พิชัยสงครามมีฉบับแปลภาษาอังกฤษฉบับไหนบ้าง

อันดับแรก ขอเริ่มจากหลักการง่ายๆ ว่าฉบับไหนอ่านง่ายสำหรับผู้เริ่มต้น: เลือกฉบับแปลที่ใช้ภาษาไทยร่วมสมัย มีบรรยายขยายความสั้นๆ และแบ่งตอนเป็นข้อย่อยชัดเจน ชื่อหนังสือที่คุ้นปากคนไทยคือ 'ตำราพิชัยสงคราม' แต่ต้นฉบับเป็นบทสั้นๆ หลายบท ดังนั้นฉบับที่ใส่คำอธิบายกำกับแต่ละบทจะช่วยให้เข้าใจได้เร็วขึ้นโดยไม่ต้องมีพื้นฐานด้านประวัติศาสตร์จีนมากมาย ในมุมมองผม หนังสือที่มีคำนำเล่าเรื่องราวของยุคสมัย สภาพแวดล้อมทางการเมือง และอธิบายคำศัพท์เฉพาะทางเชิงยุทธศาสตร์เล็กน้อย จะทำให้การอ่านลื่นและไม่น่าเบื่อสำหรับคนเพิ่งเริ่มต้น ถัดไป ข้อเสนอเชิงปฏิบัติคือมองหาฉบับที่มีลักษณะหนึ่งในสามแบบ: ฉบับย่อที่แปลตรงตัวแล้วมีคำอธิบายสั้นต่อข้อหลักเพื่อเข้าใจใจความ, ฉบับสองภาษา (จีนต้นฉบับคู่คำแปลไทย) สำหรับคนที่อยากเห็นต้นฉบับควบคู่ไปด้วย และฉบับที่มีคอมเมนต์โดยผู้เชี่ยวชาญหรืออาจารย์ด้านประวัติศาสตร์ทหารซึ่งจะให้มุมมองเชิงบริบทและตัวอย่างเปรียบเทียบสมัยใหม่ หากอยากใช้ประยุกต์กับโลกธุรกิจหรือเกม แนะนำฉบับที่เพิ่มกรณีตัวอย่างสั้น ๆ เช่น การวางกลยุทธ์ในการแข่งขันหรือการสู้รบเชิงนโยบาย เพราะมันจะเชื่อมโยงแนวคิดกับสิ่งที่เราเห็นในชีวิตประจำวันอย่างรวดเร็ว ในแนวทางการอ่านจริง ๆ แนะนำให้แบ่งเป็นบทเล็ก ๆ อ่านทีละบทแล้วหยุดคิดสั้น ๆ ว่าแนวคิดนั้นสามารถนำไปใช้กับสถานการณ์ใดได้บ้าง การอ่านครบเล่มครั้งแรกอาจรู้สึกว่าซ้ำหรือเป็นคติธรรม แต่เมื่อทดลองจับคู่กับตัวอย่างจากอนิเมะหรือเกม เช่น ดูฉากการตัดสินใจของตัวละครใน 'Code Geass' หรือการจัดทีมในเกมวางแผน จะเห็นการประยุกต์ใช้ของหลักการได้ชัดขึ้น ประสบการณ์ส่วนตัวคือการจดข้อคิดสั้น ๆ ลงสมุดหรือบนโพสต์อิททุกครั้งที่อ่านบทหนึ่งเสร็จ ทำให้กลับมาทบทวนได้ง่ายและเชื่อมโยงกับสถานการณ์จริงได้ดีขึ้น ท้ายที่สุด หากต้องให้เลือกฉบับเดียวสำหรับเริ่มต้น ผมมักจะแนะนำฉบับแปลไทยที่มาพร้อมคอมเมนต์สั้น ๆ และตัวอย่างร่วมสมัย เพราะมันลดช่องว่างระหว่างถ้อยคำโบราณกับความเข้าใจสมัยใหม่ การอ่านแบบค่อยเป็นค่อยไป ผสมกับการนำไปลองคิดเชิงกลยุทธ์ในเรื่องเล็ก ๆ รอบตัว จะทำให้หนังสือเล่มนี้กลายเป็นแหล่งไอเดียที่สนุกและใช้งานได้จริงมากกว่าหนังสือโบราณที่อ่านจบแล้ววางไว้เฉย ๆ สุดท้ายแล้วความชอบส่วนตัวคือการได้เห็นแนวคิดเก่าๆ ถูกนำมาใช้ในสถานการณ์ใหม่ ๆ — นั่นแหละที่ทำให้การอ่านมีชีวิตชีวา

