นิติรัฐ นิติธรรม มีตัวอย่างคดีหรือมาตรการในไทยอย่างไรบ้าง?

เมื่อมองในมุมปฏิบัติพบว่ามาตรการเสริมสร้างทั้งหลายพยายามตอบโจทย์นิติธรรมด้วยเครื่องมือต่าง ๆ เช่นการออกกฎหมายว่าด้วยการเข้าถึงข้อมูลสาธารณะ การตั้งหน่วยงานอิสระ และการเพิ่มบทบาทศาลในการตรวจสอบการใช้อำนาจ เราเห็นผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมจากการที่องค์กรอิสระทำคดีทุจริตจนมีการไต่สวนกรณีโครงการงบประมาณขนาดใหญ่ อย่างเช่นการสอบสวนปัญหาโครงการรับจำนำข้าว ซึ่งช่วยแสดงให้เห็นว่ากระบวนการยุติธรรมสามารถเอาผิดการคอร์รัปชันได้จริงในบางกรณี

ข้อจำกัดยังคงมีอยู่—การบังคับใช้ไม่สม่ำเสมอและความเข้มแข็งของสถาบันต่าง ๆ ยังต้องการการเสริมสร้าง การฝึกอบรมทางกฎหมายและการเปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมจึงเป็นกุญแจสำคัญ จากมุมมองของผม ความต่อเนื่องในการปฏิรูปสถาบันและการสร้างข้อตกลงทางสังคมที่ชัดเจนจะช่วยยกระดับทั้งนิติรัฐและนิติธรรมให้เดินไปในทิศทางเดียวกันได้

การมองจากมุมของคนรุ่นใหม่ทำให้ผมโฟกัสที่การบังคับใช้กฎหมายกับสิทธิพลเมืองและการแสดงออก การนำ 'มาตรา 112' มาใช้หรือการขยายการใช้ 'พ.ร.บ.คอมพิวเตอร์' บ่อยครั้งสะท้อนการใช้กฎหมายในลักษณะป้องกันหรือคุมความเห็นต่าง มากกว่าจะเป็นเครื่องมือสร้างความยุติธรรมสากล

เรามองเห็นว่าการประกาศ 'พ.ร.ก.ฉุกเฉิน' ในบางเหตุการณ์นำไปสู่การจำกัดเสรีภาพอย่างเป็นรูปธรรม ทั้งการชุมนุมและการสื่อสาร ซึ่งสำหรับคนรุ่นนี้คือเครื่องเตือนว่ากฎหมายที่ไม่มีความสมดุลระหว่างความมั่นคงกับสิทธิพื้นฐาน จะเปลี่ยนสภาพเป็น 'กฎหมายนำทาง' แทนที่จะเป็นกรอบที่คอยคุ้มครองประชาชน ตัวอย่างคดีฟ้องร้องผู้ชุมนุมหรือการใช้มาตราอาญากับผู้แสดงความเห็น ทำให้เราเห็นช่องว่างระหว่างเจตนารมณ์ของกฎหมายกับผลที่ประชาชนพบเจอจริงๆ

ในฐานะคนที่ติดตามการเปลี่ยนแปลง ผมอยากเห็นการใช้กฎหมายที่โปร่งใสและไม่เลือกปฏิบัติ รวมถึงกลไกเยียวยาที่เข้าถึงได้ง่ายเมื่อสิทธิถูกละเมิด นี่เป็นเรื่องที่คนรุ่นใหม่ให้ความสนใจและผลักดันอย่างต่อเนื่อง

การได้สังเกตวิวัฒนาการของกฎหมายไทยทำให้เห็นความต่างระหว่าง 'นิติรัฐ' กับ 'นิติธรรม' อย่างชัดเจน เพราะสำหรับเราเรื่องนี้ไม่ใช่แค่คำศัพท์ทางกฎหมาย แต่มันเกี่ยวกับว่าอำนาจถูกควบคุมและความยุติธรรมถูกบังคับใช้หรือไม่

เมื่อพิจารณาจากคดีที่ศาลรัฐธรรมนูญตัดสินให้ยุบพรรคการเมืองอย่างเช่น 'พรรคไทยรักไทย' หรือในภายหลัง 'พรรคอนาคตใหม่' จะเห็นภาพของการใช้กรอบกฎหมายเพื่อตัดสินชะตาการเมือง ผลคดีเหล่านี้สะท้อนมิติของการบังคับใช้กฎหมายที่เข้มงวดโดยสถาบันตุลาการและคณะกรรมการต่างๆ ซึ่งบางครั้งก็ถูกมองว่าเป็นกลไกตรวจสอบอำนาจ แต่บางครั้งก็ถูกวิจารณ์ว่าเป็นเครื่องมือทางการเมือง

อีกมุมหนึ่งที่ผมสังเกตคือการใช้ศาลปกครองและหน่วยงานอิสระในคดีสิ่งแวดล้อมหรือที่ดินสาธารณะ ตัวอย่างเช่นการเคลื่อนไหวคัดค้านโครงการเขื่อนหลายแห่งที่นำไปสู่คำสั่งระงับหรือการพิจารณาทางกฎหมาย แสดงให้เห็นบทบาทของนิติรัฐในเชิงการคุ้มครองสิทธิของประชาชนต่อการกระทำของรัฐ ความต่างระหว่างการใช้กฎหมายเพื่อควบคุมอำนาจกับการใช้กฎหมายเพื่อทำให้สังคมยุติธรรมขึ้นอยู่กับบริบทและเจตนารมณ์ของการบังคับใช้ สำหรับเราแล้วการตระหนักถึงตัวอย่างจริงเหล่านี้ช่วยให้มองเห็นว่าอยากให้อะไรเปลี่ยนแปลงบ้างในระบอบกฎหมายไทย