ใครแปลนิราศภูเขาทองเป็นภาษาอังกฤษที่น่าเชื่อถือ

การจะเลือกฉบับแปลที่มีคำอธิบายประกอบดีที่สุดสำหรับ 'นิราศภูเขาทอง' ผมมองที่ความครบถ้วนของข้อมูลเชิงวิชาการก่อนเสมอ โดยเฉพาะถ้าคุณอยากเข้าใจทั้งภาษา โครงสร้างบทกวี และบริบททางประวัติศาสตร์ ฉบับที่ผมมักแนะนำคือฉบับที่มีเครื่องหมายเชิงวิจารณ์ (critical apparatus) และหมายเหตุเชิงภาษาอย่างละเอียด เช่น อธิบายศัพท์โบราณ คำที่เปลี่ยนความหมายไปตามยุค รวมทั้งมีการอ้างอิงต้นฉบับหลายฉบับเพื่อให้เห็นการเปลี่ยนแปลงของข้อความ การใส่ภาพสำเนาต้นฉบับหรือบันทึกมือก็เพิ่มความเชื่อมโยงระหว่างผู้อ่านกับแหล่งข้อมูลดั้งเดิมได้ดี อีกจุดที่ทำให้ฉบับใดฉบับหนึ่งโดดเด่นคือบทนำเชิงบริบทที่บอกทั้งประวัติผู้ประพันธ์ สถานที่ที่กล่าวถึง และเหตุการณ์ทางสังคมในยุคนั้น ฉบับจากสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือหอสมุดแห่งชาติที่ใส่ตารางเปรียบเทียบคำแปล คำอธิบายเชิงโครงสร้าง และบรรณานุกรมแยกตามหัวข้อ จะตอบโจทย์นักอ่านที่ต้องการความลึก สำหรับผมแล้ว ฉบับแบบนี้ให้ความอุ่นใจว่าไม่ใช่แค่แปลตัวอักษร แต่พยายามให้ผู้อ่านเข้าใจภาพรวมของผลงานมากขึ้น

บทที่สามของ 'นิราศภูเขาทอง' เข้าถึงใจผมด้วยภาพของเมืองและผู้คนที่สะท้อนความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างศีลธรรม วัฒนธรรม และอำนาจในสังคมสมัยนั้น ผมเห็นว่าบทนี้ไม่ใช่เพียงบทบรรยายการเดินทางอย่างเดียว แต่นำเสนอช่องว่างระหว่างชนชั้นได้ชัดเจน ภาพของถนนหนทาง ผู้เดินทาง และความวุ่นวายรอบวัดหรือศูนย์กลางเมือง มักแฝงความหมายว่าชีวิตคนธรรมดาถูกลากไปมาโดยระบบที่ใหญ่กว่า ทั้งการคาดหวังทางศาสนา การอุปถัมภ์ของขุนนาง และการจัดลำดับความสำคัญของเมืองหลวงเหนือชุมชนท้องถิ่น การบรรยายอารมณ์หรือละครของบทสามจึงทำหน้าที่เหมือนกระจกที่สะท้อนความไม่เท่าเทียมของสังคม ทั้งในแง่เศรษฐกิจและสังคมนิยม นอกจากประเด็นชนชั้นแล้ว บทนี้ยังชวนให้คิดถึงการยึดถือศีลและพิธีกรรมเป็นเครื่องปลอบใจต่อความเปลี่ยนแปลง ผมรู้สึกว่าภาพการทำบุญหรือการเข้าวัดไม่ได้เป็นแค่พิธีกรรมส่วนบุคคล แต่กลายเป็นกลไกทางสังคมที่ช่วยจัดระเบียบความทุกข์และสร้างความชอบธรรมให้กับสถานะบางอย่าง การอ่านบทนี้แล้วจึงได้ภาพของสังคมที่เปราะบางแต่ยังยึดติดกับพิธีกรรมเป็นหลักประคองชีวิต และนั่นคือเหตุผลที่บทสามมีน้ำหนักทางสังคมมากกว่าแค่ความเพลิดเพลินจากการอ่านคำกลอนเท่านั้น