ตั้งแต่เริ่มสนใจวรรณกรรมไทยคลาสสิก บ่อยครั้งที่เจอคำถามเรื่องฉบับแปลของงานเก่า ๆ เช่น 'นางทิพย์' และคำตอบสั้น ๆ ที่มักพูดกันคือ: ไม่มีฉบับแปลภาษาอังกฤษที่เป็นการตีพิมพ์เชิงพาณิชย์แบบแพร่หลายออกมาอย่างชัดเจน นั่นหมายความว่าถ้าคาดหวังจะเห็นหนังสือแปลทั้งเล่มบนชั้นหนังสือสากล อาจยังต้องรอต่อไปอีกสักระยะ ในมุมที่เป็นนักอ่านแบบช่างสังเกต ผมสังเกตเห็นว่าผลงานวรรณกรรมไทยบางเรื่องถูกนำออกเป็นภาษาอังกฤษในรูปแบบที่กระจัดกระจาย เช่น ตอนย่อย ๆ ปรากฏในบทความวิชาการ บทแปลในรวมเล่มนิทานหรือนิตยสารทางวรรณกรรม หรืองานแปลที่ทำขึ้นโดยนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษาเป็นฉบับสำเนาในห้องสมุดมหาวิทยาลัย ดังนั้นโอกาสที่คนจะเจอ 'นางทิพย์' เป็นภาษาอังกฤษมักจะมาในรูปแบบตัวอย่างหรือบทคัดย่อ มากกว่าจะเป็นเล่มวางขายทั่วไป มุมมองอีกแบบที่มาจากการติดตามสำนักพิมพ์ที่แปลงานไทยเป็นภาษาอังกฤษคือ พวกสำนักพิมพ์อิสระในไทยที่มีชื่อเสียงเรื่องแปลงานไทยสู่สากล — อย่างเช่นสำนักพิมพ์อิสระที่เน้นวรรณกรรมและงานแปล — มักจะเป็นผู้ที่มีโอกาสนำเรื่องเก่า ๆ มาทำเป็นฉบับแปลเชิงพาณิชย์ได้ (ถ้าได้รับสิทธิ์จากเจ้าของลิขสิทธิ์) แต่การจะเกิดขึ้นจริงต้องอาศัยปัจจัยหลายด้านทั้งความคุ้มทุน ความสนใจจากตลาด และการอนุญาตของผู้ครอบครองลิขสิทธิ์ หากใครอยากติดตามแนวทางนี้จริง ๆ ทางที่ดูมีเหตุผลคือเฝ้าดูประกาศจากสำนักพิมพ์ที่ทำงานแปลวรรณกรรมไทยหรือสอบถามจากคณะอักษรศาสตร์และแผนกศึกษาประวัติศาสตร์วรรณกรรมไทยในมหาวิทยาลัยต่าง ๆ — บางทีบทแปลที่ยังไม่ถูกตีพิมพ์อาจอยู่ในคลังงานวิจัยหรือรวมเล่มวิชาการก็เป็นได้

รายชื่อหนังสือที่ได้รับรางวัลซีไรต์และมีฉบับแปลภาษาอังกฤษจริง ๆ มีไม่เยอะนัก แต่มีบางเล่มที่ผมเจอบ่อยเวลาแนะนำให้คนต่างชาติอ่าน เช่น 'Letters from Thailand' ซึ่งเป็นนวนิยายที่เก่าแก่และถูกแปลเป็นอังกฤษ ทำให้ภาพสังคมไทยยุคก่อนชัดเจนขึ้นสำหรับผู้อ่านต่างประเทศ และ 'Four Reigns' ที่บอกเล่าเรื่องราวของครอบครัวเดียวในรัชกาลหลายยุค แปลออกมาแล้วให้ความรู้สึกของประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมไทยได้ดี