Deseri Under Our Uniform

ANG ARAW NG KAHIHIYAN

Ang araw na ito ay dapat na ang pinakamagandang araw sa buhay ni Yana Reyes.

Nasa harap siya ng malaking auditorium ng Unibersidad ng Maynila, nakasuot ng puting bestida na pinaghirapan niyang bilhin — may manipis na panyo na nakatali sa kanyang leeg, at ang kanyang buhok ay maayos na nakatalikod. Sa harap ng kanya’y libu-libong tao: mga magulang, kaibigan, kamag-aral, at propesor. Ang lahat ay nakangiti, naghihintay na marinig ang kanyang pangalan at makita siyang tumakbo patungo sa entablado para tanggapin ang kanyang diploma bilang medical graduate.

“Isang malaking karangalan na ibigay sa inyo ang mga bagong doktor ng Unibersidad ng Maynila,” sabi ni Dean Mendoza, ang pangulo ng kolehiyo ng medisina, habang hawak ang mic. Ang kanyang boses ay malakas at puno ng pagmamalaki. “Ang mga taong ito ay nagtrabaho ng husto, nagtiis ng pagod, at pinatunayan na sila ay karapat-dapat sa titulo na ito.”

Yana ay napangiti. Sa loob ng limang taon, ito na ang pinakahihintay niya. Mula noong bata pa siya, pangarap na niyang maging doktor — para tulungan ang mga may sakit, para gawing mas maganda ang mundo, para ipagmalaki ng kanyang mga magulang. Ang kanyang ama, si Tatay Roberto, ay nakaupo sa unang hanay kasama ang kanyang ina, si Nanay Elena. Nakangiti silang dalawa, at kita sa mga mata nila ang kaligayahan.

“Susunod na nating tatawagin ang pangalan ng estudyanteng nakakuha ng pinakamataas na marka sa thesis — si Yana Reyes!”

Ang lahat ay nagpalakpakan. Yana ay tumayo, naninigas sandali dahil sa kaba at kaligayahan. Papunta na siya sa entablado nang biglang tumayo si Dr. Santos, ang kanyang propesor sa thesis, at kumuha ng mic mula kay Dean Mendoza.

“Pahintulot po, Dean,” sabi ni Dr. Santos. Ang kanyang boses ay malamig at walang awa — ibang-iba sa boses na nakilala ni Yana sa loob ng isang taon. “Mayroon akong mahalagang bagay na sasabihin.”

Ang palakpakan ay tumigil. Lahat ay tumingin kay Dr. Santos, kaba na ang nararamdaman. Yana ay tumigil din, ang kanyang puso ay biglang tumibok nang mabilis.

“Batay sa aming pagsisiyasat nitong nakaraang linggo,” simula ni Dr. Santos, ang kanyang mga mata ay nakatutok kay Yana, “ang thesis ni Yana Reyes tungkol sa ‘Bagong Gamot para sa Malalang Sakit na May Epekto sa Pagpapabuti ng Buhay ng Mga Pasyente’ ay naglalaman ng malaking bahagi na kinopya mula sa isang pag-aaral na isinulat noong dalawang taon na ng isang grupo ng mga propesor sa Amerika.”

Ang salitang iyon — plagiarism — ay hindi niya binanggit, ngunit naririnig ito ng lahat sa kanyang boses. Parang kulog na tumama sa gitna ng auditorium, sumira sa lahat ng kaligayahan at pagmamalaki.

Yana ay napahawak sa kanyang dibdib. “Hindi po totoo ‘yan,” bulong niya, ngunit hindi naririnig ng sinuman. “Pinaghirapan ko ang thesis na ‘yon. Isang taon akong nag-research, nag-interview ng mga pasyente, nag-gather ng data — lahat ng ‘yon ay sarili kong gawa.”

Ngunit si Dr. Santos ay hindi tumigil. Kumuha siya ng isang folder at inilabas ang dalawang papel. “Ito ang kanyang thesis,” sabi niya, itinuturo ang unang papel, “at ito ang orihinal na pag-aaral.” Ipinakita niya ito sa projector, at ang lahat ay nakita ang mga pangungusap na magkapareho — salita-salita, pangungusap-pangungusap.

“Paano nangyari ‘to?” bulong ng isang estudyante. “Hindi ako makapaniwala na ginawa niya ‘yon.”

