จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยาก แท้ หยั่งถึง

ประโยคนี้มักสะท้อนความลับที่เราไม่ค่อยกล้าพูดออกมาว่าใจคนมีชั้นหลายชั้นเหมือนไอซ์เบิร์ก: พื้นผิวนั้นเห็นได้ง่ายแต่ด้านล่างยังคงจมอยู่ ไม่ใช่แค่เรื่องความคิดกับความรู้สึก แต่เป็นความทรงจำ ฝังลึก พันธะจากสังคม และเงื่อนไขทางชีวภาพที่ผลักดันให้คนทำสิ่งที่ดูไม่สมเหตุสมผล การมองว่า 'จิตมนุษย์ยากแท้หยั่งถึง' จึงเป็นการยอมรับความไม่แน่นอนและความขัดแย้งภายในตัวเราเอง ซึ่งในมุมหนึ่งทำให้เกิดความสงสัย แต่ในอีกมุมหนึ่งก็เปิดพื้นที่ให้ความเมตตา เพราะเราไม่อาจตัดสินใครจากสิ่งที่เห็นเพียงด้านเดียว

ความหมายเชิงปรัชญาและวรรณกรรมช่วยขยายความได้ชัดเจนขึ้น เมื่อฉันนึกถึงตัวละครที่ซับซ้อนในงานอย่าง 'Monster' หรือเรื่องคลาสสิกอย่าง 'อาชญากรรมและลงทัณฑ์' จะเห็นได้ว่าการกระทำมักมีสาเหตุซ่อนเร้น บางคนไม่ได้เป็นคนเลวเพราะหัวใจดำ แต่ถูกหล่อหลอมด้วยความเจ็บปวดหรือการตัดสินใจที่ผิดพลาดในอดีต ทางจิตวิทยาเองก็พูดถึงแรงขับภายในที่เราอาจไม่รู้ตัว เช่น สมมติฐานจากความจำแบบฝังลึก หรือตัวตนที่ถูกสร้างขึ้นจากบทบาททางสังคม ทำให้พฤติกรรมหนึ่งสามารถถูกอ่านได้หลายแบบ ขณะที่มุมมองทางประสาทวิทยาก็ชี้ว่าการเชื่อมต่อของสมองและฮอร์โมนมีบทบาท ทำให้บางพฤติกรรมไม่ใช่แค่เรื่องจิตใจอย่างเดียวแต่เกี่ยวพันกับร่างกายอย่างแนบแน่น ฉันเห็นว่าการรวมมุมมองเหล่านี้ทำให้คำว่า 'ยากแท้หยั่งถึง' มีความหมายทั้งเชิงยอมรับและเชิงชวนสำรวจ

เมื่อพาแนวคิดนี้มาสู่การใช้ชีวิตประจำวัน ผลที่ได้คือทัศนคติที่ต่างออกไปต่อคนรอบข้างและต่อตัวเอง ฉันเริ่มปรับวิธีฟังให้สงบลง ไม่รีบตัดสิน และให้พื้นที่กับความไม่ชัดเจน เพราะบางครั้งคำพูดหรือการกระทำเพียงชิ้นเดียวไม่สามารถบอกเล่าทั้งชีวิตของคนๆ เดียวได้ อีกด้านหนึ่ง การยอมรับว่าใจคนลึกลับก็ไม่ใช่ข้ออ้างให้ฝ่ายที่ทำผิดรอดพ้นจากความรับผิดชอบ แต่เป็นตัวกระตุ้นให้ถามว่ามีบริบทอะไรที่ทำให้เรื่องนั้นเกิดขึ้นได้บ้าง ตัวอย่างการนำไปใช้ก็เป็นเรื่องง่าย เช่น เมื่อต้องคุยกับเพื่อนที่โกรธ ฉันจะพยายามมองเบื้องหลังอารมณ์แทนการตอบโต้ด้วยอารมณ์กลับไป ซึ่งหลายครั้งทำให้สถานการณ์คลี่คลายได้เร็วกว่าที่คิด

