คาร์ล มากซ์ ปรากฏในนิยายไทยเรื่องใดบ้าง?

แปลกใจเหมือนกันที่คำถามนี้ชวนให้ขบคิดเรื่องการปรากฏตัวของคาร์ล มากซ์ ในงานวรรณกรรมไทย เพราะภาพของเขามักอยู่ในตำรา ประชุมวิชาการ หรือการเมืองมากกว่าในนิยายเชิงบันเทิง ข้าพเจ้าเคยอ่านนิยายไทยหลายนิยมยุคหลังสงครามที่ตัวละครมักพูดคุยถึงแนวคิดสังคมนิยม หรือยกเลิก-ยกย่องผลงานอย่าง 'Das Kapital' ในบทสนทนา แต่การเห็นคาร์ล มากซ์ เป็นตัวละครเต็มตัวในนิยายไทยที่เป็นที่รู้จักอย่างแพร่กลับหาได้ยาก

ในมุมของนักอ่านที่เติบโตมากับวงสนทนาทางการเมือง งานวรรณกรรมไทยบางชิ้นในช่วงทศวรรษ 2510–2520 มีการอ้างอิงถึงแนวคิดมาร์กซ์อยู่บ่อยครั้ง ทั้งในนิยายการเมืองและเรื่องเล่าสังคม แต่ส่วนใหญ่เป็นการอ้างอิงเชิงอุดมการณ์หรือบทสนทนา ไม่ใช่การนำตัวตนของมาร์กซ์มาปรากฏเป็นตัวละครแทรกฉาก ฉะนั้นเมื่อคนถามว่า "คาร์ล มากซ์ ปรากฏในนิยายไทยเรื่องใดบ้าง" คำตอบสั้นๆ ที่แท้จริงคือพบเป็นคำอ้างอิงและอิทธิพลเชิงความคิดในงานหลายเรื่อง มากกว่าจะเป็นภาพปรากฏตัวของเขาในรูปแบบตัวละครนิยายอย่างชัดเจน ทำให้คนอ่านต้องแยกแยะระหว่างการหยิบยืมแนวคิดและการนำบุคคลประวัติศาสตร์มาสร้างเป็นบทบาทในงานประโลมเล่า

ท้ายที่สุดแล้วความน่าสนใจของเรื่องนี้อยู่ที่ว่าบางครั้งการอ้างถึงมาร์กซ์ในนิยายไทยช่วยเปิดประเด็นอภิปรายสังคมได้มากกว่าการใส่เขาเป็นตัวละครตรงๆ — ข้าพเจ้าเองมักนึกถึงฉากบทสนทนาที่ตัวละครอ่านย่อหน้าจากงานของเขาแล้วเปลี่ยนมุมมองชีวิต นั่นให้ความลึกทางความคิดมากกว่าการมีมาร์กซ์เดินเข้าฉากเพียงฉากเดียว

ส่วนตัวแล้วเวลานึกถึงเรื่องนี้ มองว่าโอกาสที่จะเจอคาร์ล มากซ์ ในนิยายไทยทั่วไปค่อนข้างน้อย ดิฉันพบว่าเขามักถูกเสนอมาทางอุดมการณ์หรือบทสนทนา มากกว่าจะปรากฏเป็นบุคลิกในฉาก เช่น ตัวละครอาจอ่านย่อหน้าจาก 'Das Kapital' แล้วมีการถกเถียงกันเกี่ยวกับชั้นชนและแรงงาน สิ่งนี้ทำให้มาร์กซ์ยังอยู่ในพื้นที่วรรณกรรมไทย แต่เป็นในฐานะ "แรงกระตุ้นทางความคิด" มากกว่าเป็นตัวละครเล่าเรื่องตรงๆ เรื่องราวแบบนี้มักจะโผล่ในนิยายการเมือง หรืองานที่ตั้งใจจะวิพากษ์สังคม ซึ่งความเป็นมาร์กซ์ในนิยายแบบนั้นมักทำหน้าที่ให้ฉากมีน้ำหนักทางอุดมการณ์แทนการเป็นเสี้ยวบุคลิกที่มีบทบาทเดินเรื่องอย่างชัดเจน — นั่นแหละคือความรู้สึกหลังอ่านและคิดตามงานวรรณกรรมไทยหลายเรื่อง

พอจะเกริ่นได้ว่าในพื้นที่วรรณกรรมไทย ปรากฏการณ์การนำคาร์ล มากซ์ มาเป็นตัวละครโดยตรงถือว่าน้อยมาก เราเห็นงานประเภทนิยายแนวการเมืองหรือประวัติศาสตร์ที่พูดถึงผลงานของเขา เช่นการยกย่องแนวคิดจาก 'Das Kapital' หรือการกล่าวถึง 'The Communist Manifesto' เวอร์ชันแปลในบทสนทนาของตัวละคร แต่ถ้าพูดถึงการมีตัวตนของมาร์กซ์เดินเข้ามาในพล็อตเป็นบุคคลจริงๆ นั้น แทบจะไม่เป็นที่แพร่หลาย

เหตุผลคิดว่าน่าจะมาจากบริบททางประวัติศาสตร์และการเมืองของไทยเองที่การนำบุคคลการเมืองระดับโลกมาวางเป็นตัวละครในนิยายอาจเสี่ยงต่อการตีความหลายชั้น รวมทั้งนักเขียนมักเลือกวิธีอ้างอิงหรือถอดรหัสแนวคิดมาเป็นเส้นเรื่องของตัวละครแทนการใช้บุคคลจริง นอกจากนี้ยังมีงานเขียนร่วมสมัยแบบทดลองหรือเว็บนวนิยายที่อาจเล่นกับการนำบุคคลประวัติศาสตร์มารวมในพล็อต แต่ส่วนใหญ่เป็นงานใต้ดินหรือเน้นกลุ่มผู้อ่านเฉพาะกลุ่ม เราจึงพบมากกว่าที่จะเห็นมาร์กซ์เป็นตัวละครสำคัญในนิยายที่เป็นกระแสหลัก