Ang mga bulungan ay nagsimula, lumalakas at lumalakas, parang alon na papalapit sa kanya. Yana ay tumingin sa kanyang mga magulang — ang ngiti sa kanilang mukha ay nawala, pinalitan ng kahihiyan at galit. Si Tatay Roberto ay yumuko, habang si Nanay Elena ay tumutulo ang luha at umiwas ng tingin. Ang kanyang mga kaibigan, na nakaupo malapit sa kanila, ay rinig na rinig ang kanilang pagsisisi: “Bakit niya ginawa ‘yon?” “Sayang naman ang pinaghirapan niya.”

“Batay sa mga ebidensyang ito,” sabi ni Dean Mendoza, ang kanyang boses ay puno ng kalungkutan, “pinapawalang-bisa namin ang diploma ni Yana Reyes. Hindi siya karapat-dapat na maging doktor, at ipapadala namin ang ulat na ito sa lahat ng ospital sa bansa para malaman nila ang katotohanan.”

Parang gumuho ang mundo ni Yana. Ang puting bestida na dati ay pinagmamalaki niya ay biglang naging mabigat, parang isang sumpa na nakagapos sa kanya. Ang ilaw sa auditorium ay biglang naging masyadong maliwanag, nakakasilaw. Ang mga tao ay parang malalaking anino na nakatingin sa kanya, nangungutya.

Hindi niya alam kung paano siya nakatakas palabas ng auditorium. Ang kanyang mga paa ay tumakbo nang tumakbo, hanggang sa makalabas siya sa labas, sa init ng araw. Tumakbo siya papunta sa isang madilim na eskinita, at doon ay napahagulhol. Ang lahat ng kanyang pangarap, lahat ng kanyang pinaghirapan, lahat ng kanyang pag-asa — lahat ay nawala sa isang iglap.

Hindi niya alam kung bakit nangyari ito. Hindi niya alam kung sino ang nagkalat ng ganitong kwento, o kung paano nangyari na ang kanyang thesis ay magkapareho sa ibang pag-aaral. Ang tanging alam niya ay isa lang: ang kanyang buhay ay nagbago magpakailanman, at hindi niya alam kung paano babangon mula sa kahihiyan na ito.

PAGKAKATAKwil AT WALANG TIRAHAN

Ang ulan ay biglang bumuhos pagkatapos na lumabas si Yana sa eskinita.

Ang puting bestida niya ay basang-basa na, hubad na ng lahat ng kagandahan. Ang kanyang buhok ay nakalugmok sa kanyang mukha, at ang luha niya ay halo na sa ulan — hindi na niya alam kung ano ang alin. Tumakbo siya paalis sa unibersidad, malayo-layo hanggang sa hindi na niya maramdaman ang kanyang mga paa. Hanggang sa makarating siya sa tahanan nila — isang maliit na bahay sa Maynila na dati ay puno ng tawa at pagmamahal.

Binuksan niya ang pinto nang walang katok. Si Tatay Roberto ay nakaupo sa sofa, hawak ang isang baso ng alak. Si Nanay Elena ay nasa kusina, nakatalikod sa kanya, ngunit alam ni Yana na umiiyak pa rin siya.

“Hindi ko ginawa ‘yon, Tatay,” sabi ni Yana, ang kanyang boses ay mahina at panginginig. “Pinaghirapan ko talaga ang thesis na ‘yon. Sinong magkakagusto na sirain ang sarili kong buhay?”

Si Tatay Roberto ay tumingin sa kanya — ang mga mata niya ay puno ng galit at kahihiyan. “Hindi kita kilala,” sabi niya, ang boses ay malamig na parang yelo. “Ang anak ko ay hindi gagawa ng ganitong bagay. Ang anak ko ay matapang, tapat, at may dangal. Hindi ikaw.”

“Tatay, please —”

“Umalis ka,” putol ni Tatay Roberto. “Umalis ka dito at huwag nang bumalik. Hindi ka na bahagi ng pamilya namin.”

Ang mga salitang iyon ay parang mga pako na tumusok sa kanyang puso. Si Nanay Elena ay hindi tumingin sa kanya, ngunit naririnig ni Yana ang kanyang paghagulhol na lalong lumakas. Wala na siyang masasandalan, wala na siyang matatakbuhan.

“Nanay,” bulong ni Yana, lumapit siya sa kusina. “Maniwala ka sa akin. Hindi ako nagnakaw ng ideya ng iba.”