ท้ายที่สุดแล้วแนวความคิดนี้ทำให้ฉันรู้สึกทั้งทึ่งและอ่อนโยนต่อความไม่แน่นอนของมนุษย์ มันกระตุ้นความอยากเรียนรู้และถ่อมใจไปพร้อมกัน ที่สำคัญคือความเข้าใจนี้ช่วยให้ความสัมพันธ์ ของฉันมีพื้นที่มากขึ้นสำหรับการให้อภัยและการเติบโต — ความรู้สึกนั้นอบอุ่นกว่าที่คิด

ความลึกลับของจิตใจมนุษย์ดึงดูดใจผมเสมอ — น่าสนุกที่คิดว่าจิตใจเป็นทั้งแผนที่และเขาวงกตในเวลาเดียวกัน

การตีความโดยนักจิตวิทยาจึงมักเป็นการตัดสินใจระหว่างกรอบคิดที่หลายหลาก: บางคนมองผ่านเลนส์พฤติกรรมนิยมเพื่อจับพฤติกรรมที่เห็นได้และหาสาเหตุจากการเรียนรู้ บางคนยืนกรานกับมุมมองเชิงจิตวิเคราะห์ที่มองหาความขัดแย้งภายในหรือสัญลักษณ์ที่ถูกเก็บซ่อนไว้ ในฐานะคนที่ชอบอ่านนิยายจิตวิทยาและดูอนิเมะที่เล่นกับจิตใต้สำนึก ผมมองว่าการตีความต้องคำนึงถึงบริบททางวัฒนธรรม ประวัติชีวิต และความทรงจำที่ไม่เสถียร เช่นในฉากที่ 'Neon Genesis Evangelion' แสดงภาพความสับสนภายในของตัวละคร หลายครั้งที่คำอธิบายทางจิตวิทยาเป็นทั้งการอ่านระหว่างบรรทัดและการเติมช่องว่างที่เรื่องเล่าไม่ได้บอก เมื่อความทรงจำโดดข้ามตอนอย่างในหนัง 'Memento' การสร้างเรื่องเล่าเชิงสาเหตุจะมีข้อจำกัดชัดเจนและนักจิตวิทยาต้องประเมินความน่าเชื่อถือของข้อมูลก่อน

ในเชิงปฏิบัติ นักจิตวิทยามีเครื่องมือหลายอย่างตั้งแต่การสัมภาษณ์เชิงลึก การทดสอบมาตรฐาน จนถึงการวิเคราะห์ทางประสาทวิทยา แต่สิ่งที่พิเศษคือทักษะการฟังและการตั้งคำถามที่ตรงที่สุด ความสามารถในการทนความไม่แน่นอนและยอมรับหลายความหมายพร้อมกันกลายเป็นหัวใจของการตีความ เพราะคนสองคนที่มีเหตุการณ์เหมือนกันอาจให้ความหมายต่างกันอย่างสุดขั้ว ฉะนั้นผมมักคิดว่านักจิตวิทยาที่เก่งที่สุดไม่ใช่คนที่ยืนยันคำตอบเดียวได้เร็วที่สุด แต่เป็นคนที่สามารถร้อยเรื่องเล่า ความสงสัย และหลักฐานเข้าด้วยกันอย่างระมัดระวัง การตีความจึงเป็นงานศิลป์และวิทยาศาสตร์ร่วมกัน สุดท้ายแล้วความเข้าใจหนึ่งมักจะเป็นสะพานชั่วคราวที่เราก่อขึ้นเพื่อช่วยคนเดินผ่านช่วงเวลาหนึ่ง ไม่ใช่คำตอบสุดท้ายของจิตใจมนุษย์

