หลักสูตรหรือคณะที่สอนประติมากรรมไทย ในมหาวิทยาลัยไหนดี?

เราเพลิดเพลินทุกครั้งที่ได้ยืนจ้องรูปทรงหินและเศียรพระในซากเมืองเก่า เพราะมันเล่าเรื่องของยุคสมัยและฝีมือที่ไม่ต้องคำชมเยอะ การไปเยือนอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยทำให้เข้าใจลายเส้นของพระพุทธรูปยุคสมัยสุโขทัย—ความสงบนิ่งที่ดูเหมือนจะเคลื่อนไหวอยู่ตลอดเวลา แสงเช้าไล่เงาบนบัวคว่ำบัวหงายของฐานเจดีย์เป็นฉากที่ชวนให้นั่งสเก็ตช์หรือถ่ายรูปช้าๆ ส่วนที่อยุธยาอย่างวัดมหาธาตุก็มีเสน่ห์อีกแบบกับเศียรพระที่ถูกพืชพันธุ์โอบรัดเป็นภาพเรียลของเวลาที่ผ่านไป ถ้าชอบมุมที่ใกล้ชิดกับงานหินและคติอูฐแบบขอม แนะนำให้แวะอุทยานประวัติศาสตร์พิมายในนครราชสีมา โครงสร้างสถาปัตยกรรมและประติมากรรมแบบขอมเก็บรายละเอียดของการแกะหินได้ชัด การเดินรอบๆ ในวันแดดอ่อนๆ ทำให้เห็นเชิงช่างเก่าแก่และความตั้งใจของผู้สร้าง นี่แหละคือสถานที่ที่ผมมักนำเพื่อนต่างจังหวัดมาชมแล้วพูดคุยกันยาวๆ จบด้วยน้ำแข็งใสท้องถิ่นอร่อยๆ

คงต้องบอกว่าตรงประเด็นนี้คำตอบไม่ได้ตายตัวเพราะหลักสูตรมักเลือกชิ้นส่วนมาใช้สอน มากกว่าจะสอนงานทั้งเล่มทั้งหมด ในมุมของคนที่ติดตามประวัติการสอนวรรณคดีไทย ผมเห็นว่าโดยทั่วไปจะมีประมาณ 2–3 ผลงานของสุนทรภู่ที่ปรากฏอยู่ในหนังสือเรียนระดับต่าง ๆ โดยชิ้นที่โดดเด่นที่สุดคือตอนหรือบทที่ยกมาจาก 'พระอภัยมณี' เพราะความยาวและองค์ประกอบเชิงเรื่องทำให้ครูสามารถเลือกมาตัดเป็นหน่วยเรียนได้ง่าย นอกจากนั้นมักจะมีบทกลอนหรือ 'นิราศ' สั้น ๆ ถูกนำมาเป็นตัวอย่างการใช้ภาษาโวหารเพื่อสอนเรื่องคำประพันธ์และสำนวนโบราณ สิ่งที่มักทำให้ตัวเลขเปลี่ยนไปคือฉบับหนังสือเรียนของแต่ละสำนักพิมพ์และระดับชั้น บางโรงเรียนเน้นให้เด็กม.ต้นรู้จักรสวรรณศิลป์ผ่านบทสั้น ๆ หนึ่งชิ้น ขณะที่บางแห่งจะให้ม.ปลายอ่านฉากจาก 'พระอภัยมณี' แบบขยาย ฉะนั้นถาตอบอย่างกว้าง ๆ คือประมาณสองถึงสามชิ้นงานที่เห็นบ่อยในหลักสูตร แต่ถ้านับเฉพาะชิ้นเต็มเล่มจริง ๆ ก็แทบไม่มีโรงเรียนไหนสอนทั้งเล่มแบบครบถ้วนเลย

ชื่อของเขายังคงสะท้อนในวงการศิลปะไทยอย่างชัดเจน: มนต์เทียน บุญมา (Montien Boonma) เป็นชื่อแรกที่ผมมักนึกถึงเมื่อพูดถึงประติมากรรมร่วมสมัยของไทย ผลงานของเขาไม่ได้เป็นเพียงวัตถุแขวนโชว์ แต่เป็นการเรียกคืนความสัมพันธ์ระหว่างคนกับพิธีกรรม ผมชอบวิธีที่เขานำไม้ ผ้า โลหะ และวัตถุของใช้ประจำวันมาประกอบกันจนกลายเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือแทนความทรงจำ การจัดวางที่มีลักษณะคล้ายศาลบูชาหรือห้องสวดทำให้ผู้ชมต้องก้าวเข้าไปมีส่วนร่วมทั้งทางกายและจิตใจ งานของมนต์เทียนมักใส่ความขมและความอ่อนโยนพร้อมกัน เหมือนการบอกเล่าเรื่องส่วนตัวที่ใหญ่โต เขาทำให้ผมคิดถึงความเปราะบางของวัตถุที่ยังคงพูดถึงคนที่จากไปได้ การได้ยืนใกล้ผลงานของเขาเป็นประสบการณ์ที่ไม่เหมือนการดูรูปภาพทั่วไป — มันเป็นการสัมผัสปฏิสัมพันธ์ระหว่างอดีตและปัจจุบัน

