กาพย์เห่เรือ ผู้แต่ง คือใครในสมัยอยุธยา?

พูดกันถึง 'กาพย์เห่เรือ' แล้ว ผมมักจะอธิบายให้เพื่อนไม่เข้าใจการแบ่งชนิดของบทกวีไทยฟังง่าย ๆ ว่า มันไม่ใช่ผลงานชิ้นเดียวที่เขียนโดยคน ๆ เดียว แต่เป็นรูปแบบร้อยกรองที่วิวัฒนาการมาจากพิธีกรรมในราชสำนัก ต้นกำเนิดของ 'กาพย์เห่เรือ' ผสมผสานระหว่างบทสวด บทร้องประกอบพิธีและการประโคมในงานพระราชพิธีล่องเรือ พัฒนามาตั้งแต่สมัยอยุธยาและถูกขัดเกลาในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น โดยบทส่วนใหญ่มาจากกวีหลวงหรือกลุ่มนักประพันธ์ในวัง ซึ่งส่วนมากไม่ได้ลงชื่อผู้แต่ง ทำให้กล่าวได้ว่ามันเกิดจากผลงานร่วมของช่างภาษาในราชสำนักมากกว่าจะมีเจ้าของเดียว เมื่อฟังเห่เรือในงานแห่จริง ๆ แล้วจะเห็นหน้าที่ของบทกาพย์นี้ชัด คือใช้ยกย่องพระมหากษัตริย์และเล่าเรื่องความงามของขบวนเรือ นั่นทำให้บทแบบนี้มีทั้งความเป็นพิธีและความไพเราะในตัวเอง ไม่จำเป็นต้องรู้ว่าผู้แต่งคนแรกเป็นใคร แต่การเข้าใจบริบททางประวัติศาสตร์ช่วยให้เราซาบซึ้งกับบทประพันธ์ประเภทนี้มากขึ้น

ประวัติศาสตร์วรรณคดีไทยชี้ชัดว่า 'กาพย์เห่เรือ' มีรากศัพท์และการใช้งานย้อนไปถึงสมัยอยุธยา แต่ที่ผมมองว่าน่าจะทำให้ผลงานต่าง ๆ ของผู้ประพันธ์ถูกบันทึกและเผยแพร่มากขึ้นจริง ๆ คือสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ในช่วงนั้นการประพันธ์เชิงพิธีการและวังหลวงได้รับการสนับสนุนมากขึ้น ทำให้บทเห่เรือจากระบบวรรณกรรมปากเปล่าถูกนำมาจัดรูปแบบเป็นกาพย์ที่มีฉันทลักษณ์ชัดเจน ผมเองมักคิดถึงภาพกวีอย่างผู้ที่ได้รับอิทธิพลจากรสวรรณคดีรัตนโกสินทร์ซึ่งนำเนื้อหาเห่เรือมาประพันธ์ในรูปแบบที่อ่านและบันทึกได้ ทำให้ผลงานเหล่านั้นรอดพ้นจากการลืมเลือนไปเมื่อเทียบกับยุคก่อน ท้ายที่สุด ความเป็นระบบในยุครัตนโกสินทร์ทำให้ 'กาพย์เห่เรือ' กลายเป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์หรือบันทึกทางวรรณกรรม มากกว่าการเป็นเพลงเห่ที่อยู่แค่ในความทรงจำของชุมชน ซึ่งเป็นเหตุผลหลักที่ผมเชื่อว่างานของผู้แต่งถูกเผยแพร่และคงอยู่ถึงปัจจุบัน