พร่ำบอกแบบเก่าบทหนึ่งในวรรณกรรมมักทำให้ใจฉันหยุดคิดสักครู่ก่อนจะเริ่มพูดคุยในเชิงบำบัด

เมื่อตั้งต้นจากวลี 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยาก แท้ หยั่งถึง' ผมมักจะชวนคนไข้ให้มองความไม่แน่นอนนั้นอย่างเป็นมิตร แทนที่จะมองเป็นศัตรู ฝ่ายจิตวิเคราะห์จะสนใจชั้นลึกของประสบการณ์เก่า แผลในวัยเด็ก และกลไกการป้องกันที่ทำให้คนเราแสดงพฤติกรรมซ้ำ ๆ ซึ่งผมมองว่าไม่ใช่ความบกพร่องแต่เป็น 'กลยุทธ์การอยู่รอด'

ในทาง CBT จะเปลี่ยนคำถามจาก 'ทำไมมันยาก?' มาเป็น 'ความเชื่อนี้ทำให้การใช้ชีวิตลำบากอย่างไร' เพื่อปรับพฤติกรรมและความคิดให้ทันกับสถานการณ์ปัจจุบัน ส่วนกระบวนการแบบมีมนุษยธรรมและเชิงอัตถิภาวนิยมมักยอมรับความไม่แน่นอนเป็นส่วนหนึ่งของการเป็นมนุษย์ ฉันจะชอบเอาตัวอย่างจาก 'Crime and Punishment' มาพูดถึงความขัดแย้งภายในและการไถ่บาป เพื่อช่วยให้คนไข้เห็นว่าความซับซ้อนไม่ใช่ข้อผิดพลาด แต่นำไปสู่การเลือกใหม่ได้

ท้ายที่สุด เป้าหมายในการบำบัดไม่ใช่การ 'หยั่งถึง' ให้หมดทุกมิติ แต่เป็นการสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้คนไข้สำรวจตัวเองด้วยความเอาใจใส่ และเห็นว่าความกำกวมก็สามารถอยู่ร่วมกับความสงบได้อย่างนุ่มนวล

อ่านบทสัมภาษณ์นั้นแล้วภาพในหัวผมเปลี่ยนไปทันที เพราะนักเขียนเลือกใช้ประโยคนี้ไม่ใช่แค่เป็นวาทกรรมสวยงาม แต่เป็นการยอมรับความซับซ้อนของมนุษย์อย่างตรงไปตรงมา

ถ้าเทียบกับงานของเขาที่ผมเคยอ่าน อย่างเช่นในบางบทของ 'No Longer Human' เขาพูดถึงความขัดแย้งภายในที่ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยคำศัพท์เดียว ในสัมภาษณ์นักเขียนขยายความว่า 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยาก แท้ หยั่งถึง' หมายถึงการที่ตัวตนของเรามีชั้นหลายชั้น ทั้งความต้องการ ตรรกะ ความกลัว และนิสัยเก่า ๆ ที่ทำให้พฤติกรรมเราดูขัดแย้งกันเอง

ผมชอบที่เขาไม่ได้พยายามย่อความซับซ้อนนั้นให้เป็นทฤษฎีเดียว เขาเล่าว่าการยอมรับความไม่แน่นอนของใจมนุษย์ช่วยให้เราเขียนตัวละครที่มีน้ำหนัก และยังทำให้ผู้อ่านรู้สึกได้รับการเข้าใจบ้างในความยุ่งเหยิงของตัวเอง — เรื่องนี้ทำให้ผมกลับไปอ่านบทที่เคยคิดว่าเรียบง่ายใหม่อีกครั้ง และพบมิติที่ซ่อนอยู่ซึ่งเขาพูดถึงในสัมภาษณ์