ลองนึกภาพว่าคุณมีพลังควบคุมวัตถุเหมือนในหลายอนิเมะ แล้วต้องเลือกคณะในมหาวิทยาลัยเพื่อพัฒนาพลังนั้นให้เกิดประโยชน์จริงๆ สายวิศวกรรมเป็นตัวเลือกที่ชัดเจนเมื่อพูดถึงการจัดการและออกแบบวัตถุ: ผมมองว่าเรียนวิศวกรรมเครื่องกลหรือวิศวกรรมวัสดุช่วยให้เข้าใจแรง เสถียรภาพ และการเลือกวัสดุได้ละเอียดขึ้น ทำให้สามารถแปลงทักษะพิเศษเป็นการสร้างเครื่องมือหรือโครงสร้างที่ปลอดภัย อีกมุมหนึ่งที่ผมชอบคิดคือศาสตร์ด้านศิลปะและการออกแบบ ถ้าพลังนั้นถูกนำมาใช้ในการจัดวางทัศนศิลป์หรือออกแบบผลิตภัณฑ์ การเข้าเรียนด้านออกแบบอุตสาหกรรมหรือการออกแบบเชิงประสบการณ์จะช่วยสื่อสารไอเดียให้ผู้คนรับรู้ได้ชัดขึ้น เช่นฉากหนึ่งใน 'My Hero Academia' ที่ตัวละครใช้ความคิดสร้างสรรค์ร่วมกับพลัง มันทำให้ผมเห็นภาพการประสานศาสตร์และศิลป์ได้อย่างชัดเจน

กลิ่นควันเทียนและเสียงค้อนบนแบบดินเป็นภาพที่ติดตาเมื่อผมคิดถึงงานหล่อโลหะแบบดั้งเดิม การหล่อแบบสูญเสียแม่พิมพ์ (lost-wax casting) คือเทคนิคหลักที่ใช้ทำพระพุทธรูปสัมฤทธิ์ตั้งแต่สมัยอยุธยาเป็นต้นมา: ช่างจะปั้นแบบเทียนหรือขี้ผึ้งขึ้นมาเป็นแบบทรง แล้วหุ้มด้วยดินหรือวัสดุทำแบบ เมื่อต้มละลายเอาเทียนออก จะเทโลหะร้อนไหลเข้าแทนที่ช่องว่างนั้น ผลที่ได้คือโครงสร้างโลหะเนื้อเดียวที่มีรายละเอียดดีมาก ผมชอบมองขั้นตอนการตะไบและสร้างรายละเอียดด้วยเครื่องมือจิ๋ว หลังจากหล่อเสร็จจะมีการตะไบ ปาดลอก และทำผิวด้วยการชุบหรือแต่งผิวให้เรียบ การทำสีหรือการชุบให้เกิดสนิมเทียม (patina) เป็นอีกก้าวที่ทำให้ชิ้นงานมีอารมณ์ ทั้งเงาแบบทองแดงเก่าและประกายเขียวจากปฏิกิริยาเคมี งานโลหะยังต้องผ่านการขัดและลงทองในบางกรณี ซึ่งเปลี่ยนอารมณ์งานอย่างสิ้นเชิง ผมมักจับความแตกต่างระหว่างงานที่เน้นร่องเล็กๆ ที่เกิดจากการตะไบกับงานที่เน้นผิวนวลเรียบหลังชุบทอง แล้วรู้สึกเชื่อมต่อกับช่างโบราณที่ให้ความสำคัญกับทั้งโครงและผิวชิ้นงาน