เราเคยสังเกตว่าฉบับแปลบางเล่มจะกระจัดกระจายอยู่ตามสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือสำนักพิมพ์อิสระ ซึ่งงานแปลมักจะเน้นเล่มที่มีความเป็นสากลหรือมีประเด็นทางสังคมที่ข้ามพรมแดนได้ง่าย การติดตามรายชื่อหนังสือที่แปลแล้วจึงต้องดูทั้งชื่อผู้แปลและสำนักพิมพ์ควบคู่กันไป ความรู้สึกส่วนตัวคือ ฉบับแปลของหนังสือรางวัลมักจะเปิดประตูทำให้ผู้อ่านต่างชาติเข้าใจบริบทไทยได้มากขึ้น แม้บางครั้งสำนวนไทยจะแทรกนัยยะที่แปลแล้วเสียไปบ้าง แต่การได้เห็นงานเช่นนี้เป็นเรื่องดี เพราะมันทำให้วรรณกรรมไทยมีที่ยืนบนเวทีโลกและชวนคนอ่านใหม่ ๆ กลับมาค้นต้นฉบับภาษาไทยต่อด้วย

บอกตามตรงว่าฉันมักจะนึกถึงภาพยนตร์แอ็กชันเรื่อง 'The Art of War' ทันทีเมื่อมีคนถามว่าตำราพิชัยสงครามถูกดัดแปลงเป็นหนังหรือเปล่า ฉบับที่คนตะวันตกคุ้นกันมากที่สุดคงเป็นหนังฮอลลีวูดชื่อเดียวกันที่ออกฉายในปี 2000 นำแสดงโดย Wesley Snipes ซึ่งใช้ชื่อและแนวคิดเรื่องยุทธศาสตร์เป็นจุดขาย แต่จริง ๆ แล้วมันเป็นงานฟิคชันแอ็กชันสมัยใหม่มากกว่าจะเป็นการเล่าเนื้อหาเชิงตำราโดยตรง ฉันคิดว่าความยากของการนำ 'พิชัยสงคราม' มาเป็นภาพยนตร์หรือซีรีส์อย่างตรงไปตรงมาคือมันเป็นตำรายุทธศาสตร์สั้น ๆ ที่เต็มไปด้วยสุภาษิตและหลักการ ไม่ได้มีโครงเรื่อง ตัวละคร หรือฉากต่อสู้ที่สามารถขยายเป็นพล็อตได้โดยตรง ผู้สร้างเลยมักเอาแนวคิดไปปรับ ใส่คอนเท็กซ์ร่วมสมัย หรือนำชื่อไปตั้งเป็นจุดขาย แล้วสร้างโครงเรื่องใหม่รอบ ๆ แนวคิดเหล่านั้น หลังดูฉบับแอ็กชันแล้ว ฉันมักหัวเราะในใจเล็ก ๆ ว่าแม้ชื่อเดียวกัน แต่ความเป็นตำราแท้ยังคงส่งอิทธิพลในระดับไอเดียมากกว่าจะกลายเป็นนิยายภาพเคลื่อนไหวที่ซื่อสัตย์ นั่นแหละเป็นเสน่ห์ของการเห็นตำราโบราณถูกตีความใหม่ในสื่อร่วมสมัย

เล่มแปลภาษาอังกฤษของ 'ปรปักษ์จำนน' ดูเหมือนยังไม่มีฉบับแปลอย่างเป็นทางการที่วางขายทั่วโลกเท่าที่ฉันตามข่าวมา ฉันเป็นคนที่ติดตามงานแปลจากทั้งสำนักพิมพ์และชุมชนแฟนคลับอยู่บ่อย ๆ และสิ่งที่เห็นคือผลงานไทยบางเรื่องมักต้องใช้เวลานานกว่าจะได้รับสิทธิ์แปลเป็นภาษาอังกฤษ หากไม่มีประกาศจากสำนักพิมพ์ใหญ่หรือสถาบันแปล ก็มีความเป็นไปได้สูงว่าเวอร์ชันอังกฤษที่เจอจะเป็นแปลไม่เป็นทางการที่แฟน ๆ แปลและโพสต์ลงฟอรั่มหรือบล็อกส่วนตัว