นักจิตวิทยาใช้คำคมคนดัง เพื่ออธิบายพฤติกรรมคนยังไง?

บางคนอาจจะสังเกตว่านักจิตวิทยามักใช้ตัวอย่างจากสื่อหรือภาพยนตร์เพื่ออธิบายพฤติกรรม เพราะวิธีนี้ช่วยลดกำแพงความซับซ้อนและทำให้เรื่องยากเป็นเรื่องจับต้องได้มากขึ้น ฉันมองว่ามีสองหน้าที่หลักที่คำคมหรือฉากจาก 'Inside Out' ทำได้อย่างชัดเจน: หนึ่ง เป็นเครื่องมือเชื่อมความเข้าใจ — การยกตัวละครอารมณ์มาเป็นภาพแทนช่วยให้คนเห็นว่าความรู้สึกต่างๆ ทำงานร่วมกันอย่างไร สอง เป็นแหล่งแรงบันดาลใจ — ประโยคหรือฉากโดนๆ สามารถกระตุ้นให้คนอยากเปลี่ยนหรือทดลองวิธีคิดใหม่

ในฐานะคนที่ชอบสังเกต ฉันพบบ่อยว่าการใช้คำคมเวิร์คสุดเมื่อมันถูกนำมาเชื่อมกับเรื่องราวส่วนตัวของผู้ฟัง ไม่เอามาใช้แบบลอยๆ หรือเป็นบทสรุปเด็ดขาด การเตือนเรื่องข้อจำกัดก็สำคัญเหมือนกัน เพราะบางคำคมอาจทำให้คนรู้สึกถูกตัดสินหรือไม่เข้าใจบริบท ความระมัดระวังในการเลือกและการอธิบายจึงจำเป็น เพื่อให้คำคมกลายเป็นประตูสู่การไต่ถาม ไม่ใช่กำแพงปิดกั้นความซับซ้อนของมนุษย์อย่างที่เห็นกันบ่อยๆ

หลายครั้งที่คำคมหรือประโยคสั้นๆ กลายเป็นเครื่องมือที่ทรงพลังในการอธิบายพฤติกรรมมนุษย์ — ไม่ใช่เพราะมันให้คำตอบครบถ้วน แต่เพราะมันสะท้อนความรู้สึกร่วมและทำหน้าที่เป็นสะพานเชื่อมระหว่างแนวคิดทางทฤษฎีกับประสบการณ์จริง

ผมมักใช้ภาพเปรียบเทียบเมื่อพูดถึงเหตุผลที่นักจิตวิทยานิยมใช้คำพูดคนดังเป็นตัวอธิบาย: คำคมทำหน้าที่เหมือนโคมไฟเล็กๆ ในห้องมืด มันไม่จำเป็นต้องส่องสว่างทั้งห้อง แต่ช่วยให้คนเห็นวัตถุชิ้นหนึ่งชัดขึ้น นักจิตวิทยาอาจนำบรรทัดจาก 'the little prince' มาเป็นจุดเริ่มต้นเพื่อพูดถึงความหมายและการเชื่อมต่อระหว่างคน เช่นวลีที่บอกว่าสิ่งสำคัญมองไม่เห็นด้วยตา เปลี่ยนเป็นบทสนทนาที่ทำให้คนไข้กล้าเปิดใจเรื่องความสัมพันธ์ที่ไม่ได้วัดด้วยเหตุผลเท่านั้น ในอีกกรณี คำพูดจากนักปรัชญาหรือศิลปินถูกเอามาใช้เป็นเมตาฟอร์ให้คนเข้าใจกลไกทางจิต เช่น ความวิตกกังวลที่ไม่ใช่ศัตรูแต่เป็นสัญญาณให้เราเตรียมตัว การยกคำคมช่วยให้การอธิบายซับซ้อนกลายเป็นภาพที่นึกตามได้ง่าย

ผมก็เตือนตัวเองเสมอว่าใช้คำคมด้วยความระมัดระวัง — ข้อดีคือมันเชื่อมอารมณ์และทำให้คำอธิบายจำง่าย แต่ข้อเสียคืออาจทำให้เนื้อหาถูกย่อจนกลายเป็นสุภาษิตเปล่าๆ จนล้มเหลวในการอธิบายความละเอียดของพฤติกรรม ตัวอย่างคือเมื่อนำวลีจากบทละครคลาสสิกมาใช้กับปัญหาสมัยใหม่ บริบทและวัฒนธรรมอาจต่างกันจนความหมายถูกบิด นักจิตวิทยาที่ดีจะใช้คำคมเป็นจุดเริ่มต้นของการสำรวจ ไม่ใช่เป็นคำตัดสิน ปรับคำพูดให้เชื่อมกับข้อมูลเชิงประจักษ์และประวัติชีวิตของแต่ละคน สุดท้ายแล้ว คำคมที่ดีคือคำคมที่ทำให้ผู้ฟังรู้สึกว่า 'มีคนเข้าใจฉัน' มากกว่าแค่ให้คำตอบเด็ดขาด — นั่นแหละคือสิ่งที่ทำให้มันยังใช้ได้ผลในวงการนี้