มีแหล่งข้อมูลดีๆ ที่อธิบายวิธีดูหนังออนไลน์อย่างถูกกฎหมายในไทยมากกว่าที่คิด และผมมักเริ่มจากแหล่งทางการก่อนเสมอ ผมมักแนะนำให้คนเริ่มจากหน้าเว็บไซต์ของ 'สำนักงานลิขสิทธิ์' และบทความจากสำนักข่าวที่เชื่อถือได้อย่าง 'The Standard' เพราะทั้งสองที่มักมีคำอธิบายชัดเจนเรื่องสิทธิการเผยแพร่ การละเมิดลิขสิทธิ์ และแนวทางปฏิบัติที่ปลอดภัยสำหรับผู้ชมทั่วไป ทั้งข้อมูลการฟ้องร้อง ความแตกต่างระหว่างการสตรีมอย่างถูกลิขสิทธิ์กับการดาวน์โหลดเถื่อน และคำเตือนเรื่องการใช้ VPN เพื่อข้ามภูมิภาค เมื่อต้องการตัวอย่างปฏิบัติ ผมมักชี้ไปที่บล็อกของผู้ให้บริการสตรีมมิ่งอย่าง 'Netflix' ประเทศไทย เพราะผู้ให้บริการมักมีบทความหรือหน้าคำถามที่ตอบเรื่องการสมัคร การใช้งานแบบออฟไลน์ การตั้งค่าผู้ปกครอง และแพ็กเกจราคาที่ชัดเจน อ่านจากแหล่งเหล่านี้แล้วผมรู้สึกอุ่นใจขึ้นเวลาตัดสินใจจ่ายค่าบริการ เพราะเข้าใจข้อจำกัดและสิทธิ์ของตัวเองดีขึ้น

ในมุมของคนที่คลุกคลีกับนิทรรศการมาตั้งแต่สมัยยังเรียน ผมเห็นแนวโน้มของงานประติมากรรมสมัยใหม่ในไทยขยับจากการเป็นงานสาธิตฝีมือไปสู่การเป็นพื้นที่ถกเถียงทางสังคมและพื้นที่สาธารณะมากขึ้น สิ่งที่ชัดเจนคือการผสมกันระหว่างรูปแบบดั้งเดิมกับเทคนิคสมัยใหม่ — เจ้าของนิทรรศการหรือศิลปินมักเอาลวดลายจากประติมากรรมวัดไทยมาเล่นกับโลหะชิ้นใหญ่ ใช้วัสดุรีไซเคิล หรือส่งงานขึ้นพื้นที่สาธารณะ เพื่อให้คนเดินผ่านแล้วต้องตั้งคำถาม งานประเภทนี้เห็นได้บ่อยในงาน 'Bangkok Art Biennale' ที่เอางานสเกลใหญ่ขึ้นมาคุยกับเมืองโดยตรง นอกจากนี้ยังมีความร่วมมือระหว่างช่างฝีมือท้องถิ่นกับศิลปินรุ่นใหม่ ทำให้เทคนิคหล่อโลหะ แกะไม้ หรือการลงรักถูกนำมาตีความใหม่ ผู้ชมสมัยนี้ไม่คาดหวังแค่รูปปั้นสวย ๆ แต่ต้องการปฏิสัมพันธ์หรือประสบการณ์ร่วมด้วย สรุปคือทิศทางตอนนี้คือการขยายขอบเขตของประติมากรรมให้เป็นพื้นที่สาธารณะและเชื่อมโยงกับบริบทสังคมอย่างชัดเจน — นี่เป็นสิ่งที่ทำให้ยังตื่นเต้นทุกครั้งที่ไปดูงานใหม่

การเดินทางไปดูสัตว์ในตำนานที่ปรากฏบนผนังและรูปปั้นในกรุงเทพฯ ทำให้ผมรู้สึกเหมือนได้เปิดหนังสือประวัติศาสตร์ที่มีชีวิต การเริ่มต้นที่ 'วัดพระศรีรัตนศาสดาราม' หรือที่คนทั่วไปเรียกกันว่าราชวังพระแก้ว เป็นจุดที่ยอดเยี่ยม ผนังจิตรกรรมเรื่องรามเกียรติ์ที่นี่เต็มไปด้วยรูปครุฑ นาค และหนุมาน ซึ่งวาดด้วยสัดส่วนและสีสันที่ทำให้ตัวสัตว์ในตำนานดูเคลื่อนไหวได้จริง ๆ การยืนดูรายละเอียดสีน้ำและการลงทองบนชุดพระราชลัญจกรทำให้เห็นว่าเรื่องเล่าโบราณถูกแปลงเป็นสัญลักษณ์ทางศิลป์อย่างไร จากนั้นแวะไปที่ 'พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร' เพื่อเห็นงานประติมากรรมหินและโลหะที่ยังคงรูปลักษณ์ดั้งเดิม ไม่นานนักก็สามารถเชื่อมโยงภาพจิตรกรรมในวัดกับชิ้นงานศิลป์ที่จัดแสดงในพิพิธภัณฑ์ได้ ซึ่งช่วยให้เข้าใจวิวัฒนาการของรูปทรงสัตว์ในตำนาน ตั้งแต่ครุฑมาจนถึงกินรี งานพวกนี้มักมีคำอธิบายประกอบที่ชี้จุดสัญลักษณ์และความหมายทางศาสนา ทำให้การเที่ยวครั้งเดียวได้รับมุมมองทั้งภาพรวมและรายละเอียด ที่สำคัญคือให้เวลาเดินดูด้วยความตั้งใจ เพราะแต่ละชิ้นมีเรื่องเล่าซ่อนอยู่และรอให้เราเข้าไปค้นพบด้วยสายตาและจินตนาการของตัวเอง