ในฐานะคนที่ติดตามงานกวีไทยมานาน ผมมองว่าเมื่อพูดถึง 'กาพย์เห่เรือ' แล้วชื่อที่ได้รับการยกย่องสูงสุดในวงการวรรณคดีมักจะเป็นพระราชนิพนธ์ของรัชกาลที่ 2 มากที่สุด เพราะฝีมือด้านภาษาและจังหวะของท่านเข้ากับลักษณะของเห่เรือ—ต้องอ่อนหวาน ลื่นไหล และคล้องจองได้งดงาม การที่รัชกาลที่ 2 ได้รับการยอมรับไม่ใช่แค่เพราะเป็นพระมหากษัตริย์ แต่เพราะผลงานของท่านมีอิทธิพลทางวรรณศิลป์ต่อกวีรุ่นหลัง ผมชอบสังเกตว่าท่อนที่ใช้ภาพพจน์และการย้ำคำของท่าน มักถูกยกเป็นแบบอย่างเมื่อนักวิชาการวิเคราะห์จังหวะและโวหารของกาพย์ชนิดนี้ นอกจากนี้ในวงการศึกษาวรรณคดีไทย งานของท่านมักถูกอ้างอิงเพื่ออธิบายโครงสร้างและสุนทรียะของกาพย์ไทยแบบดั้งเดิม ส่วนตัวแล้วผมคิดว่าการยอมรับสูงสุดนี้มาจากการที่ผลงานของท่านถูกนำไปใช้งานพิธีและการแสดงหลายครั้ง ทำให้คนทั่วไปคุ้นเคยกับท่วงทำนองและภาษาที่ใช้ในกาพย์เห่เรือมากกว่างานของกวีคนอื่น ๆ ซึ่งช่วยยืนยันสถานะทางวรรณคดีของท่านได้ชัดเจน

หลังจากได้ยินคำเห่เรือครั้งแรก ผมรู้สึกว่ามันไม่ใช่แค่บทกลอนสำหรับการพายเรือเท่านั้น แต่เป็นการบันทึกวัฒนธรรมทางน้ำของชาติไว้ในจังหวะและคำพูด ท่วงทำนองของ 'กาพย์เห่เรือ' ถูกออกแบบให้ขับเน้นภาพวิถีชีวิตบนผิวน้ำ เช่น การเคลื่อนลำน้ำ การประดับพระราชอัครยศ และการสรรเสริญพระมหากษัตริย์ บทกลอนเหล่านี้จึงกลายเป็นแกนกลางของพิธีกรรมใหญ่ๆ เช่น 'พยุหยาตราทางชลมารค' ที่ผมเคยไปดูแล้วรู้สึกถึงความยิ่งใหญ่ของภาษา เมื่ออ่านหรือฟังจะเห็นภาพการเคลื่อนไหวของพาย เหนือคำที่เรียบหรูแต่คมชัด ผลกระทบต่อวรรณคดีไทยไม่ได้จำกัดแค่รูปแบบเท่านั้น แต่ขยายไปยังการเลือกใช้คำถ่ายทอดอำนาจและศักดิ์ศรี การเรียบเรียงจังหวะที่เข้ากับดนตรีไทย รวมถึงการฝึกฝนการอ่านออกเสียง บรรดากวีรุ่นหลังยืมจังหวะและคำภาพจากแบบแผนนี้ไปใช้ในบทมหากาพย์หรืองานนิทานยาว ทำให้ภาษาในงานวรรณกรรมไทยมีมิติของพิธีกรรมและภาพพจน์ร่วมสมัยมากขึ้น ผมมักคิดว่าความงดงามตรงนั้นยังคงหลงเหลืออยู่เวลาที่ได้ยินบทกลอนโบราณโผล่มาในงานศิลปะสมัยใหม่ นับเป็นมรดกทางภาษาและความหมายที่ยังคงมีชีวิตไปกับสังคมรุ่นแล้วรุ่นเล่า