ยอมรับเลยว่าการอ่านฉบับต่างๆของ 'นิราศภูเขาทอง' ให้ความรู้สึกหลากหลายมาก ผมมักจะเริ่มสังเกตจากเรื่องพื้นฐานก่อน เช่นการสะกดคำและเครื่องหมายวรรณยุกต์ ฉบับเก่าที่ถอดจากพิมพ์ครั้งแรกยังคงใช้รูปคำและการเว้นวรรคแบบโบราณ บางคำที่เคยเขียนติดกันหรือใช้รูปพยัญชนะพิเศษถูกแก้ให้เข้ารูปแบบใหม่ในฉบับปรับปรุง ทำให้จังหวะอ่านเปลี่ยนไปแม้เนื้อหาจะเหมือนกัน และเสียงสัมผัสของคำบางคำหายไปเมื่อผู้จัดพิมพ์เลือกใช้คำร่วมสมัยเพื่อให้คนอ่านยุคใหม่เข้าถึงได้ง่ายขึ้น นอกจากนี้ยังมีความต่างเรื่องระดับภาษาและสำเนียงของผู้แปลหรือบรรณาธิการ บางฉบับยึดถือตามต้นฉบับแท้ ๆ เก็บคำสันสกฤต-บาลีไว้ครบถ้วน เหมาะกับผู้ที่อยากเห็นสภาพภาษายุคนั้น ในขณะที่ฉบับที่เน้นการอ่านคล่องจะปรับคำยากเป็นคำที่คุ้นเคยมากขึ้น บางฉบับยังแทรกคำอธิบายหรือคำแปลคำศัพท์โบราณในเชิงบรรยาย ทำให้ผู้อ่านที่ไม่ชำนาญเข้าใจได้เร็วขึ้นแต่ก็ลดความรู้สึกดั้งเดิมของบทกลอน สุดท้ายแล้วฉบับต่าง ๆ ยังแตกต่างกันที่การจัดรูปแบบบทร้อยกรอง เช่นการแยกวรรคหรือการขึ้นบรรทัดใหม่ ซึ่งมีผลต่อการรับรู้จังหวะและสัมผัสของบทกลอน ผมชอบฉบับที่รักษาจังหวะดั้งเดิมไว้ แต่ก็เห็นด้วยว่าบางคนอาจชอบฉบับที่ตีความใหม่เพื่อความเข้าใจ เหมือนกันกับงานศิลป์ที่ต้องเลือกว่าจะเก็บไว้แบบดั้งเดิมหรือปรับให้เข้ากับสมัยใหม่

แนะนำให้มองหาฉบับชำระหรือฉบับวิชาการที่มีหมายเหตุประกอบก่อนเสมอ เมื่อต้องอ้างอิง 'นิราศภูเขาทอง' ในงานวิจัย ความสำคัญไม่ได้อยู่ที่หน้าปกสวยงามแต่เป็นการชำระข้อความของบรรณาธิการและการอธิบายคำศัพท์โบราณที่มาพร้อมกับเชิงอรรถ ฉันมักให้ความสำคัญกับฉบับที่มีตัวชี้วัดแหล่งข้อมูล เช่น ข้อความเปรียบเทียบจากพิมพ์ครั้งก่อน ๆ หรือการระบุความแตกต่างของต้นฉบับ เพราะสิ่งเหล่านี้ช่วยให้ข้อสรุปทางวิชาการน่าเชื่อถือมากขึ้น ในเชิงปฏิบัติ ควรอ้างฉบับที่มีข้อมูลบรรณานุกรมครบถ้วน ได้แก่ ชื่อผู้แต่ง (สุนทรภู่), ชื่อเรื่องในเครื่องหมายคำพูด เช่น 'นิราศภูเขาทอง', ชื่อบรรณาธิการ/ผู้ชำระ, พิมพ์ครั้งและปี, สำนักพิมพ์ และเลขหน้า ตัวอย่างรูปแบบสั้น ๆ คือ สุนทรภู่. 'นิราศภูเขาทอง'. บรรณาธิการ (ช.) ชื่อบรรณาธิการ. สำนักพิมพ์, พ.ศ. หน้า. ฉันมองว่าการเลือกฉบับจากหน่วยงานทางวิชาการ เช่น สำนักพิมพ์ของมหาวิทยาลัยหรือกรมศิลปากร จะช่วยการันตีคุณภาพของการชำระข้อความและหมายเหตุ หากมีงบประมาณและเวลา ควรเปรียบเทียบกับพิมพ์เก่าเพื่อจับความเปลี่ยนแปลงของข้อความและบริบททางภาษาด้วย

