิยมของ 'Squid Game' ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญสำหรับผม เพราะมันไม่ได้แค่เป็นซีรีส์ที่คนดูอัดกันทั้งคืน แต่กลายเป็นวาระแห่งการคุยกันบนแพลตฟอร์มต่าง ๆ เพลงประกอบ การแต่งกาย และมุกฉากต่าง ๆ ถูกตัดมาเป็นคลิปสั้นจนคนรุ่นใหม่ที่ไม่เคยนั่งดูยาว ๆ ก็รับรู้เหตุการณ์เดียวกันได้ทันที ฉากจบของบางตอนยังถูกหยิบไปวิเคราะห์ต่อบนพอดแคสต์และวิดีโอวิเคราะห์ ทำให้ซีรีส์ไม่ได้มีอายุแค่ช่วงฉาย แต่ขยายเป็นการสร้างคอนเทนต์ต่อเนื่องตลอดสัปดาห์ อีกด้านที่ผมสังเกตคือการลงทุนด้านโปรดักชันและความหลากหลายของธีม ไม่ว่าจะเป็นประวัติศาสตร์ผสมสยองขวัญแบบ 'Kingdom' หรือโทนดราม่า-คอมเมดี้ที่เข้าถึงง่าย ผลิตภัณฑ์เหล่านี้ตอบโจทย์ตลาดโลกได้ดีขึ้นเพราะแพลตฟอร์มเปิดรับซับและ localization มากขึ้น ส่งผลให้ผู้ชมจากพื้นที่ต่าง ๆ มีส่วนร่วมในกระแสเดียวกันมากขึ้น จนกลายเป็นว่าซีรีส์เกาหลีไม่ได้แข่งแค่ในประเทศ แต่แข่งกับคอนเทนต์ระดับโลกทั้งในเรื่องคุณภาพและการเล่าเรื่อง สรุปคร่าว ๆ แล้วในมุมผม แนวโน้มตอนนี้คือการขยายตัวเชิงสังคม การสร้างมูลค่าต่อเนื่องผ่านแพลตฟอร์มย่อย และการทดลองธีมใหม่ ๆ ที่ทำให้คนดูมีบทบาทในการขยายวงจรชีวิตของผลงานต่อไป

กลิ่นควันเทียนและเสียงค้อนบนแบบดินเป็นภาพที่ติดตาเมื่อผมคิดถึงงานหล่อโลหะแบบดั้งเดิม การหล่อแบบสูญเสียแม่พิมพ์ (lost-wax casting) คือเทคนิคหลักที่ใช้ทำพระพุทธรูปสัมฤทธิ์ตั้งแต่สมัยอยุธยาเป็นต้นมา: ช่างจะปั้นแบบเทียนหรือขี้ผึ้งขึ้นมาเป็นแบบทรง แล้วหุ้มด้วยดินหรือวัสดุทำแบบ เมื่อต้มละลายเอาเทียนออก จะเทโลหะร้อนไหลเข้าแทนที่ช่องว่างนั้น ผลที่ได้คือโครงสร้างโลหะเนื้อเดียวที่มีรายละเอียดดีมาก ผมชอบมองขั้นตอนการตะไบและสร้างรายละเอียดด้วยเครื่องมือจิ๋ว หลังจากหล่อเสร็จจะมีการตะไบ ปาดลอก และทำผิวด้วยการชุบหรือแต่งผิวให้เรียบ การทำสีหรือการชุบให้เกิดสนิมเทียม (patina) เป็นอีกก้าวที่ทำให้ชิ้นงานมีอารมณ์ ทั้งเงาแบบทองแดงเก่าและประกายเขียวจากปฏิกิริยาเคมี งานโลหะยังต้องผ่านการขัดและลงทองในบางกรณี ซึ่งเปลี่ยนอารมณ์งานอย่างสิ้นเชิง ผมมักจับความแตกต่างระหว่างงานที่เน้นร่องเล็กๆ ที่เกิดจากการตะไบกับงานที่เน้นผิวนวลเรียบหลังชุบทอง แล้วรู้สึกเชื่อมต่อกับช่างโบราณที่ให้ความสำคัญกับทั้งโครงและผิวชิ้นงาน

แนวโน้มแฟนคลับในไทยปีหน้าจะมีความเคลื่อนไหวที่น่าสนใจและกระจัดกระจายมากขึ้น ทั้งในโลกออนไลน์และบนถนนจริง ๆ ที่เราเดินผ่าน ความเคลื่อนไหวแรกคือการที่ชุมชนแฟนจะโฟกัสไปที่ 'ประสบการณ์' มากกว่าของสะสมเพียงอย่างเดียว งานแฟนมีท งานคอสเพลย์ และมินิคอนเทนต์ที่สร้างโดยแฟน ๆ จะกลายเป็นจุดขาย เพราะผู้คนอยากได้ความทรงจำที่จับต้องได้จริง เช่น อีเวนต์ธีมเล็ก ๆ ที่รวมฉากจาก 'Genshin Impact' กับศิลปินท้องถิ่นแทนการรอคอยงานใหญ่เพียงอย่างเดียว สิ่งนี้ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างครีเอเตอร์กับแฟนแน่นแฟ้นขึ้น และเห็นการเกิดขึ้นของธุรกิจรองรับตั้งแต่ช่างทำพร็อพไปจนถึงร้านอาหารที่ร่วมธีม อีกด้านหนึ่งเป็นเรื่องโมเดลหารายได้ของชุมชน การสนับสนุนแบบสมาชิก การขายคอนเทนต์พิเศษ และคอมมิสชันศิลปะจะเพิ่มขึ้น แต่สิ่งที่น่าระวังคือความยั่งยืนของโมเดลเหล่านี้ ทั้งประเด็นค่าลิขสิทธิ์และการวางราคา ฉะนั้นแฟนคลับที่เข้มแข็งจะเป็นคนที่รู้จักเลือกจ่าย สนับสนุนครีเอเตอร์ที่สร้างคุณค่าแท้จริง สรุปคือปีหน้าจะไม่ใช่แค่การติดตามผลงานเท่านั้น แต่เป็นการเลือกเข้าร่วมเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งที่ชุมชนกำลังสร้าง และผมเผื่อใจไว้กับการเห็นโครงการเล็ก ๆ ที่อบอุ่นแต่ทรงพลังเกิดขึ้นมากขึ้นทุกที