เคยสงสัยอยู่เสมอว่า 'กาพย์เห่เรือ' ทำไมมีเสน่ห์เฉพาะตัวที่แยกออกจากบทประพันธ์อื่นๆ ได้ชัดเจนขนาดนี้ ผมมองว่าสิ่งที่ทำให้มันต่างชัดคือจังหวะและหน้าที่ของบท — มันถูกออกแบบมาเพื่อการแสดงและพิธีกรรม เหมือนเสียงเรียกเห่ที่ลื่นไหล มีทั้งการเล่นเสียงซ้ำ คำพ้องจังหวะ และการเว้นวรรคที่ทำให้เกิดท่วงทำนองเหมือนเพลงมากกว่าคำร้อยกรองธรรมดา เมื่อเทียบกับ 'โคลง' ซึ่งยึดติดกับมาตราตัวสะกดและความสมมาตรเชิงเสียงมากกว่า จะพบว่า 'กาพย์เห่เรือ' ไม่ได้ยึดแบบแผนเชิงคณิตศาสตร์แน่นหนานัก แต่เน้นการสื่อสารภาพและการเรียกร้องอารมณ์ร่วม อีกทั้งยังมีการใช้ภาษาที่ไพเราะและใกล้ผู้ฟังในระดับการออกเสียง ทำให้ฟังแล้วเหมาะกับงานพิธี เช่นงานแห่หรือบรรเลงบนเรือ ขณะที่กลอนแบบ 'กลอนสุภาพ' จะเน้นความละเอียดอ่อนของถ้อยคำและความสมดุลของคู่คำมากกว่า ส่งผลให้ความรู้สึกที่ได้จึงต่างกันอย่างชัด สรุปว่าถ้าจะพูดให้เห็นภาพง่ายๆ ผมมักเปรียบ 'กาพย์เห่เรือ' กับบทเพลงที่แต่งมาให้ 'พูดกับผู้คนในงาน' ขณะที่รูปแบบอื่นอย่าง 'โคลง' หรือ 'กลอนสุภาพ' มักเป็นบทสนทนาเชิงปัจเจกหรืองานประพันธ์ที่อ่านในความเงียบ ซึ่งนี่แหละทำให้สไตล์ของมันเด่นและไม่เหมือนใครในวงการวรรณกรรมไทย

กาพย์เห่เรือไม่ได้เกิดขึ้นจากผู้แต่งเพียงคนเดียว แต่เป็นรูปแบบกวีนิพนธ์ที่ราชสำนักและกวีหลายรุ่นนำไปใช้ในพิธีและงานเฉลิมฉลองต่างๆ เมื่อมองจากมุมคนชอบอ่านกวีนิพนธ์ สายงานนี้มักเชื่อมโยงกับชื่อของสุนทรภู่ในฐานะกวีเอกของไทย เพราะท่วงทำนองและฝีมือการแต่งกลอนของเขาช่วยผลักดันมาตรฐานภาษาและจังหวะฉันทลักษณ์ ทำให้ผลงานชั้นยอดอย่าง 'พระอภัยมณี' ถูกยกย่องอย่างกว้างขวาง แม้ว่างานชิ้นนั้นจะไม่ใช่กาพย์เห่เรือโดยตรง แต่ความช่ำชองในการใช้กาพย์และบทบรรยายของเขาสะท้อนถึงฝีมือที่สร้างแรงบันดาลใจให้บทเห่เรือหลายชิ้นตามมา ความประทับใจส่วนตัวคือเวลาผมอ่านท่อนที่มีจังหวะเห่ล้อกับภาพการเคลื่อนของเรือ จะรู้สึกได้ถึงการประสานกันระหว่างคำและท่วงท่าเหมือนชมการแสดงเก่าๆ ที่ยังมีชีวิตอยู่ในหน้าอักษร นี่แหละเสน่ห์ของกาพย์เห่เรือที่ทำให้ผู้คนยังคงพูดถึงทั้งฝีมือผู้แต่งและบริบทพิธีกรรมของมัน

ในความทรงจำของฉัน 'กาพย์เห่เรือ' เป็นบทกลอนที่สวยงามและมีหน้าที่ชัดเจนในราชสำนักไทย ไม่ใช่ผลงานของคนเดียวเสมอไป แต่เกิดจากมือกวีและนักประพันธ์ในวัง—ทั้งกวีในราชสำนักและบางครั้งก็มาจากพระมหากษัตริย์ที่มีฝีมือทางวรรณศิลป์ บทกลอนพวกนี้ถูกประพันธ์ขึ้นเพื่อใช้ประกอบการพายเรือและขับขานระหว่างการล่องเรือของราชบัลลังก์ เรียกว่าเป็นทั้งเสียงเชียร์และบทบอกเล่าที่ช่วยสร้างบรรยากาศให้เหตุการณ์มีความยิ่งใหญ่และเป็นระเบียบ ฉันมักนึกถึงภาพกระบวนพยุหยาตราชลมารคที่มีเรือพระที่สง่างาม ลวดลายทองสุก และเสียงกวีขับกล่อมให้จังหวะพาย กวีแต่งกลอนเพื่อให้เข้ากับทำนองและการเคลื่อนไหวของพายนั้น ๆ บางบทเน้นสรรเสริญพระมหากษัตริย์ บางบทเล่าเรื่องตำนานหรือพรรณนาแม่น้ำสองฝั่ง ทั้งหมดมีเป้าหมายร่วมกันคือเสริมพิธีและเชื่อมโยงผู้ร่วมงานกับความหมายเชิงสัญลักษณ์ของพระราชพิธี เมื่อพูดถึงพิธีที่ใช้ 'กาพย์เห่เรือ' มากที่สุด มักเชื่อมโยงกับพิธีลอยเลียบริมพระราชพิธี เช่นงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษกหรือการบูชาพระบรมศพ การใช้บทกลอนในโอกาสเหล่านี้ช่วยลดความเคร่งเครียดและย้ำภาพความเป็นระเบียบของราชพิธีได้อย่างมีรสนิยม สรุปแล้วสำหรับฉันเสียงลำนำเหล่านี้คือส่วนหนึ่งของการจัดพิธีที่ทำให้ประวัติศาสตร์เคลื่อนไหวได้ด้วยท่วงทำนอง