เรื่องการศึกษาของจิรายุ แอนโฟเน่มักเป็นเรื่องที่ชวนสงสัยในกลุ่มแฟนคลับมากกว่าที่คิด ผมค่อนข้างระมัดระวังเวลาพูดถึงข้อมูลส่วนตัวของคนดัง เพราะบางครั้งรายละเอียดเกี่ยวกับมหาวิทยาลัยหรือคณะของพวกเขาไม่ได้ถูกเผยแพร่อย่างเป็นทางการ แหล่งข้อมูลที่กระจายอยู่ตามโซเชียลมีเดียบางครั้งมีการสะกดชื่อหรือข้อมูลที่คลาดเคลื่อน ทำให้ยากต่อการยืนยันอย่างเด็ดขาด ในมุมมองผม นอกจากการรอข้อมูลจากโปรไฟล์อย่างเป็นทางการหรือสัมภาษณ์ที่เชื่อถือได้แล้ว อีกสิ่งที่ช่วยได้คือการสังเกตรายละเอียดจากงานรับปริญญา ภาพความสำเร็จด้านการศึกษา หรือคำพูดของเจ้าตัวเองเมื่อมีการพูดถึงการเรียนรู้ อย่างไรก็ตาม ณ ตอนนี้ผมยังไม่สามารถยืนยันคณะหรือมหาวิทยาลัยที่แน่ชัดของจิรายุ แอนโฟเน่ได้ แต่ก็ชอบติดตามข้อมูลแบบละเอียดอยู่เสมอเพราะเรื่องประเภทนี้บางทีก็มีเซอร์ไพรส์ให้ได้อัพเดตกัน

ฉันมักจะนั่งมองงานประติมากรรมไทยแล้วคิดถึงความหลากหลายของวัสดุที่ช่างเลือกใช้ในแต่ละยุค พูดกันตรง ๆ ว่าเมื่อพูดถึงงานแบบดั้งเดิม วัสดุยอดฮิตยังคงเป็นไม้ (โดยเฉพาะไม้สักและไม้แก่น) กับโลหะอย่างทองสัมฤทธิ์/บรอนซ์ที่หล่อด้วยเทคนิคหล่อแบบสูญเสีย (lost-wax) งานปูนปั้นหรือปูนฉาบ (stucco) ก็พบได้มากตามองค์ประกอบบนอาคารโบราณ ในขณะเดียวกัน ผิวงานมักถูกตกแต่งด้วยการลงรักปิดทองหรือการลงสีแบบโบราณเพื่อเพิ่มมิติ พอเป็นงานร่วมสมัย วัสดุเปิดกว้างขึ้นมาก — เรซินและไฟเบอร์กลาสถูกใช้เพื่อชิ้นที่ต้องการรายละเอียดสูงแต่ต้องการน้ำหนักเบา สแตนเลสและเหล็กคอร์ตเท่นนิยมสำหรับงานกลางแจ้งที่ต้องทนแดดฝน คอนกรีตเสริมเหล็กยังคงเป็นตัวเลือกสำหรับประติมากรรมขนาดใหญ่ ส่วนผสมแบบผสมผสาน (ไม้+โลหะ+เรซิน) ก็ช่วยให้ชิ้นงานมีความซับซ้อนและเล่าเรื่องได้หลากหลาย มุมมองส่วนตัว ผมชอบความขัดแย้งระหว่างวัสดุเก่ากับวัสดุใหม่ที่ทำให้งานไทยดูมีชีวิต ไม่ว่าจะเป็นพระพุทธรูปแกะจากไม้สักที่ให้ความอบอุ่น หรืองานสแตนเลสสะท้อนแสงที่สร้างความทันสมัย ล้วนแต่อวดฝีมือและการเลือกวัสดุของช่างได้อย่างตรงประเด็น