การอ่านงานแปลแบบนั้นให้ระวังเรื่องคุณภาพและความต่อเนื่องของการแปล เพราะบางครั้งแปลแค่ตอนเปิดหรือบทแรก ๆ แล้วหยุดกลางคัน เมื่อมองจากมุมผู้ที่อยากเก็บเป็นเล่มจริง ฉันมักจะรอประกาศสิทธิ์จากสำนักพิมพ์หรือร้านหนังสือต่างประเทศที่มีการนำเข้า อย่างไรก็ตาม ถ้าความอยากอ่านมันพุ่งขึ้นมา บางคนเลือกอ่านแปลไม่เป็นทางการควบคู่กับการติดตามประกาศสิทธิ์อย่างเป็นทางการไปด้วย สุดท้ายแล้วหัวใจของฉันยังชอบเห็นงานที่รักได้รับการแปลอย่างถูกต้องและมีคุณภาพ เพราะนั่นช่วยให้ผู้เขียนได้รับเครดิตและผู้อ่านต่างชาติได้สัมผัสเนื้อหาตามเจตนาของต้นฉบับ

นี่เป็นเรื่องที่ทำให้หัวใจผมพองโตทุกครั้งเมื่อได้พูดถึงงานวรรณกรรมไทยรุ่นเก่าที่ถูกย้ายสลับไปเป็นภาษาอังกฤษ — และ 'มหาชาติคําหลวง' ก็อยู่ในกลุ่มงานที่ถูกแปลในหลายรูปแบบแต่ไม่มากนัก ผมเจอว่าการแปลที่พบได้ชัดเจนที่สุดคือการแปลจากต้นฉบับบาลีของนิทานชาดก โดยมักใช้ชื่อนานาชาติว่า 'Vessantara Jataka' ซึ่งมีการแปลเป็นภาษาอังกฤษในคอลเล็กชันนิทานชาดกต่างๆ แบบเรียงความหรือบทสรุป การแปลแบบนี้เหมาะกับผู้อ่านที่อยากเข้าใจโครงเรื่องหลักและบทเรียน แต่จะไม่เก็บอรรถรสโคลงฉบับไทยไว้ครบถ้วน อีกประเภทที่ผมชอบคือการตีความและเล่าใหม่เป็นภาษาอังกฤษของโครงเรื่องจากฉบับไทย โฉมนี้มักเป็นงานของนักวิชาการหรือนักเขียนที่แปลงโคลงเป็นประโยคภาษาอังกฤษหรือเป็นนิทานสำหรับเด็ก ซึ่งทำให้คนอ่านต่างภาษาติดตามจังหวะและความหมายหลักได้ง่ายขึ้น แม้จะสูญเสียความไพเราะเชิงโคลงแบบดั้งเดิมไปบ้างก็ตาม

การตามหา 'ตําราพิชัยสงคราม' ฉบับครบถ้วนในประเทศไทยมีเส้นทางที่หลากหลายและสนุกกว่าที่คิด — ในฐานะคนชอบสะสมหนังสือโบราณและหนังสือแปล ฉันมักเริ่มด้วยร้านหนังสือใหญ่ๆ เป็นหลัก เพราะที่นั่นมีฉบับพิมพ์ใหม่หรือฉบับบรรจุคำอธิบายอย่างเป็นทางการที่หาได้ง่ายที่สุด ตัวเลือกยอดนิยมในเมืองใหญ่เช่นร้านระดับชาติที่มีสาขาทั่วประเทศมักมีหลายรูปแบบทั้งฉบับแปลอย่างเป็นทางการและฉบับคัดสรรที่มีบรรณาธิการขยายความ เช่น ร้านหนังสือในห้างใหญ่หรือร้านออนไลน์ของพวกเขา ซึ่งสะดวกถ้าต้องการของใหม่ สภาพดี และการรับประกันการคืนสินค้าถ้าไม่ตรงปกหรือข้อมูลผิดพลาด นอกจากนี้ ฉันแนะนำให้มองหาฉบับที่มีคำอธิบายประกอบหรือบทวิเคราะห์จากนักประวัติศาสตร์หรือผู้เชี่ยวชาญ เพราะคำว่า 