ฉบับหนังสือ 'ภพ' วางจำหน่ายครั้งแรกเมื่อใด?

บางวันการเจอหนังสือเก่าๆ ในตู้ทำให้โลกเล็กๆ ข้างในหัวเรากระพืออีกครั้ง ฉันยังจำความตื่นเต้นตอนเห็นปกของหนังสือ 'นิ้วกลม' ครั้งแรกไม่ได้ แต่สิ่งที่ชัดเจนคือฉบับพิมพ์ครั้งแรกของหนังสือเล่มนี้วางจำหน่ายในปี พ.ศ. 2553 (2010) การรู้วันที่มันออกมาเป็นเหมือนการต่อจิ๊กซอว์ให้เห็นว่าช่วงเวลานั้นสื่อออนไลน์และหนังสือเล่มพอดีกันอย่างไร เมื่อเทียบกับงานวรรณกรรมที่เคยอ่าน เช่น 'The Little Prince' ความเป็นช่วงเวลาของการวางแผงครั้งแรกของ 'นิ้วกลม' ทำให้ผมรู้สึกว่ามันจับหัวใจผู้อ่านรุ่นหนึ่งได้เป็นพิเศษ และกลายเป็นทั้งบันทึกและหน้าต่างแห่งความทรงจำในยุคนั้น

กล่องมังงะบนชั้นทำให้กลิ่นกระดาษเก่า ๆ พาฉันย้อนกลับไปสมัยยังอยากเป็นนักวาดการ์ตูนเริ่มแรกเลย ตอนที่ถือเล่มแรกในมือ ความรู้สึกเหมือนเจอสมบัติชิ้นเล็ก ๆ —ปกแข็งเล็ก ๆ สีสดและลายเส้นที่บอกเลยว่าต่างจากที่เคยอ่านมาก่อน— นั่นคือเล่ม 1 ของ 'วันพีซ' ซึ่งฉบับพิมพ์แรกในญี่ปุ่นเปิดตัวเมื่อวันที่ 24 ธันวาคม 1997 ในฐานะแฟนที่สะสมมานาน การได้รู้ว่าปลายปี 1997 เป็นจุดเริ่มต้นของการเดินทางครั้งใหญ่ ทำให้ฉันมองเห็นพัฒนาการของเรื่องตั้งแต่ตอนต้น ๆ จนถึงงานที่มีเล่มเป็นร้อย ๆ ฉันชอบสังเกตว่ารายละเอียดเล็ก ๆ บนปกหรือโทนสีของภาพประกอบตอนแรกมีอารมณ์อย่างไรเมื่อตั้งเทียบกับผลงานล่าสุด มันเหมือนกับการติดตามเพื่อนคนหนึ่งเติบโตขึ้นไปพร้อมกับเรา และนั่นคือเหตุผลที่เล่มแรกของ 'วันพีซ' สำหรับฉันยังคงมีค่าทางใจมากกว่าความเป็นหนังสือเพียงอย่างเดียว

บนความตื่นเต้นส่วนตัวของผม ต้องยอมรับว่าเรื่องนี้ถูกจับตามองมาก — แต่ ณ ตอนนี้ยังไม่มีการประกาศวันวางจำหน่ายอย่างเป็นทางการสำหรับฉบับหนังสือเสียงของ 'พสุธารา' จากช่องทางหลักของผู้จัดพิมพ์หรือค่ายผลิตเสียง กรุณาอย่าถามถึงวันที่เฉพาะเจาะจงเพราะยังไม่มีการยืนยันที่ชัดเจนออกมา และการผลิตหนังสือเสียงมักกินเวลาตั้งแต่การคัดเลือกผู้บรรยาย การบันทึกเสียง จนถึงการตัดต่อและตรวจสอบคุณภาพ ซึ่งอาจทำให้กำหนดปล่อยเลื่อนออกไปได้ง่าย ส่วนตัวผมติดตามข่าวจากหน้าสำนักพิมพ์และโซเชียลของนักพากย์ที่เกี่ยวข้องตลอด เพราะมักจะมีเบาะแสก่อนประกาศอย่างเป็นทางการ เมื่อมีการเคลื่อนไหวจริง ๆ มักได้เห็นโพสต์พรีออเดอร์หรือหน้าสินค้าบนแพลตฟอร์มฟังหนังสือเสียงต่าง ๆ เสมอ ความตื่นเต้นมันอยู่ตรงที่ว่าการได้ยินนิยายเรื่องโปรดแบบมีเสียงบรรยายที่ดีจะเปลี่ยนมุมมองของเรื่องไปได้ไกลเลย — รอฟังข่าวและเตรียมหูให้พร้อมได้เลย