บรรยากาศของบทกลอนโบราณแบบ 'นิราศภูเขาทอง' มีเสน่ห์ที่มักทำให้ฉันอยากหาเสียงอ่านคุณภาพดีมาเปิดฟังซ้ำอยู่เสมอ สิ่งแรกที่ฉันแนะนำคือหอสมุดแห่งชาติและห้องสมุดดิจิทัลของสถาบันการศึกษาที่เก็บรวบรวมวรรณกรรมโบราณไว้ ส่วนใหญ่จะมีไฟล์เสียงบันทึกการอ่านหรือการบรรยายจากนักวิชาการ ซึ่งมักให้คุณภาพเสียงค่อนข้างดีและมีข้อมูลอ้างอิงครบถ้วน การเข้าถึงบางครั้งต้องสมัครสมาชิกหรือขอสิทธิ์เข้าชม แต่ก็ได้ไฟล์ที่ชัดและน่าเชื่อถือ อีกแหล่งที่ฉันมักใช้คือคลังเสียงของสถานีวิทยุเก่า ๆ หรือรายการวิทยุวรรณกรรมบนช่องออนไลน์ ซึ่งมักบันทึกเสียงโดยนักพากย์หรือศิลปินรุ่นเก๋า เสียงอ่านแบบนี้มีมิติและน้ำหนักทางอารมณ์มาก หากอยากได้ไฟล์ความละเอียดสูง ให้มองหาไฟล์ต้นฉบับในรูปแบบ WAV หรือ MP3 บิทเรตสูง หากเจอเฉพาะบนยูทูบ ให้ดูคำอธิบายหรือช่องที่เผยแพร่เพื่อขอไฟล์ความคมชัดมากขึ้นจากเจ้าของผลงาน ตอนสุดท้ายฉันมักตรวจดูว่าการบันทึกนั้นเป็นงานในสาธารณสมบัติหรือได้รับอนุญาตเผยแพร่หรือไม่ เพราะจะส่งผลต่อการดาวน์โหลดและนำไปใช้ส่วนตัว หากมีโอกาสได้ติดต่อกับผู้บันทึกเสียงโดยตรง บางครั้งพวกเขายอมส่งไฟล์ต้นฉบับให้ฟัง ซึ่งสำหรับฉันแล้ว การได้ฟัง 'นิราศภูเขาทอง' ในฉบับเสียงคุณภาพสูงแบบนี้ทำให้บทกลอนมีชีวิตอีกครั้งและน่านั่งฟังนาน ๆ

แปลคำว่า 'นิราศ' เป็นอังกฤษได้หลายเฉดสี ขึ้นกับว่าต้องการเน้นส่วนไหนของงาน — การเดินทางจริง ๆ หรือความโหยหาทางอารมณ์ที่ฝังอยู่ในกลอน ผมมักเริ่มจากการคิดว่าอยากให้ผู้อ่านต่างชาติรับรู้ความเป็นต้นฉบับมากแค่ไหน ถ้าต้องการถนอมความพิเศษของคำไทยให้คงอยู่ การใช้โรมันไลซ์แบบ 'Nirat' ตามด้วยคำอธิบายในวงเล็บหรือใต้ชื่อ เช่น 'Nirat: A Journey Poem' หรือ 'Nirat: A Thai Travel Lament' เป็นทางเลือกที่ปลอดภัยและให้เกียรติต้นฉบับ เพราะคำว่า 'นิราศ' รวมทั้งความหมายของการเดินทางควบคู่กับความพลัดพราก ทางอ้อม การใช้คำว่า 'travelogue' อย่างเดียวจะชัดเจนแต่ขาดมิติของบทกวี ส่วน 'journey poem' หรือ 'travel poem' ช่วยสื่อว่าเป็นงานกวี แต่ก็อาจดูทั่วไปเกินไปในบางบริบท จากมุมมองของผม การแปลชื่อเรื่องควรทำให้เสียงของบทกวียังอยู่ — บางครั้งผมเลือกผสมกัน เช่นให้ชื่อไทยคงไว้และเพิ่มคำอธิบายที่เตือนผู้อ่านถึงโทน เช่น 'Nirat: Poems of Departure' หรือ 'A Thai Nirat (Journey-Lament)'. บทสรุปคือไม่มีคำตอบเดียวที่ถูกที่สุด แต่ถ้าต้องเลือกเพียงหนึ่งทาง ผมมักจะใช้โรมันไลซ์ควบคู่กับคำอธิบายสั้น ๆ เพราะมันรักษาทั้งตัวตนทางวัฒนธรรมและความเข้าใจของผู้อ่านต่างชาติได้ดี