'ฉบับครบถ้วน' มักหมายถึงมีคำอธิบายเชิงบริบท เหตุการณ์ที่อ้างอิง และคำแปลที่ชัดเจน ซึ่งสำนักพิมพ์ที่เน้นงานวิชาการหรือสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยมักจะทำออกมาได้ดี ถ้าอยากได้ฉบับหายากหรือฉบับโบราณ ร้านหนังสือมือสองขนาดใหญ่และชุมชนผู้สะสมบนแพลตฟอร์มออนไลน์มักมีฉบับเก่าที่ครบถ้วนในแง่เนื้อหา เหมาะกับคนที่อยากได้เล่มที่พิมพ์ในช่วงเวลาหนึ่งๆ เพื่อศึกษามุมมองการแปลแต่ละยุค สุดท้าย ฉันมักให้คนที่สนใจเช็กรายละเอียดสำคัญก่อนซื้อ เช่น พิมพ์ครั้งที่เท่าไร ผู้แปลเป็นใคร มีคำนำจากนักวิชาการหรือไม่ และมีบรรณานุกรมหรือดัชนีประกอบหรือเปล่า รายการเหล่านี้ช่วยให้มั่นใจว่าได้ฉบับที่เรียกได้ว่า 'ครบถ้วน' จริงๆ ถ้าอยากได้แบบด่วนๆ ให้ลองดูร้านออนไลน์ของร้านหนังสือใหญ่หรือแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซที่มีรีวิวผู้ขาย แต่ถ้าชอบการพลิกอ่านเล่มจริง การไปเดินดูตามร้านหนังสือมือสองหรือร้านหนังสือที่เน้นหนังสือเก่าย่อมให้ความสุขอีกแบบหนึ่ง — ได้ทั้งเนื้อหาและกลิ่นของหน้ากระดาษเก่า ๆ ที่ทำให้การอ่านมีรสชาติยิ่งขึ้น

พอพูดถึงตำรายุทธศาสตร์เก่าแก่ที่ยังคมกริบจนถึงทุกวันนี้ ใคร ๆ ก็จะนึกถึง 'พิชัยสงคราม' ก่อนเสมอ ตำราย้อนกลับไปสู่จีนโบราณและปกติจะถือกันว่าเขียนโดย 'ซุนวู' (Sun Tzu) ผู้เป็นแม่ทัพและนักยุทธศาสตร์ยุคก่อนประวัติศาสตร์ของจีน งานชิ้นนี้ไม่ได้เป็นนิยายเล่าเรื่องเป็นเส้นตรง แต่เป็นคอลเล็กชันบทสั้น ๆ ที่แตะเรื่องการวางแผน การปฏิบัติการ และการบริหารทรัพยากรในสงคราม ตำรามีทั้งหมด 13 บท แต่ละบทเสนอหลักการเฉพาะ เช่น การประเมินสถานการณ์ การเสาะหาข่าวกรอง การวางแผนรบ การใช้ภูมิประเทศ และเทคนิคการลวงฝ่ายตรงข้าม หลักการสำคัญ คือการชนะโดยไม่ต่อสู้เมื่อเป็นไปได้ การใช้ความยืดหยุ่นมากกว่าการยึดติดกับรูปแบบตายตัว และการทำให้ศัตรูสับสนก่อนที่จะโจมตีจริง ๆ มุมมองส่วนตัวบอกได้ว่า 'พิชัยสงคราม' ไม่ได้สอนแค่การสู้รบ แต่สอนวิธีคิดเชิงยุทธศาสตร์ที่นำไปใช้ได้กับการบริหาร ความสัมพันธ์ หรือเกมการเมือง ตัวอย่างการใช้จริงเห็นได้บ่อยในวรรณกรรมจีนคลาสสิกอย่าง 'สามก๊ก' ที่หลายฉากสะท้อนแนวคิดของซุนวู ช่วงท้ายของตำราทิ้งความรู้สึกว่าการเป็นผู้นำที่เฉียบคมคือการอ่านสนามมากกว่าตะบันหน้าตรง ๆ