ปีนี้วงการซีรีส์ไทยเรื่องกราฟฟิกดูกระโดดขึ้นมาชัดเจน ทั้งในแง่ความกล้าที่จะเล่นกับสีและการเล่าไอเดียผ่านมุมมองภาพมากกว่าการใช้คำบรรยายเยอะ ๆ ผมชอบที่งานเปิดเรื่องของหลายซีรีส์เปลี่ยนจากเครดิตเรียบ ๆ มาเป็นมินิ-หนังสั้นเชื่อมอารมณ์ ก่อนที่เรื่องจะเริ่มจริงจัง เช่นใน 'Girl from Nowhere' ที่ใช้กราฟฟิกกับการตัดต่อทำหน้าที่เหมือนตัวละครอีกตัวหนึ่ง แค่ไตเติ้ลก็ส่งสัญญาณโทนเรื่องได้ชัดเจนแล้ว การเอาฟอนต์ไทยมาปรับให้มีเอกลักษณ์เฉพาะโปรเจกต์และการใส่ texture เล็ก ๆ ในโลโก้ทำให้งานสะท้อนวัฒนธรรมท้องถิ่นได้โดยไม่ต้องยกธีมวรรณกรรมโบราณมาทั้งเรื่อง ในเชิงเทคนิคนักออกแบบเริ่มคิดเชื่อมงานกราฟฟิกกับงานถ่ายทำตั้งแต่คอนเซปต์ เช่นวางจังหวะกราฟฟิกไว้ตรงจังหวะดนตรีหรือการเคลื่อนไหวของตัวละคร ทำให้ภาพกับเสียงเป็นหนึ่งเดียว ซึ่งเห็นผลชัดเมื่อเอาซีนไตเติ้ลไปทำเป็นคอนเทนต์สั้นบนโซเชียล งานที่เคยเป็นแค่เครดิตกลับกลายเป็นคอนเทนต์โปรโมตได้อย่างมีรสชาติ การทำแพ็กเกจกราฟฟิกที่ยืดหยุ่น ไม่ยึดติดกับอัตราส่วนเดิม ๆ ก็เป็นอีกเรื่องที่ผมคิดว่าจะอยู่ต่อ เพราะทุกวันนี้งานต้องไหลจากทีวีสกรีนไปเป็นจอมือถือในพริบตา สรุปแล้วความเปลี่ยนแปลงที่ผมชอบคือการให้กราฟฟิกมีหน้าที่มากกว่าการประดับ มันกลายเป็นเครื่องมือเล่าเรื่องที่คมและทำให้โปรดักชันเล็ก ๆ มีความเป็นมืออาชีพมากขึ้น ซึ่งนั่นทำให้ตื่นเต้นทุกครั้งเวลานั่งดูเครดิตจบแล้วคิดว่าทีมนั้นคิดอะไรมาก่อนจะกดถ่ายจริง

มีมหาวิทยาลัยที่โดดเด่นเรื่องปฏิมากรรมไม่กี่แห่งในไทยที่ผมมักแนะนำให้เพื่อนๆ ฟังเสมอ โดยอันดับต้นๆ จะต้องคิดถึง 'สถาบันศิลปากร' เสมอ ประสบการณ์ที่ได้จากการไปเยี่ยมสตูดิโอและงานแสดงของที่นั่นทำให้ผมรู้สึกว่าการเรียนเป็นแบบฝึกช่างชัดเจนมาก มีทั้งการหล่อโลหะ การแกะหิน และการปั้นดินเผาที่เรียกว่าเป็นคอร์สพื้นฐานที่เข้มข้น อาจารย์บางท่านย้ำเรื่องประวัติศิลป์ไทยร่วมสมัย ทำให้นักศึกษารู้จักการพัฒนารูปทรงจากพื้นฐานพุทธศิลป์มาเป็นงานร่วมสมัย นักเรียนที่จบจากที่นี่มักมีผลงานค่อนข้างพร้อมนำไปแสดงหรือรับงานสาธารณะ ผมเองชอบตรงที่บรรยากาศการทำงานมีทั้งการทดลองและการสอนเทคนิคแบบละเอียด ถ้าอยากได้พื้นฐานประติมากรรมไทยดั้งเดิมควบคู่กับทักษะเชิงช่าง สถาบันนี้น่าจะให้โอกาสมากกว่าสถาบันอื่น และถ้าชอบการมีแกลเลอรีและการเข้าร่วมนิทรรศการเป็นชีวิตประจำ ก็เตรียมพอร์ตไปให้ดีเพราะการแข่งขันค่อนข้างสูง แต่ผลตอบแทนด้านเครือข่ายและเวิร์กชอปที่ได้ถือว่าคุ้มค่า