เมื่อพูดถึง 'นิราศภูเขาทอง' ผมมักนึกถึงความงามทางภาษาและความเป็นคลาสสิกที่ทำให้งานชิ้นนี้ถูกพิมพ์ซ้ำมาแล้วหลายยุคสมัย — งานชิ้นนี้เป็นของสุนทรภู่ซึ่งผลงานของเขาอยู่ในสาธารณสมบัติ ดังนั้นจะเจอฉบับพิมพ์และฉบับดิจิทัลได้ค่อนข้างง่าย ไม่เพียงแต่ฉบับรวมเล่มที่วางขายตามร้านหนังสือใหญ่ๆ เท่านั้น แต่ยังมีฉบับที่เป็นบทความวิชาการหรือฉบับหมายเหตุของคณะมนุษยศาสตร์ในมหาวิทยาลัยหลายแห่งด้วย ถ้าอยากได้เล่มที่มีคำอธิบายเชิงวรรณกรรมหรือคำแปลภาษาอังกฤษ ให้มองหาฉบับของสำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยหรือสำนักพิมพ์ที่เน้นหนังสือศึกษาวรรณกรรม เพราะมักใส่สารบัญ คำอธิบาย และบันทึกประกอบมาให้ครบถ้วน ผมเคยใช้บริการห้องสมุดและคลังดิจิทัลหลายครั้งแล้ว พบว่าหอสมุดแห่งชาติและคลังเอกสารของมหาวิทยาลัยมักมีสแกนหรือไฟล์ PDF ของงานสุนทรภู่ให้ดาวน์โหลดหรืออ่านออนไลน์ได้ฟรี ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีถ้าต้องการต้นฉบับที่เชื่อถือได้ ส่วนผู้ที่อยากมีหนังสือเก็บสะสม แนะนำไปร้านหนังสือใหญ่ เช่น ร้านที่มีหมวดวรรณคดีไทย หรือมองหาฉบับพิมพ์เก่าในร้านหนังสือมือสองและตลาดนัดหนังสือออนไลน์ เพราะบางครั้งจะพบฉบับพิมพ์เก่าสวยๆ ที่มีหมายเหตุกับภาพประกอบเฉพาะยุค สำหรับเวอร์ชันหนังสือเสียง ช่องทางที่หาได้บ่อยคือแพลตฟอร์มหนังสือเสียงในไทยซึ่งมีผลงานคลาสสิกอ่านโดยนักพากย์ รวมถึงรายการอ่านบทกวีในพอดแคสต์และวิดีโอบนยูทูบที่มีการตีความเสียงและดนตรีประกอบ ช่วงที่ผมฟัง ฉบับอ่านสดบนยูทูบให้ความรู้สึกใกล้เคียงการฟังคนเล่าเรื่อง ต่อให้ตั้งใจอ่านด้วยสายตา ผมก็รู้สึกว่าวิธีการนำเสนอในรูปแบบเสียงช่วยเพิ่มมิติให้บทกวีได้ เพราะฉะนั้นถ้าไม่จำเป็นต้องซื้อ ก็ควรลองฟังตัวอย่างจากช่องที่เชื่อถือได้ก่อน เพื่อเลือกสไตล์การอ่านที่ชอบแล้วค่อยตัดสินใจซื้อหรือเก็บไว้ฟังบ่อยๆ

