Sino Ang Kilalang Makata Ng Modernong Tagalog Tula?

Nakakatuwa talagang pag-usapan ang mga makata ng maikling tula ngayon — sobrang marami ng bumubungad na tinig na kalidad at iba-iba ang estilo. Ako, bilang matagal nang mahilig magbasa ng tula, palagi kong binabantayan ang lumang mga pangalan na patuloy pa ring nag-iimpluwensya: sina Virgilio Almario (mas kilala sa sagisag na Rio Alma) at Teo Antonio, na parehong may malalim na hanay ng maikling tula at klasikong daloy ng wika. Hindi sila puro uso, pero ang sense of craft nila sa maikling pahayag ay solid pa rin at madalas gawing reference ng mas batang henerasyon. Kasabay nito, sumisibol ang mga bagong tinig na mas malapit sa spoken word at social media — halimbawa, si Juan Miguel Severo ang isa sa mga bubong na tumatalakay ng emosyon at karanasan sa maiikling piraso na madaling tumama sa puso ng kabataan. Mayroon ding mga magkakalikha na lumalabas sa mga workshop at pampanitikang organisasyon gaya ng Likhaan at iba't ibang open mic scenes; doon mo makikita ang eksperimento sa tanaga, haiku-style na mga tula, at iba pang maiikling anyo. Kung maghahanap ka, sumilip sa Palanca winners sa kategoryang tula at sa mga anthology ng Contemporary Filipino Poetry; madalas nandiyan ang kombinasyon ng mga veteran at umuusbong na makata. Para sa akin, ang pinakamagandang parte ay kapag nagkakaroon ng dialogo ang lumang eskwela at bagong tinig — nagiging sariwa ang maikling tula at patuloy na nabubuhay sa radikal na paraan ng pagsasalaysay.

Naku, kapag usapang tulang Tagalog ang nasa gitna, ang pangalan ni Virgilio Almario — mas kilala bilang Rio Alma — ang hindi mawawala sa listahan. Mahilig talaga ako sa paraan niya ng pag-iingat sa wika: malinaw, matalim, at puno ng historikal na pag-unawa. Ang mga tula niya ay madaling basahin pero may lalim na tumatagal sa isip. Kasama rin sa mga madalas kong binabasa si Teo Antonio, na kilala sa kanyang malambot ngunit mapanuring mga taludtod; para sa akin, isa siyang maestro ng lyrical na tula sa ating lengguwahe. Bilang madalas manood ng spoken word at mga poetry reading, hindi ko rin maiwasang i-mention si Lourd de Veyra at Juan Miguel Severo. Iba ang dating nila sa entablado — nakakabitin, personal, at kadalasan ay may halong humor at galit. Sa kabilang dako, si Michael M. Coroza ay paborito ko dahil sa pagiging guro at kritiko niya ng tula; ang mga gawa niya ay maingat at edukasyonal, pero hindi malamya. Si Jose F. Lacaba naman ay may mga tulang nagmumula sa pulso ng politika at lipunan — ramdam mong kasaysayan at protesta ang umiikot sa mga salita. Hindi rin dapat kalimutan sina Eugene Evasco at Edgar Calabia Samar na parehong nagdadala ng sariwang boses: ang isa ay mas militanteng-talarawan, ang isa naman ay mas narratibo at pamilyar sa kabataang mambabasa. Kung naghahanap ka ng panimulang listahan, i-check ang mga pangalan na ito at sundan sila sa mga poetry nights o online para maramdaman mo talaga ang pulso ng makabagong tulang Tagalog. Sa totoo lang, bawat isa sa kanila ay nag-aalok ng ibang pintig ng ating wika — at ako, hindi nagsasawa magbasa at magbahagi tungkol sa kanila.