ชื่อ 'รุ่นปาฏิหาริย์' ทำให้ฉันต้องหยุดคิดสักครู่เพราะมีความเป็นไปได้สองทาง: อาจหมายถึงชื่อนิยายหรือซีรีส์ที่ตีพิมพ์โดยสำนักพิมพ์รายหนึ่ง หรืออาจเป็นชื่อนามปากกาหรือโปรเจกต์พิเศษของสำนักพิมพ์เล็ก ๆ ที่ไม่ได้เผยแพร่ข้อมูลสาธารณะชัดเจน จากประสบการณ์ที่ตามเก็บหนังสือเก่า ๆ นานเพื่อตามรอยปีวางขาย ผมมักจะเริ่มจากการเปิดหน้าความคุ้มครอง (copyright page) ในเล่มที่เป็นตัวจริง เพราะปีพิมพ์ครั้งแรกจะถูกระบุไว้ตรงนั้นเสมอ อีกวิธีที่เคยได้ผลคือดูหมายเลข ISBN และสังเกตหมายเหตุการพิมพ์ เช่น 'พิมพ์ครั้งที่ 1' พร้อมปี หากเล่มนั้นเป็นหนังสือที่วางขายตามร้านใหญ่ ข้อมูลปีมักจะถูกบันทึกในฐานข้อมูลของห้องสมุดหรือร้านหนังสือออนไลน์ ถ้าคุณตั้งใจจะรู้ปีจริง ๆ ทางที่แน่นอนที่สุดคือเช็กจากหน้าความคุ้มครองของเล่มแรกหรือข้อมูลจากสำนักพิมพ์โดยตรง เพราะคำว่า 'วางขาย' อาจต่างจาก 'วันที่พิมพ์ครั้งแรก' ในบางกรณี เรื่องนี้ทำให้ผมชอบความละเอียดของการสะสมหนังสือเก่า ๆ — มันเหมือนการเปิดประตูเวลาไปเจอปีที่เรื่องราวเริ่มต้น

บอกตามตรงว่าชื่อหนังสืออย่าง 'หนังสือรุ่นพลอย' มักจะทำให้ผมตื่นเต้นแบบคนเจอของหายาก เพราะฉบับต่างๆ ที่เคยเห็นในร้านหนังสือเก่าให้รายละเอียดไม่เหมือนกันเลย — บางฉบับมีปีพิมพ์ที่ชัดเจน บางฉบับมีแค่คอลophon แต่ไม่ได้บอกว่าตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อไหร่ หรือโดยสำนักพิมพ์ใด ผมเคยถือฉบับหนึ่งซึ่งมีสัญลักษณ์ของสำนักพิมพ์ท้องถิ่น แต่ปกหลังก็มีลายน้ำของการพิมพ์ซ้ำหลายครั้ง นั่นทำให้ผมเริ่มสงสัยว่า 'หนังสือรุ่นพลอย' อาจมีการพิมพ์หลายชุดจากหลายเจ้าภายในช่วงเวลาต่างกัน แทนที่จะมีวันตีพิมพ์ครั้งแรกที่คนทั่วไปเข้าถึงได้ง่าย ในการมองจากมุมคนสะสมหนังสือ ผมคิดว่าแนวทางที่ดีที่สุดคือเปรียบเทียบเลข ISBN (ถ้ามี), ตรวจหน้าคำนำหรือคอลophon ของฉบับที่อยู่ตรงหน้า และสังเกตรหัสตีพิมพ์ที่หลังปก เพราะข้อมูลพวกนี้มักบอกว่าฉบับไหนเป็นการพิมพ์ครั้งแรก แม้ว่าผมจะไม่มีตัวเลขปีและชื่อสำนักพิมพ์แน่นอนให้ตอนนี้ แต่ความรู้สึกเวลาเจอฉบับดั้งเดิมยังคงอบอุ่นเสมอ