สำนวนโบราณบทหนึ่งที่คุ้นหูในวงวรรณกรรมไทยบอกไว้ว่า 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง' ซึ่งเป็นวรรคหนึ่งจากวรรณคดีเอกของไทยคือ 'พระอภัยมณี' ผลงานของกวีเอกสุนทรภู่ ประโยคนี้สะท้อนมุมมองอย่างช่ำชองต่อความไม่แน่นอนและตัวแปรในใจคน ซึ่งเป็นธีมที่สุนทรภู่หยิบมาเล่นบ่อยครั้งในมหากาพย์เรื่องนี้ การเลือกใช้คำว่า 'ไซร้' และภาษาที่คมคายทำให้บรรทัดนี้ติดหูและถูกยกมาอ้างถึงเมื่อใดก็ตามที่คนต้องการบรรยายความซับซ้อนของหัวใจมนุษย์

มองในกรอบบริบทของ 'พระอภัยมณี' แล้ว ประโยคนี้ไม่ใช่แค่คำคมแห้ง ๆ แต่กลายเป็นกระจกสะท้อนตัวละครและสถานการณ์ที่เปลี่ยนผันตลอดเรื่อง ทั้งการเดินทางกลางทะเล ความรักที่พลิกผัน และการเผชิญกับอำนาจเหนือธรรมชาติ เหล่านี้ล้วนชี้ให้เห็นว่าคนอาจกล่าวคำรักแล้วเปลี่ยนใจ ความหวังอาจกลายเป็นความผิดหวังได้ภายในพริบตา ส่วนแง่มุมศิลปะในการเล่าเรื่องของสุนทรภู่ยังช่วยให้ความคิดเชิงปรัชญานี้ดูเป็นธรรมชาติ ไม่อุดมคติหรือเย็นชา แต่เต็มไปด้วยภาพเล่าเรื่องที่คนอ่านทั่วไปจับต้องได้ เหตุนี้เองบรรทัดสั้น ๆ จึงขยายความหมายไปไกลกว่าคำพูดธรรมดา กลายเป็นคำเตือนและคำปลอบใจในคราวเดียวกัน

พอพูดถึงการนำไปใช้ในยุคปัจจุบัน ก็เห็นได้ชัดว่าบทกลอนนี้ยังไม่ตกยุค เพราะท่ามกลางความเร่งรีบและสื่อสังคมออนไลน์ ทุกคนได้เห็นทั้งมิตรภาพและการหักหลังที่รวดเร็ว เราเคยเห็นตัวอย่างจากนิยายหรือซีรีส์ร่วมสมัยที่หยิบเอาประเด็นจิตใจมนุษย์มาเล่น เช่น ตัวเอกที่ไว้ใจใครสักคนแล้วพบว่าใจคนนั้นเปลี่ยนไปเหมือนลม การยกคำว่า 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง' มาใช้จึงให้ความรู้สึกเชื่อมโยงกับภูมิปัญญาไทยโบราณและการตีความร่วมสมัยได้อย่างลงตัว การอ่านประโยคนี้ในวัยต่าง ๆ ก็ให้ความหมายต่างกัน บางครั้งเป็นคำปลอบ บางครั้งเป็นการเตือนให้ระวัง แต่เสมอเป็นการย้ำว่าคนเราอยู่ได้ด้วยการเรียนรู้และปรับตัว

ท้ายที่สุดแล้ว ความงามของวรรคนี้อยู่ที่มันไม่ตัดสิน แต่ชวนให้คิดต่อ เรารู้สึกว่าการเก็บคำคมจาก 'พระอภัยมณี' มาใช้ในชีวิตประจำวันเป็นเหมือนดึงแว่นขยายมาส่องดูพฤติกรรมของตนเองและคนใกล้ชิด มันบอกให้ระวังแต่ก็ไม่ทำให้หมดหวัง เพราะความเข้าใจในความยากของจิตมนุษย์ช่วยให้เราใจกว้างและมีเมตตามากขึ้น นี่แหละคือความอบอุ่นเล็ก ๆ ที่บทกวีโบราณยังมอบให้จนทุกวันนี้