Habang umiikot ang isip ko sa mga lumang tula at sumusukat ng ritmo sa papel, naiisip ko agad ang mga haligi ng malayang tula sa Pilipinas. Isa sa pinaka-maimpluwensyang pangalan ay si Alejandro Abadilla — madalas siyang tinutukoy bilang nagpasimula ng modernong malayang tula sa wikang Filipino dahil sa kanyang pagmungkahi na talikuran ang makalumang sukat at tugma para mas ilabas ang sariwang boses ng makata. Kasama rin sa listahan ang Amado V. Hernandez, na nagdala ng batikang damdaming panlipunan at rebolusyonaryong tema gamit ang malayang taludturan; si Jose Garcia Villa na bagaman nagsulat sa Ingles ay kilala sa kanyang eksperimento sa anyo at modernismong tula; at si Virgilio Almario (Rio Alma), na hindi lang makata kundi kritiko at tagapagtaguyod ng pambansang panitikan. Hindi rin dapat kalimutan sina Cirilo F. Bautista at Rolando Tinio, na nag-ambag nang malaki sa anyo at pagsasalin ng tula, pati na rin si Gemino Abad para sa tula sa Ingles. Kung hahanap ka ng henerasyon ng mga makatang mas sariwa, sumangguni sa mga pangalan tulad nina Jose Lacaba, Teo Antonio, at mga kontemporanyong tagapagsalita ng spoken word gaya nina Lourd de Veyra. Ang tanong kung sino ang 'kilala' ay nakasalalay din sa kung anong henerasyon ang tinutukoy mo, pero ang mga nabanggit ko ay ilan sa mga pintig na nagpabago sa tanawin ng malayang tula sa bansa.

Nakakasilaw talaga kapag iniisip ko kung gaano karami at iba-iba ang mga makata na tumatalakay sa pag-ibig — mula sa sinaunang mga taga-Greece hanggang sa mga makabagong bisyonaryo. Personal, madalas akong bumabalik kay Sappho dahil sa tindi ng kanyang lirika, kahit na pira-piraso lang ang natira; parang nag-uusap ang puso niya sa puso ko. Hindi mawawala sa listahan ko si Pablo Neruda — ang kanyang 'Veinte poemas de amor y una canción desesperada' ang laging nagpapakilig at nagpapa-ngiti sa akin sa hindi inaasahang sandali. May ganun ding pagka-misteryoso sa 'Sonnet 18' ni William Shakespeare na paulit-ulit kong binabasa kapag gusto kong marinig ang malinaw at mayabang na pag-ibig. At saka, hindi ko maiwan si Rumi; ang espiritwal na pag-ibig niya sa 'Masnavi' ay parang init na nagpapakalmado ng malamig na gabi. Sa lokal naman, tinitingala ko si Francisco Balagtas — ang 'Florante at Laura' ay klasikong patotoo ng drama at tapat na damdamin sa ating wika. Kung trip mo ang malalim at iba-ibang lasa ng pag-ibig, simulan mo sa mga ito; iba-iba ang estilo, pero iisa ang sigaw: ang puso ay kumakanta pa rin.

Isang gabi, habang nag-iisa ako sa aking paboritong sulok ng bahay na napapalibutan ng mga libro, naisip ko ang tungkol sa mga makata na tunay na nagbukas sa akin ng isang mundo ng emosyon at likha. Isa sa mga hindi ko malilimutang makata ay si Francisco Balagtas. Ang kanyang 'Florante at Laura' ay talagang isang obra na puno ng damdamin at pag-ibig, habang pinapakita rin ang mga suliranin ng lipunan. Sa tingin ko, ang istilo ni Balagtas ay hindi lamang nakakaengganyo kundi puno rin ng mga aral na dapat ipasa sa susunod na henerasyon. Sinasalamin ng kanyang akda ang pagnanais para sa katarungan at pag-unawa. Hindi rin mawawala si Jose Rizal sa usaping ito. Habang kilala siya bilang pambansang bayani, ang kanyang likhang sining sa tula na 'A La Patria' ay nagbibigay ng inspirasyon sa mga Pilipino na lumaban para sa kanilang bayan. Malayang naipahayag ni Rizal ang kanyang pagmamahal sa bayan sa pamamagitan ng kanyang mga tula, na nagbigay buhay sa damdaming nasyonalismo. Pati na rin ang mga makatang kabataan na nagpaparamdam ng emosyon sa kanilang mga salita ay talagang kahanga-hanga. Talagang napaka-espesyal ng anyong tula, at ito ay nananatiling mahalagang bahagi ng ating kultura. Sa kabilang dako, naiisip ko rin ang mga makatang tulad ni Maya Angelou at Robert Frost. Halimbawa, ang kanyang ‘Still I Rise’ ay puno ng lakas at determinasyon, pinapakita ang unsurpassed na lakas ng etnikong pamayanan. Samantalang si Frost ay tila may malalim na koneksyon sa kalikasan sa kanyang mga tula, na nagbibigay liwanag sa mga simpleng karanasan ng buhay at pagninilay. Sa bawat tula, mayroong isang natatanging kwentong na ipinarating at ipinamuhay. Tulad ng isang pelikula, may mga elemento na nananatili sa isipan natin kahit na lumipas na ang panahon. Sa kabuuan, ang ganda ng tula ay nakasalalay sa anuman na nagbibigay-buhay sa ating mga damdamin, at sa kabila ng iba't ibang anyo at istilo, magkakaugnay silang lahat na naglalayong ipahayag ang ating mga saloobin. Ang mga makatang ito, tanto mga lokal o pandaigdigang antas, ay tunay na mga daluyan ng inspirasyon na patuloy na mismong nakikipag-ugnayan sa mga mambabasa, gaya ko, na namimighating umibig at mangarap. Naisip ko talaga ang halaga ng mga salita sa atin, na siya namang nagbibigay-inspirasyon sa akin sa araw-araw na buhay.