นี่แหละคำถามที่ชวนให้คิดว่าเรากำลังพูดถึงงานชิ้นไหนกันแน่: ชื่อ 'ฤดูหลงป่า' ถูกใช้อย่างไม่เฉพาะเจาะจงในหลายบริบท ทั้งนิยายเรื่องยาว งานแปล เรื่องสั้น หรือหนังสือรวมเรื่องสั้น ทำให้การตอบคำถามว่า 'ฉบับหนังสือของ 'ฤดูหลงป่า' ถูกตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อใด' จำเป็นต้องระบุชิ้นงานหรือผู้แต่งให้ชัดเจนก่อน ถึงจะบอกวันที่ตีพิมพ์ครั้งแรกได้ตรงจุด' จากมุมมองของคนที่ชอบตามหนังสือและแปลกใจกับชื่อเรื่องซ้ำๆ บ่อยๆ: ชื่อเดียวกันสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งในงานต้นฉบับภาษาไทยและงานแปล เมื่อเป็นงานแปล วันที่ตีพิมพ์ครั้งแรกเท่าที่คนอ่านทั่วไปจะเข้าใจอาจหมายถึงวันตีพิมพ์ฉบับภาษาไทย ในทางกลับกัน นักสะสมหรือคนทำบรรณานุกรมอาจสนใจวันที่ตีพิมพ์ต้นฉบับภาษาต่างประเทศ ซึ่งอาจห่างกันหลายสิบปีก็ได้ ข้อสังเกตอีกอย่างคือบางครั้งงานที่เริ่มลงในนิตยสารหรือเว็บซีเรียลก่อนจะถูกรวมเล่มเป็นหนังสือภายหลัง ดังนั้นมีทั้งวันที่เผยแพร่ครั้งแรกแบบตอนเดียวและวันที่รวมเล่มเป็นฉบับหนังสือจริงๆ นี่คือเหตุผลที่คำตอบเดียวอาจไม่พอสำหรับทุกกรณี การพูดถึงรายละเอียดเฉพาะเจาะจงช่วยให้เข้าใจได้ดีขึ้น: ถ้าหมายถึงฉบับหนังสือภาษาไทยที่วางขายเป็นเล่มครั้งแรก ก็ต้องมองหาปกหรือหน้าข้อมูลสำนักพิมพ์ที่ระบุปีพิมพ์ฉบับนั้น ขณะที่ถ้าพูดถึงงานต้นฉบับภาษาต่างประเทศ ระบุชื่อนักเขียนและชื่อภาษาเดิมจะช่วยระบุต้นกำเนิดได้ชัดขึ้น คนที่ติดตามฉบับพิมพ์ครั้งแรกมักชอบสังเกตสิ่งเล็กๆ เช่นเลขพิมพ์ครั้งที่หน้าปกหลังหรือหน้าข้อมูล ซึ่งบอกเรื่องราวการตีพิมพ์ของงานชิ้นนั้นได้มากกว่าชื่อเรื่องเพียงอย่างเดียว ทั้งนี้ การแยกความหมายระหว่าง "ตีพิมพ์ครั้งแรก" ในความหมายของผู้อ่านทั่วไปกับความหมายของนักสะสมเป็นเรื่องสำคัญ การเล่าให้ฟังในฐานะแฟนหนังสือคนหนึ่ง: เวลาเจอชื่อเรื่องที่คุ้นแต่ไม่แน่ใจแหล่งที่มา มักมีความสุขเวลากางหน้าปกหน้าข้อมูลแล้วเห็นปีที่ชัดเจน เพราะมันช่วยให้เราเชื่อมเรื่องราวของหนังสือเล่มนั้นกับช่วงเวลาและบริบททางวัฒนธรรมได้ง่ายขึ้น ไม่ว่าจะเป็นนิยายที่ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อสิบปีก่อนแล้วมาเป็นที่กล่าวถึงอีกครั้งหรือเป็นผลงานใหม่ที่เพิ่งออกฉบับหนังสือ ความรู้นี้ทำให้การอ่านมีมิติขึ้นและทำให้รู้สึกว่าเราไม่ได้อ่านแค่เรื่อง แต่ได้อ่าน "ประวัติศาสตร์" เล็กๆ ของหนังสือด้วย