จังหวะของคำใน 'กาพย์เห่เรือ' ทำให้ฉันมองเห็นคนเขียนเป็นช่างสื่อสารที่ชำนาญการเล่นกับเสียงและการเคลื่อนไหวของภาษา ในมุมมองนี้ผู้แต่งไม่เพียงแต่เขียนเพื่อให้คำสวยงามบนกระดาษ แต่เพื่อให้คำพร้อมจะถูกอ่านออกเสียง ร้องเรียก และประสานกับการพายเรือ ฉันมักสังเกตว่าผู้แต่งใช้การจับคู่สัมผัสและการเว้นจังหวะอย่างมีชั้นเชิง ทำให้แต่ละวรรคมีความกระชับและสามารถแปรสภาพเป็นเสียงได้ทันที นอกจากมิติของเสียงแล้ว โครงสร้างวรรคและการเลือกใช้คำโบราณก็เป็นอีกเทคนิคที่เห็นได้ชัด ผู้แต่งหยิบคำที่มีน้ำหนักทางความหมายและจังหวะ มาเรียงเพื่อสร้างทั้งภาพและการเคลื่อนไหวในเวลาเดียวกัน ผลคือบทเห่ที่มีมิติทั้งภาพ เสียง และรสศิลป์ ซึ่งทำให้ฉันรู้สึกว่าผู้แต่งไม่ได้เขียนแค่เพื่อความไพเราะ แต่เพื่อการแสดงที่เชื่อมคน ฟัง และพิธีกรรมเข้าด้วยกัน

ย้อนกลับไปในภาพลำน้ำและพิธีที่ผมชอบจินตนาการอยู่เสมอ การปรบมือและเสียงพายพร้อมเสียงร้องนำคือสิ่งที่ทำให้บทเพลงโบราณนั้นมีชีวิต สำหรับผม 'กาพย์เห่เรือ' เกิดขึ้นจากความจำเป็นในการประสานจังหวะพายและการเชิดชูพระราชพิธี เป็นรูปแบบวรรณกรรมที่มีรากในสมัยอยุธยาและพัฒนาขึ้นเป็นมารยาทของราชสำนัก เสียงเรียกจังหวะที่ดูเรียบง่ายในตอนแรกค่อย ๆ ถูกแต่งเติมให้มีคติความหมาย มีบทบาททั้งในงานพิธี การเฉลิมฉลอง และการแสดงที่เปี่ยมด้วยสัญลักษณ์ ตอนที่ศึกษาเพลงบรรเลงในพิธีราชกรรม ผมรู้สึกได้ว่ารูปแบบนี้ถูกยกระดับในรัชกาลต่อ ๆ มา จนกลายเป็นสำนึกทางวัฒนธรรมที่ผูกโยงคนกับแม่น้ำและรัฐสภาพที่ทำให้ร้องและฟังได้ทั้งสองฝั่งคลอง การได้ยินบทร้องเหล่านี้ครั้งหนึ่งทำให้ผมยอมรับเลยว่ามันมากกว่าคำประพันธ์ แต่เป็นพลังร่วมของชุมชนและประวัติศาสตร์