Nagugulo ako minsan sa dami ng pangalan na lumilitaw kapag pinag-uusapan ang modernong panitikang Tagalog — pero ito ang pila ng mga manunulat na talagang nakaantig sa akin at madalas kong binabanggit sa mga usapan. Una, si Virgilio Almario (kilala rin bilang Rio Alma) na nagbigay ng bagong sigla at teorya sa makabagong tula at kritisismo sa wikang Filipino. Kasama niya sina Bienvenido Lumbera na malakas sa malikhaing pagsusulat at panitikang pampulitika, at Rolando Tinio na nagbigay-buhay sa dula at pagsasalin. Sa nobela naman, hindi mawawala si Lualhati Bautista — ang 'Dekada '70' at iba pa — dahil sa tapang niyang ilarawan ang buhay ng kababaihan at politika. Si Edgardo M. Reyes naman ang may-akda ng 'Sa mga Kuko ng Liwanag', isang obra na raw at pelikula rin. Hindi ko rin makalimutan sina Jose F. Lacaba at Ricky Lee na parehong may malalim na impluwensya sa malikhaing pagsasalaysay at pelikula; si Lacaba sa tula at prosa, si Ricky Lee sa screenplays at nobela. Para sa akin, ang modernong panitikang Tagalog ay hindi lang koleksyon ng pangalan — ito ay daloy ng iba't ibang tinig na sumasalamin sa ating lipunan, at palagi akong nauuwi sa kanilang mga akda kapag gusto kong makita ang pulso ng bansa.

Isang kasiyahan talagang talakayin ang mga makatang Pilipino, dahil ang kanilang mga obra ay tila buhay na salamin ng ating kultura at mga damdamin. Una na dito si José Rizal, na hindi lamang kilala bilang bayani kundi pati na rin sa kanyang mga makabagbag-damdaming tula. Ang kanyang sining sa 'A La Patria' ay puno ng pag-ibig sa bayan, at ang paggamit niya ng wika ay puno ng damdamin. Isama na rin si Andres Bonifacio, na ang 'Himagsikan' ay tila nangangalaga sa diwa ng rebolusyon. Samantalang si Francisco Balagtas, na tunay na bantog sa kanyang 'Florante at Laura', ay isa sa mga haligi ng tula sa Wikang Filipino. Kakaibang pagkamalikhain ang naipapahayag nila, at talagang nakakabighani ang kanilang abilidad na makapaghatid ng mensahe sa simpleng wika kundi sa masalimuot na tula. Hindi ko maiiwasang banggitin ang mga makatang nagbibigay inspirasyon sa akin sa panahon ng mga suliranin. Isa sa mga ito ay si Emily Dickinson na, bagaman isang banyagang manunulat, ay nagturo sa akin na ang mga simpleng bagay sa buhay ay may malalim na kahulugan. Ang kanyang estilo ng pagkikilala sa kanyang damdamin sa pamamagitan ng mga tula ay may malaking impluwensya sa aking pananaw sa sining. Nakakatuwang isipin na may iba't-ibang boses na nagbibigay buhay sa mga tulang ito mula sa bawat sulok ng mundo. Tulad ni Pablo Neruda, ang kanyang makahulugang mga linya ay nagbibigay ng lakas sa puso at isip, na tila abala ang kanyang kaluluwa sa pagsasalita tungkol sa pag-ibig at kalungkutan sa parehong pagkakataon. Lalo akong humahanga kay Li Po, na ang tula ay puno ng سimplisidad ngunit may lalim. Siya ay isa sa pinakapinagmamalaking makata ng Tsina, na may mga tula na naglalarawan ng mga simpleng tanawin na puno ng simbolismo. Kasama siya sa listahan ng mga hindi malilimutang makata na naging inspirasyon. Sa kabila ng pagkakaiba-iba ng kultura at panahon, ang mga makatang ito ay mayroong isang bagay na ipinamamana sa ating lahat - ang pagsalalim sa mga damdaming mahirap ipahayag sa simpleng wika. Ang mga tula ay tila nagbibigay ng boses sa ating walang katapusang mga saloobin.