ฉันเก็บความทรงจำกับ 'หัวใจของจริง' ไว้เสมอ ทำให้เรื่องปีตีพิมพ์ฉบับแรกเป็นคำถามที่ชวนติดตามสำหรับคนรักหนังสืออย่างฉัน พอพูดถึงปีตีพิมพ์ครั้งแรกของหนังสือเล่มนี้ ข้อมูลที่ปรากฏในแหล่งสาธารณะมักไม่ชัดเจนสำหรับคนอ่านทั่วไป เพราะมีหลายฉบับพิมพ์ซ้ำและปกใหม่ออกมาเรื่อย ๆ ทำให้การแยกแยะฉบับแรกออกจากฉบับที่พิมพ์ซ้ำต้องอาศัยการดูรายละเอียดบนหน้าปกหรือหน้าเครดิต เช่น คำว่า 'พิมพ์ครั้งที่' หรือปีที่ระบุบนหน้าปกด้านใน อีกจุดที่มักช่วยยืนยันได้คือเลข ISBN และข้อมูลสำนักพิมพ์ที่พิมพ์ครั้งแรก ถ้าถือสำเนาต้นฉบับไว้ในมือ ให้พลิกไปดูหน้าพิมพ์ (colophon) จะเห็นปีและข้อมูลพิมพ์ครั้งแรกชัดเจน สำหรับคนที่ไม่มีเล่มจริง การเช็กรายการห้องสมุดใหญ่ ๆ อย่างหอสมุดแห่งชาติหรือฐานข้อมูลสากลอย่าง WorldCat ก็เป็นวิธีมาตรฐานที่จะช่วยยืนยันปีพิมพ์ ฉันเองมักใช้วิธีเปรียบเทียบข้อมูลจากทั้งสองแหล่งก่อนจะสรุปว่าฉบับใดเป็นฉบับแรก ถึงแม้ครั้งนี้จะยังไม่สามารถบอกปีเฉพาะให้ได้ตรงนี้ แต่แนวทางเหล่านี้มักพาไปพบคำตอบได้เร็วพอสมควร และก็ยังมีความสุขเวลาได้เห็นปกเก่าที่ระบุปีชัดเจนเป็นหลักฐานด้วยความรู้สึกนุ่มนวลแบบคนสะสม

แฟนพันธุ์แท้การ์ตูนไทยต้องรู้จัก 'พันสารท' แน่นอน! เล่มแรกของซีรีส์นี้เปิดตัวไปเมื่อวันที่ 15 ตุลาคม 2558 โดยสำนักพิมพ์ฟรีมคิดส์ จำได้เลยว่าวันนั้นไปยืนรอซื้อที่ร้านหนังสือตั้งแต่เช้า เพราะติดตามผลงานของนักเขียนคนนี้มานาน สไตล์การเล่าเรื่องผสมผสานตำนานไทยกับแฟนตาซีได้อย่างลงตัว แค่พลิกหน้าปกก็สัมผัสถึงความพิเศษแล้ว ช่วงนั้นพอดีเป็นเทศกาลหนังสือ เลยได้ของแถมเป็นสมุดโน๊ตลายตัวละครเอกด้วย ความทรงจำดีๆแบบนี้ทำให้เล่มแรกมีความหมายพิเศษเสมอ