เสี้ยววินาทีนึงที่ภาพนิ่งบนหน้าจอทำให้ใจสะดุด แคปชันที่ใส่คำว่า 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง' ควรมีพลังพอจะเติมความลึกให้ภาพโดยไม่กลบอารมณ์ของมันไปทั้งหมด

ผมชอบเล่นกับความย้อนแย้งระหว่างคำที่หนักแน่นกับภาพที่เบา ๆ — เช่น ภาพถ่ายแสงทองช่วงเย็นหรือภาพคนยืนโดดเด่นท่ามกลางฝูงชน แคปชันแบบยาวเล่าความคิดสั้น ๆ สักสองประโยค ก่อนจะปิดด้วยวลีนี้ จะทำให้คนอ่านรู้สึกว่าความหมายขยายมากกว่าแค่ประโยคเดียว ถ้าต้องการความลึกลับเพิ่มขึ้น ให้เว้นบรรทัดแล้วใส่ 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง' เป็นบรรทัดท้ายสุด — มันเหมือนเป็นประทับตราที่ชวนให้อ่านซ้ำและคิดต่อ

ในมุมของฉัน ความเรียบง่ายก็ทรงพลังได้เช่นกัน ถ้าอยากได้แคปชันสั้น โยกน้ำหนักของคำให้ชัด: ประโยคเดียวก่อนวลีนี้ เช่น "ยิ้มแบบนั้น, แต่ข้างใน... 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง'" ซึ่งเป็นการชี้นำความหมายโดยไม่อธิบาย ทั้งยังเหมาะกับภาพที่จับช่วงเวลาสั้น ๆ หรือโพสต์ที่ต้องการคงไว้ซึ่งปริศนา การใส่อีโมจิไม่กี่ตัว เช่น 🌫️ หรือ 🖤 จะช่วยปรับโทนให้ห้วนลงหรืออบอุ่นขึ้นตามต้องการ ส่วนแฮชแท็กไว้ท้ายสุด ถ้าจะใช้ ให้เลือกไม่กี่คำที่สัมพันธ์กับเนื้อหา เช่น #คน #ความคิด แต่ไม่จำเป็นต้องใส่เยอะจนรก การทดลองแบบซึ่งฉันทำบ่อย ๆ คือเปลี่ยนจังหวะวางคำ — บางโพสต์ใช้วลีนี้เป็นประโยคเปิด บางโพสต์ใช้เป็นประโยคปิด — และผลลัพธ์มักทำให้ผู้ติดตามตอบสนองแตกต่างกันไป

สำนวนคลาสสิกอย่าง 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง' ปรากฏซ้ำในงานเขียนของไทยหลายยุคหลายสมัยจนกลายเป็นคำพูดที่คนมักหยิบมาอ้างเวลาอยากสื่อถึงความไม่แน่นอนของใจคน โดยทั่วไปวลีนี้มักถูกอ้างถึงว่าอยู่ในขอบข่ายของร้อยแก้วและร้อยกรองสมัยเก่า ซึ่งสะท้อนแนวคิดโบราณเกี่ยวกับธรรมชาติของมนุษย์—หัวข้อที่กวีและนักประพันธ์ไทยสนใจมานาน ประโยคทำนองนี้พบได้ทั้งในบทกลอนโบราณ คำสอน และงานประพันธ์ที่นักเขียนภายหลังนำไปยกมาเป็นข้อสรุปหรือเป็นคำคั่นบทเพื่อสร้างน้ำหนักทางความคิด