Tila ba ang malayang taludturan sa Pilipinas ay isang buhay na organismo—laging nagbabago at sumisigla sa iba't ibang boses. Mahilig ako magbasa ng iba't ibang henerasyon ng makata, at madalas kong napupuna ang pangalan nina Virgilio Almario (na mas kilala bilang Rio Alma), Cirilo Bautista, at Gemino H. Abad kapag pinag-uusapan ang modernong anyo ng tula. Hindi sila puro tradisyonal; marami sa kanilang mga gawa ang gumamit ng malayang taludturan para makapagsalita tungkol sa identidad, kasaysayan, at politika ng bansa. May mga kontemporaryong makata rin na palagi kong hinahanap-hanap: Merlie Alunan para sa malamyos na himig ng mga tula, Conchitina Cruz na may kakaibang ekonomiya ng salita sa Ingles, at John Iremil Teodoro na nag-eeksperimento sa wika at rehiyon. Hindi ko rin makakalimutan ang mga modernong palabas ng spoken word at slam scene kung saan lumilitaw ang mga bagong pangalan—diyan nagmumula ang sariwa at makinaryang emosyon sa malayang taludturan. Bilang mambabasa, mahalaga sa akin na maunawaan na ang linya sa makabagong tula sa Pilipinas ay malawak: may mga nagsusulat sa Filipino, sa Ingles, at sa iba pang katutubong wika. Kaya kapag may kaibigang nagtanong kung sino ang mga modernong makata ng malayang taludturan, sinasabi ko—tingnan ang halo ng mga klasikong modernista at ang bagong henerasyon: parehong nagtataguyod ng malayang anyo para masabi ang kanilang katotohanan. Sa huli, personal kong paborito ang mga tulang nagpaparamdam ng lokal na pulso at empatiya, at iyon ang lagi kong hinahanap sa mga pangalan na binanggit ko.

Isang magandang araw talaga ito, lalo na kung iniisip natin ang mga makatang tulad nina Jose Corazon de Jesus at Francisco Balagtas. Ang mga tula nila ay tunay na enkwentro ng puso at isip, na nagpapakita ng lalim ng ating wika. Si Jose Corazon de Jesus, lalo na, ay kilala sa kanyang mga tulang nagtatampok ng pagmamahal sa bayan. Ang kanyang tula, 'Buhay ng Isang Bayani,' ay naglalarawan hindi lamang ng masilayan ang ganda ng ating wika, kundi pati na rin ang diwa ng pagkabayani. Naniniwala akong isa sa mga kahanga-hangang aspeto ng kanyang mga gawa ay ang kanyang paglikha ng mga salitang bumabalot sa damdamin ng mga tao, na nagpaparamdam sa atin na ang ating wika ay mas may buhay at thematikong ating dinadala. Sa kabilang banda, hindi natin maaaring kalimutan si Francisco Balagtas, na mas kilala sa kanyang likhang 'Florante at Laura.' Ang mabigat na tema ng pag-ibig at pagkakaibigan sa isang mundo ng labanan ay ipinalabas sa kanyang mga saknong na puno ng talinghaga. Ang husay niya sa paglalarawan ng mga damdamin at karanasan gamit ang Filipino ay nagbibigay ng mas malalim na koneksyon sa atin bilang mga mambabasa. Sa kanyang mga tula, tila nagsasalita siya hindi lamang para sa kanyang panahon kundi para sa atin, na lumalampas sa mga hangganan ng oras at kultura. Ang mga makatang ito ay tunay na mga haligi ng ating panitikan na nakapagbukas ng mga pinto sa mas malalim na pagmumuni-muni sa yaman ng ating sariling wika at kalinangan.