แค่เอ่ยชื่อ 'นิราศภูเขาทอง' ก็รู้สึกเหมือนได้ยืนมองภูเขาทองจากมุมสูง แล้วค่อยๆ นึกภาพผู้เดินทางคนนั้นที่ทั้งเหนื่อยและมีความคิดลึกซึ้งในใจ เราเชื่อว่า 'นิราศภูเขาทอง' แต่งโดย 'สุนทรภู่' กวีเอกแห่งรัตนโกสินทร์ ซึ่งฝีมือการแต่งกลอนและนิราศของท่านทำให้ผลงานเหล่านี้ยังคงมีพลังทางอารมณ์จนถึงทุกวันนี้ ในเชิงความหมาย มันไม่ใช่แค่บันทึกการเดินทางทางกาย แต่เป็นการเดินทางทางใจที่บอกเล่าเรื่องของความคิดถึง โหยหา และการไตร่ตรองชีวิตผ่านภาพธรรมชาติและเหตุการณ์ระหว่างทาง การปีนภูเขาทองจึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของการพยายามเอาชนะอุปสรรคภายในจิตใจ ไม่ต่างจากการปีนขึ้นสู่จุดสูงสุดของความคิดหรือความรู้สึก ในฐานะคนที่ชอบอ่านบทกลอนเก่าๆ รูปแบบนิราศทำให้รู้สึกเหมือนกำลังฟังเรื่องราวผ่านเปลวเทียน เสียงฝีเท้า และภาพท้องฟ้ายามพลบค่ำ ภาษาของ 'สุนทรภู่' เต็มไปด้วยภาพพจน์ที่จับได้ง่ายแต่ลึกซึ้ง ตัวอย่างเช่นการใช้รายละเอียดสภาพอากาศ เสียงนก หรือบ้านเรือนที่ผ่าน เพื่อสะท้อนอารมณ์ของผู้เล่า บางช่วงให้ความรู้สึกอ่อนโยน บางช่วงก็กระแทกใจเหมือนเข็มแทง ความเก่งกาจของกวีอยู่ตรงการสอดประสานเหตุการณ์จริงเข้ากับความรู้สึกจนผู้อ่านรู้สึกร่วมได้ทันที ส่วนมุมเปรียบเทียบ ฉันมักเอา 'นิราศภูเขาทอง' มาเทียบกับ 'นิราศเมืองแกลง' เพื่อดูวิธีที่กวีใช้สถานที่ต่างกันเป็นฉากสะท้อนใจคนละแบบ ผลลัพธ์คือทั้งสองเรื่องให้บทเรียนเกี่ยวกับการเดินทางและความคิดถึงที่ต่างกัน แต่ต่างก็ทรงพลังไม่แพ้กัน ท้ายสุด งานชิ้นนี้ยังคงมีชีวิตเพราะมันจับจุดสากลของความเป็นมนุษย์—การเดินทาง การพรากจาก และความหวังว่าจะได้พบจุดหมายสักแห่ง แม้ภาษาเป็นของโบราณ แต่หัวใจที่ท่านถ่ายทอดยังคงเต้นอยู่ในผู้อ่านยุคใหม่อย่างเราเสมอ

ตั้งแต่หน้ากระดาษแรกของ 'นิราศภูเขาทอง' ฉันรู้สึกว่าภาษากระชับและมีจังหวะเป็นของตัวเอง ต่างจากนิราศบางบทที่เน้นการเล่าเรื่องเป็นลำดับทางภูมิศาสตร์ชัดเจน บทนี้ให้ความรู้สึกเหมือนผู้เล่ากำลังค่อย ๆ ขีดเส้นรำลึกในใจ ทั้งภาพทิวทัศน์และความคิดลอยเข้ามาผสมกันจนยากแยกว่าอะไรเป็นคำบรรยาย อะไรเป็นอารมณ์ ฉันชอบว่าการใช้คำและสำนวนในเล่มนี้มักจะเล่นกับโทนเหงาแบบละเอียด บางวรรคดูเหมือนจะหยุดหายใจ แล้วค่อยต่อด้วยภาพซุกซ่อนที่บอกเล่าได้มากกว่าเป็นคำพูดตรง ๆ เปรียบเทียบกับ 'นิราศเมืองแกลง' ที่ฉันอ่านคู่กันแล้วพบความต่างชัดเจนตรงจังหวะและมุขเล่าเรื่อง 'นิราศเมืองแกลง' มักมีความเป็นนักเดินทางที่ชัดเจนกว่า บทบรรยายฉาบฉลุยไปตามสถานที่และเหตุการณ์ แต่ก็ใช้มุกเปรียบเทียบหรือการเล่นคำเพื่อคลายเครียดและสร้างสีสัน ในขณะที่ 'นิราศภูเขาทอง' เลือกเก็บรายละเอียดเล็ก ๆ น้อย ๆ ของท้องถนน ผู้คน และความคิดส่วนตัวไว้เป็นเครื่องย้ำอารมณ์ ความเศร้าในเล่มจึงไม่ได้เป็นการร้องไห้ดัง แต่เป็นการสอดส่ายสายตาแล้วเห็นซากของสิ่งที่เคยมีค่า ฉันว่ามันเหมือนการฟังเพลงแจ๊สช้า ๆ ที่เต็มไปด้วยช่องว่างมากกว่าการฟังเพลงท่วงทำนองตรงไปตรงมา นอกจากโทนและเทคนิคแล้ว ฉันยังสังเกตเรื่องการใช้ภูมิทัศน์เป็นตัวละครใน 'นิราศภูเขาทอง' อย่างชัดเจน ภูเขา ต้นไม้ ศาลเจ้า หรือถนนที่ผ่าน ไม่ได้ถูกใช้เป็นฉากเฉย ๆ แต่เป็นกระจกสะท้อนอารมณ์ผู้เล่า ในขณะที่ 'นิราศเมืองแกลง' มักให้ความสำคัญกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นและคนที่พบเจอมากกว่า ทำให้สองงานนี้แม้ร่วมอยู่ในพันธุ์นิราศเดียวกัน แต่สัมผัสที่ให้กับผู้อ่านกลับต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ ฉันอ่านสองเล่มนี้สลับกันแล้วรู้สึกเหมือนได้เจอทั้งการเดินทางทางกายและการเดินทางทางใจในรูปแบบที่ต่างกัน — แล้วก็นั่งยิ้มกับความงามของภาษาไทยที่สามารถพาเราไปได้ทั้งสองทางแบบไม่เร่งรีบ

ชื่อ 'ภูเขามังกรหยก' ฟังแล้วอาจทำให้หลายคนงงได้เพราะชื่อแบบนี้อาจถูกใช้เป็นชื่อปกไทยของงานแปลหลายชิ้นหรืออาจเป็นชื่อตีพิมพ์ทับซ้อนกับฉบับอื่น ๆ ฉันมักเจอกรณีที่ชื่อหนังสือภาษาท้องถิ่นไม่ตรงกับชื่อมาตรฐานของต้นฉบับ ทำให้การถามถึง 'ใครเป็นผู้แปล' ต้องระบุฉบับหรือสำนักพิมพ์ด้วย แต่ในมุมของคนอ่านคนหนึ่ง ผมให้ความสำคัญกับหน้าคำนำและหน้าชื่อเรื่องมากเพราะตรงนั้นมักบอกชัดว่า 'แปลโดย...' ใครที่สะสมหนังสือเก่าจะรู้ว่า Translator บางครั้งใช้ชื่อปากกาหรือไม่มีเครดิตใหญ่โตบนปก จึงต้องสังเกตคีย์ข้อมูลอื่น ๆ เช่น ISBN ปีพิมพ์ และชื่อสำนักพิมพ์ประกอบ เมื่อผมเปิดหนังสือเล่มใดที่ไม่แน่ใจ ฉันจะพลิกไปดูหน้าลิขสิทธิ์ — ส่วนมากเห็นชื่อผู้แปลชัดเจน หรือถ้าเป็นฉบับเก่าอาจมีบันทึกในคำนำของบรรณาธิการ ถ้าคุณมีหน้าปกหรือภาพของฉบับนั้นในมือ ลองมองหาบรรทัดที่เขียนว่า 'แปลโดย' หรือข้อมูลสิทธิ์ลิขสิทธิ์ที่มุมล่างของปกหลัง เพราะส่วนใหญ่ผู้แปลจะได้รับการเครดิตตรงนั้น อย่างไรก็ตาม ถ้าคำถามของคุณหมายถึงฉบับแปลที่เป็นที่รู้จักหรือฉบับจากสำนักพิมพ์ใหญ่ ชื่อผู้แปลอาจแตกต่างกันไปตามยุคสมัยและฉบับพิมพ์ ซึ่งเป็นเหตุผลที่คำตอบเดียวอาจไม่พอ