Si Nanay Elena ay tumingin sa kanya, ang kanyang mukha ay puno ng luha. “Anak, hindi ko alam kung ano ang paniniwalaan ko,” sabi niya. “Ang lahat ng ebidensya ay nasa harap ng ating mga mata. Paano kita paniniwalaan kung ang sarili mong propesor ay nagsasabi na ikaw ay nagnakaw?”

“Hindi nila naiintindihan —”

“Umalis ka na, Yana,” sabi ni Nanay Elena, tumalikod na muli. “Baka mas mabuti na para sa lahat.”

Walang ibang magagawa si Yana kundi tumalikod at lumabas ng bahay. Ang ulan ay patuloy na bumabuhos, at ang kanyang mga paa ay tumakbo muli — patungo sa kung saan man. Hanggang sa makarating siya sa apartment ng kanyang matalik na kaibigan, si Mia.

Binuksan ni Mia ang pinto, at nang makita si Yana na basang-basa at umiiyak, agad siyang niyakap. “Yana, anong nangyari? Nakita ko sa social media —”

“Hindi ko ginawa ‘yon, Mia,” sabi ni Yana, humihikbi. “Pinaghirapan ko talaga ‘yon. Sinong gagawa ng ganitong bagay sa akin?”

“I believe you,” sabi ni Mia, hawak ang kanyang kamay. “Pumasok ka muna, palitan mo ng damit. Magkakaroon tayo ng paraan para patunayan ang iyong katarungan.”

Ngunit dalawang araw lang ang lumipas nang dumating ang balita na pinakamalungkot para kay Yana. Ang ospital na dapat na kukuha sa kanya bilang bagong doktor ay tumawag — sinabi nila na tinanggal na nila ang kanyang aplikasyon dahil sa balita ng plagiarism. Pagkatapos noon, lahat ng ibang ospital na inaplayan niya ay sumunod din. Wala nang gustong kumuha sa kanya.

“Yana, may kausap akong kaibigan na nagtatrabaho sa isang ahensya ng pagtatrabaho,” sabi ni Mia isang araw, habang sila ay kumakain ng ulam sa apartment. “May trabaho silang inaalok — nurse sa isang cruise ship na maglalakbay papuntang Europa. Hindi ito doktor, ngunit may sahod at may matitirhan ka. Baka ito na ang iyong huli nitong pagkakataon.”

Yana ay tumingin sa kanya. Ang trabahong nurse sa cruise ship ay hindi ang pangarap niya, ngunit ano pa ang pagpipilian niya? Wala na siyang tahanan, wala na siyang trabaho, wala na siyang pamilya na tatanggap sa kanya.

“Kailan ako kailangang pumunta?” tanong ni Yana.

“Bukas ng umaga,” sabi ni Mia. “Ang barko ay aalis ng Lunes ng umaga. Kailangan mong magdesisyon ngayon.”

Yana ay tumahimik. Isipin niya ang kanyang nakaraan — ang araw ng kanyang graduation, ang pagkakatawagan sa kanya na mandaraya, ang pagkakatawil sa kanya ng kanyang pamilya. Isipin niya ang kanyang hinaharap — walang trabaho, walang tahanan, walang pag-asa.

“Oo,” sabi ni Yana, tumayo. “Gagawin ko ‘yon. Titirahan ko ang barko, gagawin ko ang trabaho ng nurse. Baka ito na ang paraan para makalimot at magsimula muli.”

Mia ay niyakap siya. “Sige, aayusin ko na ang lahat. Basta tandaan mo — hindi ka nag-iisa. Lagi akong nandito para sa ‘yo.”

Gabing iyon, si Yana ay nag-ayos ng kanyang mga gamit — isang maliit na maleta lang ang kanyang laman. Wala na siyang maraming iiwanan dito sa Maynila — walang pamilya, walang kaibigan na makakapigil sa kanya, walang pangarap na naiwan. Ang tanging naiwan lang ay ang galit at ang katanungan na hindi pa nasasagot: sino ang gumawa nito sa kanya, at bakit?

Ngunit sa kabila ng lahat, may maliit na pag-asa na lumitaw sa kanyang puso. Ang dagat ay parang isang bagong simula — isang lugar na malayo sa kanyang nakaraan, isang lugar na maaari niyang tuklasin ang sarili muli. At baka doon, matagpuan niya rin ang hustisya na kanyang hinihintay.