การอ้างต้นฉบับแบบแน่นอนมักไม่ง่าย เพราะสำนวนประเภทนี้มีลักษณะเป็นสุภาษิตหรือถ้อยคำคติที่ถูกถ่ายทอดปากต่อปากแล้วถูกบันทึกในงานหลายชิ้น คนอ่านสมัยใหม่มักเห็นเวอร์ชันต่าง ๆ ของความหมายเดียวกันในงานของกวีคลาสสิกหลายท่าน เช่น บทกวีที่กล่าวถึงความเปลี่ยนแปลงของจิตใจคนและความลึกลับของความคิด การอ้างถึง 'สุนทรภู่' มักโผล่ในบริบทการพูดถึงสำนวนโบราณที่ให้ความสำคัญกับจิตปัญญาและความเป็นมนุษย์ แต่การอ้างชื่อนักประพันธ์อย่างเดียวไม่อาจยืนยันว่าประโยคนี้เป็นคำที่เขียนขึ้นมาเป็นครั้งแรกหรือไม่ เพราะคำคล้ายกันปรากฏในบทประพันธ์อื่น ๆ ด้วยเช่นกัน

นักประพันธ์สมัยใหม่ก็ชอบยืมถ้อยคำนี้ไปใช้เป็นคติหรือ epigraph เพราะสั้นและได้ใจความ มันทำหน้าที่เหมือนประตูนำผู้อ่านเข้าสู่ธีมของเรื่อง โดยเฉพาะงานที่มีปมปัญหาความไว้วางใจ หักหลัง หรือการเปลี่ยนแปลงของความคิด ตัวอย่างการใช้งานที่เห็นได้ทั่วไปคือบทสนทนาในนิยายที่ตัวละครหนึ่งอธิบายพฤติกรรมแปลก ๆ ของอีกคน หรือเป็นประโยคที่บรรณาธิการหรือผู้วิจารณ์นำมาใช้อธิบายความซับซ้อนของตัวละคร วลีนี้จึงกลายเป็นหนึ่งในสูตรภาษาที่นักเขียนทั้งสมัยก่อนและสมัยใหม่หยิบมาใช้อย่างต่อเนื่อง เพื่อเน้นความลึกของจิตใจคนโดยไม่ต้องอธิบายยืดยาว

ความที่ประโยคนี้เป็นแนวสุภาษิต ทำให้มันมีพลังมากเวลาอยู่ในบริบทที่เหมาะสม เมื่อผมอ่านพบประโยคนี้ในหน้าหนังสือ ไม่ว่าจะเป็นบทกวีโบราณหรือคำนำของนักเขียนร่วมสมัย มันมักทำให้ฉากหรือบทสนทนาได้รับน้ำหนักขึ้นทันที เพราะเตือนว่าความคิดคนเปลี่ยนได้และยากจะคาดเดา นั่นคือเหตุผลว่าทำไมวลีนี้ยังคงถูกยกมาใช้เรื่อย ๆ และทำให้ผมรู้สึกว่าแม้สำนวนจะเก่า แต่ความจริงที่มันสะท้อนยังไม่เคยล้าสมัยเลย

เคยเจอแฟนฟิคที่ทำให้ฉันหยุดอ่านกลางคืนเพราะความมืดของจิตใจตัวละครจนรู้สึกหนาวที่หลัง

เรื่องที่โดนใจมากคือ 'Cassandra's Mirror' ในจักรวาลของ 'Hannibal' — นักเขียนจับการสะท้อนของความทรงจำ ความผิดบาป และการบิดเบือนตัวตนมาเล่าเป็นกระจกแตกชิ้นเล็ก ๆ ที่แต่ละชิ้นสะท้อนความจริงคนละมุม ฉากที่ตัวเอกนั่งคุยกับภาพสะท้อนในกระจกเก่า ๆ แล้วบทสนทนากลายเป็นการประจักษ์ความผิดพลาดในอดีต ทำให้ฉันรู้สึกว่าจิตคนไม่ใช่แค่ลำดับของความคิด แต่เป็นเลเยอร์ของการป้องกันตัวเอง การปฏิเสธ และการยอมรับที่สลับซับซ้อน

วิธีการเล่าใช้ POV แบบไม่เชื่อถือได้และสัญลักษณ์เล็ก ๆ อย่างกลิ่น ดอกไม้ที่ค่อย ๆ เหี่ยว หรือเสียงฝนที่ซ้อนทับฉากเดิมซ้ำ ๆ มันทำให้ความไม่แน่ใจในความทรงจำมีน้ำหนักขึ้นมากกว่าการบอกตรง ๆ ว่าใครเป็นคนร้าย ผลคือแฟนฟิคนี้ตีความวรรคทองที่ว่า 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยาก แท้ หยั่งถึง' โดยไม่ต้องย้ำคำ เพราะมันทำให้ผู้อ่านรู้สึกว่าตัวเองกำลังดึงด้ายแห่งความจริงชิ้นเล็ก ๆ ออกมาทีละเส้น — แล้วพบว่าทุกเส้นเชื่อมโยงกันอย่างเจ็บปวด

บรรทัดสั้นๆ ที่ว่า 'จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง' เป็นเสมือนกรอบคำพูดโบราณที่ผมเจออยู่บ่อยเวลาคุยเรื่องหัวใจและความลึกลับของคน ในมุมมองผมมันทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์มากกว่าจะเป็นประโยคจากงานชิ้นเดียว: ผมเห็นวลีนี้ถูกหยิบไปอ้างหรือย่อความในบทกวีร่วมสมัย งานเขียนเชิงวิชาการที่พูดถึงธรรมชาติของมนุษย์ รวมทั้งคำบรรยายในละครเวทีที่ตั้งใจจะเล่นกับแนวคิดเรื่องความเปลี่ยนแปลงของความคิดและความจำนงของคน

เมื่อลองคิดแบบคนชอบวรรณกรรม วลีนี้ให้โทนเสียงเก่าๆ ที่สื่อถึงความไม่แน่นอนของใจมนุษย์ ทำให้ผู้สร้างงานหลายคนเอาไปใช้เป็นหัวข้อหรือฐานความคิด — บางครั้งปรากฏเป็นคำขึ้นต้นในฉากบทพูดที่ตัวละครพยายามจะอธิบายพฤติกรรมลึกลับของเพื่อนมนุษย์ หรือถูกใช้เป็นคีย์เวิร์ดในบทกวีสมัยใหม่ที่ตั้งใจยกย่องหรือท้าทายปริศนาของอารมณ์

ในด้านเพลง ผมชอบความรู้สึกที่นักแต่งเพลงบางคนเอาแนวคิดนี้ไปเป็นแรงบันดาลใจโดยไม่ต้องยกวลีตรงๆ: เพลงช้าแนวบัลลาดที่เล่าเรื่องความรักที่ไม่สามารถคาดเดาได้ มักใช้ภาพเปรียบเปรยเดียวกัน—ความลึกลับของหัวใจ—เพื่อสร้างอารมณ์ ประกอบกับภาพยนตร์และซีรีส์ที่เน้นดราม่าจิตวิทยาก็มักจะยืมธีมนี้ไปใช้เป็นบรรยากาศ หรือในบางกรณี เป็นคําพูดของตัวละครที่สื่อว่าความคิดผู้คนไม่นิ่งและยากจะเข้าใจ

สรุปก็คือ ประโยคนี้กลายเป็นวลีสาธารณะชนิดหนึ่งที่หมุนเวียนในวงการศิลป์และวรรณกรรมไทย: บางงานเอาไปอ้างตรงๆ เพื่อเพิ่มน้ำหนักทางวาทศิลป์ บางงานเลือกใช้แนวความคิดของมันเป็นแรงขับให้เกิดบทเพลงหรือการแสดง ฉะนั้นถาคไหนของศิลป์ที่ต้องการสะท้อนความเป็นมนุษย์ มุมมองแบบนี้มักโผล่ให้เห็นเสมอ และก็ยังชวนให้คิดต่อได้อีกนาน